Duitsche autoriteiten, tankgasstations, vlaggen en wimpels (Wie, wat, waar? 6)

 

In de vorige bijdragen (klikken en dan scrollen) over Wie wat waar? Jaarboek 1942 nam ik zo'n beetje de eerste honderd bladzijden van het jaarboek door. Nu het volgende deel.

Er zijn wenken 'Voor den amateur tuinier' en daarna een deel over 'De moestuin', compleet met 'Wat te doen met afgevallen en minder mooi fruit?' Daarna de betekenis van keurmerken ('waarborgen' op goud en zilver) en een tabel met 'Macht, vierkantswortel, derde machtswortel.'

Nederland in getallen

Daarna staatjes, lijstjes, over Nederland: de oppervlakte van het grondgebied en het aantal inwoners, per gebiedsdeel en per provincie. Hoe nauwkeurig zal dat geweest zijn? Suriname telt bijvoorbeeld maar 171.000 inwoners, wat niet zo heel veel meer is als Curaçao (101.000). Zouden daarbij de inwoners zijn geteld die wij toen 'indianen' en 'bosnegers' noemden? In Suriname wonen overigens in 1941 veel minder Europeanen dan op Curaçao: 2.000 tegen 70.000.

We krijgen verder nog aardige weetjes, zoals de oppervlakte van de 'hoofdsteden der provincie' en een lijst van 'Gemeenten in Nederland met meer dan 10.000 inwoners', de 'Markten hier te lande', de 'Vreemde consulaire vertegenwoordiging hier te lande', het 'Verbruik van sigaren, sigaretten en tabak' en een overzicht van de levensverwachting van dieren.

Duitse autoriteiten

Echt interessant wordt het bij de afdeling 'Duitsche Autoriteiten in ons land'. Het begint natuurlijk met de Rijkscommissaris/Rijksminister, Dr. A. Seyss-Inquart. En daarna volgt de 'Weermachtsbevelhebber', de generaal der vliegers Friedrich Christiansen. Van beide heren krijgen we een biografie.

Dan 'De Duitsche Commissarissen-Generaal'. Dat zijn minister H. Fischböck, Generalkommissar für das Sicherheitswesen, S.S. Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei, Hans Rauter, Commisaris-generaal Fritz Schmidt en Dr. Friedrich Wimmer. De 'leider der dagelijksche persconferentie' is Willi Janke. Ook hun levens worden beschreven.

Nederlandse autoriteiten

Na de Duitse krijgen we de 'Nederlandsche Autoriteiten.' Dat zijn: Prof. J. van Dam, secretaris-generaal van het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming; Mr. dr. K.J. Frederiks, secretaris-generaal van het Departement van Binnenlandse Zaken en waarnemend secretaris-generaal van Algemene Zaken en van Buitenlandse Zaken; Prof. dr. T. Goedewaagen, secretaris-generaal van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten; Dr. H.M. Hirschfeld, directeur-generaal van het Departement van Economische Zaken; Mr. M.M Rost van Tonningen, waarnemend secretaris-generaal van het Departement van Financiën; Jhr. O.E.W. Six, secretaris-generaal bij het Departement van Koloniën; Mr. D.G.W. Spitzen, secretaris-generaal van het Departement van Waterstaat; Ir. R.A. Verwey, waarnemend secretaris-generaal, waarnemend hoofd van het Departement van Sociale Zaken.

Het zijn een soort ministers, lijkt me, maar blijkbaar worden ze niet zo genoemd. Enkele namen zijn nog steeds bekend. Rost van Tonningen werd ver na de oorlog vooral bekend vanwege zijn weduwe en Tobi Goedewaagen kennen we wellicht ook nog in verband met de Kultuurkamer. Ik heb het boek van Geert Mak over de mannen Six niet gelezen, maar zou dat ook over deze Six gaan?

Van de 'Commissarissen der Provincies' krijgen we ook pasfoto en biografie. Daarna een overzicht van de rechterlijke macht: de Hoge Raad, de vijf gerechtshoven, negentien arrondissementsrechtbanken en 62 kantongerechten. We lezen in een handig overzicht wat het verschil tussen deze onderdelen van de rechterlijke macht.

Rechterlijke macht

De president van de Hoge Raad is in 1941 nieuw benoemd en er zijn ook verscheidene raadsheren die pas in 1940 of 1941 benoemd zijn. Je vraagt je wel af hoe die vacatures ontstaan zijn. Zijn de Joodse collega's ontslagen? Van alle gerechtshoven wordt vermeld wat het adres is, wie de president is en wie de andere functies vervullen. Ook het Vredesgerechtsof 's-Gravenhage wordt genoemd.

Onder het kopje 'Voedselvoorziening in Oorlogstijd' worden de adressen en telefoonnummers gegeven van alle afdelingen, net als van de 'Crisis-Centrales'. Ook de namen van de directeuren, voorzitters en secretarissen van de centrales worden genoemd. De centrales houden zich bezig met aardappelmeel, akkerbouw, eieren en pluimvee, groenten en fruit, meel, sierteelt, turf, veehouderij, visserij en zuivel. Wanneer zo'n crisiscentrale gebeld of bezocht werd, is mij onduidelijk.

Rijksbureaus

Er zijn twintig 'Rijksbureaux voor Handel en Nijverheid': voor aardolieproducten, bouwmaterialen, chemische producten, diamant, genees- en verbandmiddelen, hotel-, café-, restaurant- en pensionbedrijf, hout, huiden en leder, kolen, non-ferro-metalen, oude materialen en afvalstoffen, papier, rubber, tabak en tabaksproducten, textiel, distributie van textielproducten, verwerkende industrieën, wol en lompen, ijzer en staal, zeescheepvaart.

Het is in hedendaagse ogen een wonderlijk lijstje. De diamanthandel was blijkbaar zo groot dat er een apart bureau voor was. Voor zuivel of fruit was er geen bureau, maar er waren wel twee aparte bureaus voor textiel en de distributie van textielproducten.

Prachtig is de 'Lijst van tankgasstations (Stand op 15 Augustus 1941)'. Veel stations leveren 'stadsgas', voor methaan of cokesovengas zijn er ook stations. In Amsterdam zijn er wel tien adressen, maar in Arnhem kun je alleen terecht bij de 'Bataafsche Import Mij.' Pas als je zo'n lijst ziet, merk je hoe de beschikbaarheid van veel dingen verbeterd is en hoe we dat als vanzelfsprekend ervaren.

Waterstanden

Wanneer is er hoog en laag water in 1942? Tenminste in Rotterdam? In een tabel kun je het exacte tijdstip aflezen . Op Nieuwjaarsdag is er bijvoorbeeld hoog water op 5.08 uur en op 17.29 uur. Rotterdam is de norm en dan kun je uitrekenen wanneer het op andere plaatsen hoog dan wel laag water is. Delfzijl is bijvoorbeeld vijf uur vroeger, Dordrecht een half uur later, Vlissingen drie uur vroeger.

Verteerbaarheid

Niet alles verteert even snel, lezen we in de tabel van 'De verteerbaarheid van spijzen'. Gekookt of gezouten rundvlees heeft vier uur nodig, gebraden rundvlees maar drie. Hersens hebben een uur plus drie kwartier nodig. Spinazie verteert sneller dan tomaten, appels verteren sneller dan meloen en aardbeien net zo snel als hardgekookte eieren. Doe er je voordeel mee.

Je komt op die manier wel iets te weten over de eetgewoonten in die tijd. Er wordt aardig gevogelte gegeten blijkbaar: naast de vertrouwde kip ook fazant, duif en gans. Er staan geen garnalen bij de vis en de schaaldieren. Broccoli kenden we nog niet, maar champignons al wel.

Vlaggen, kerkgenootschappen, uitvindingen

Door de volgende onderdelen blader ik slechts. We treffen informatie aan over: vlaggen en wimpels; kerken en kerkgenootschappen; voornaamste bezienswaardigheden, musea enz. in Nederland; bezittingen der Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland; universiteitsbibliotheken; Nederlandse Jeugdherberg Centrale, met een overzicht van alle jeugdherbergen in Nederland; Wat te doen met een rentekaart?; Wat biedt de invaliditeitsverzekering?; belangrijke uitvindingen; tarieven der posterijen.

In die tijd kon je nog voor vijf cent een brief tot en met twintig gram versturen, tenminste als het 'locaal verkeer' was. Voor het binnenland was je al zeven en een halve cent kwijt.

Overzeese gebiedsdelen

Er zijn nog enkele hoofdstukjes over de overzeese gebiedsdelen: over het bestuur van Nederlands Oost-Indië, Suriname en Curaçao en over de bevolking van 'Nederlandsch Oost-Indië' en Suriname. We krijgen ook een overzicht van de voornaamste Indische producten.

We zijn zo rond blz. 180 aangekomen als een jaaragenda krijgen van de werkzaamheden van natuurliefhebbers, ofwel: 'Wat de natuurliefhebber in den loop van het jaar moet halen of koopen, kweeken, nagaan en teekenen.'

Ten slotte een overzicht van de hoogterecords door de eeuwen heen. Het eerste record was van Latham, die vliegend in een Antoinette een hoogte van ruim 155 meter bereikte. We schrijven 29 augustus 1909. Het meest recente record is van F.R.D. Swain, die een hoogte van meer dan 15.000 meter bereikte.

Wie, wat, waar? Jaarboek 1942 is een allegaartje, maar dat maakt het ook zo aantrekkelijk. In een volgende bijdrage blader ik verder door het boek.

Vlindersoorten, edelstenen en zondagskinderen in 1942 (Wie wat waar? 5)

Aan het eind van 1941 kwam Wie wat waar? Jaarboek 1942 uit. Het was een uitgave van de Haagsche Courant. In mijn vorige bijdrage hierover (zie verdere links hieronder) pikte ik opmerkelijke zaken uit het jaaroverzicht van 1941. Deze keer blader ik verder door het boek.

Niet alle onderwerpen die in Wie wat waar? aan de orde komen zal ik bespreken. Sommige noem ik slechts. Na het jaaroverzicht krijgen we enkele bijdragen die met data hebben te maken: de kalender van 1942 en 1943, de 'Algemeene Zon- en Feestdagen in 1942' en daarna de 'R.K. Zon-, Feest-, Kerkelijke- en Vastendagen in 1942'.

Voor wie wil weten wanneer Hemelvaart is in 1925 of 'Paschen' in 1936 is er de tabel 'Veranderlijke Feesten van 1925 tot 1950'. Daarna volgen er bijdragen over 'Het Zonnestelsel', 'Zichtbaarheid van Mars, Jupiter en Saturnus', 'Venuskalender tot 1950', 'Schijngestalten der Maan in 1942', 'Eclipsen in 1942' (vijf stuks, waarvan drie 'hier te lande zichtbaar') en 'Het Kerkelijk Jaar in 1942'.

Verderop vinden we nog 'Eeuwigdurende Kalender 1801 - 1980'. Vooral de toevoeging van de jaartallen vond ik komisch.

Natuur

Al deze onderwerpen komen min of meer in overzichtsvorm voorbij. Uitgebreider aandacht is er voor 'Eenige der meest voorkomende vlinders', onderscheiden in dagvlinders en nachtvlinders. Misschien waren er in die jaren meer vlindersoorten dan nu. Van de meer dan dertig vlindersoorten die voorbij komen fladderen ken ik er heel veel niet. Nooit eerder hoorde ik van de 'oranje iepetakvlinder', het 'pistooltje', het 'brandnetelkapje', het 'peterselievlindertje' of de 'nommervlinder'.

In een kleurenkatern staan ze allemaal afgebeeld. Daar staan ook afbeeldingen van 'Het mengen van kleuren', edelstenen, planten, granen en vogels. Aan het eind van het kleurenkatern (dat op glimmend papier is gedrukt) vinden we in zwartwit enkele verkeersregels, 'Met toestemming overgenomen uit De Motor'. (zie hieronder). Bij sommige regels had ik wel mijn twijfels, maar misschien is dat onterecht.

Bij de edelstenen krijgen we ook nog 'De taal der edelsteenen'. Voor wie er behoefte aan heeft: een amethist ('amethyst') is een 'voorbehoedmiddel tegen hartstocht' en een onyx verzekert huwelijksgeluk. Bijgeloof vierde ook toen al hoogtij.

Feitjes

Voor wie van feitjes houdt, zijn er overzichten van de lengte der spoorwegen (die is in Nederland 3.598 km, maar in België 5.154 km); de langste tunnels (de Simplontunnel is het langst: 19.803  m.); de hoogste gebouwen ter wereld (Empire State Building is het hoogst: 380 m.); Miljoenensteden (Londen is het grootst: 8.192.000 inwoners, gevolgd door New York en Tokio); de zeven wereldwonderen; de oppervlakte van enige belangrijke gletsjers (Vatna Jökull op IJsland 8000 vierkante kilometer); de hoogte van enige belangrijke watervallen.

Bijgeloof
En dan gaan we weer naar het bijgeloof: 'Verjaardagen en Astrologie'. Ik neem het stukje over de 'Juli-menschen' over:

Juli-menschen. De zon staat in het teeken van den kreeft van 22 Juni tot 23 Juli. De maan is de levensbeheerschende planeet.
Karakter: gevoelig, gemakkelijk te beïnvloeden, schuchter, terughoudend, huiselijk, spaarzaam, rustig, passieve standvastigheid, sterk gevoelsleven, moederlijkheid, overgevoelig soms, goed geheugen, veel inspiratie, reproductief kunstzinnig.
Levenslot: veel schommelingen; veel verliezen op eigenaardige manier; huwelijk uit liefde; harmonisch gezinsleven; vriendschappen wisselen vaak. 

Elke maand heeft zijn geboortesteen, zien we in een overzicht en het maakt ook nog uit op welke dag iemand geboren is:

De zeven kinderen van de week 

'n Maandagskind heeft een aardig gezicht.
'n Dinsdagskind is een gracielijk wicht.
'n Woensdagskind kan vaak tobben en kniezen.
'n Donderdagskind reist met groote valiezen.
'n Vrijdagskind houdt van liefdevol geven.
'n Zaterdagskind moet hard werken in 't leven.
Maar het kind dat op Zondag in 't leven trad
Is vroolijk en vrind'lijk: een èchte schat!

Het begrip 'zondagskind' kennen we overigens nog steeds.

Onder het kopje 'Oogsttijden' vinden we per maand waar er ter wereld geoogst wordt. In december is dat alleen in Birma.

De wereld

Daarna verkennen we de wereld: de oppervlakte van de werelddelen, de oceanen en de grootste meren, de grootste rivieren, de hoogte van werkende vulkanen (de hoogste is de Cotopaxi in Ecuador, 5943 m.), de grootste aardbevingen.

Daarna krijgen we uitleg over de Mercalischaal, een schaal die de kracht van aardschokken aangeeft. Die schaal is intussen vervangen door die van Richter.

Dan krijgen we een opsomming van de belangrijkste zee-engten (Kleine Belt, Bosporus, Dardanellen), landengten, de voornaamste eilanden der aarde en kanalen die zeeën verbinden. Als bladvulling een stukje over de taal der bloemen:

Een rozeknop, ontdaan van de doornen, maar niet van de bladeren, beteekent: Ik vrees niet langer; ik hoop. Als zoowel doornen als bladeren verwijderd zijn, beteekent het: Er is niets te hopen of te vreezen. Een bloeiende roos boven twee rozeknoppen, wil zeggen: Geheimhouding. "Ja," zegt men, door de bloem tegen de lippen te drukken, "neen", door een bloemblaadje af te plukken en het weg te werpen.

Er blijken meer bloemsoorten met een symbolische betekenis te zijn. Wie de taal der bloemen spreekt, moet dan ook nog maar hopen dat er iemand is die die taal verstaat.

Dan gaat het weer verder over records in de wereld: de grootste bruggen, de hoogste bergen, de diepten der zeeën.

De lijstjes zijn nog niet op: een opsomming van de Europese talen, met het aantal mensen dat die taal spreekt (Nederlands: 11.570.000), de grootste branden, aardbevingen en vulkanische uitbarstingen (waarbij de Tambora -1815- ontbreekt).

En nu iets heel anders: de tien geboden voor slechthorenden en mensen die met slechthorenden omgaan.

Daarna de inhoud van de Bijbel en een beknopt overzicht van de geschiedenis der Christelijke Kerk.

Voor mensen met groene vingers is er een uitgebreide handleiding voor de verzorging van kamerplanten, een overzicht van 'Ons graan en eenige gewassen' en een uitgebreide beschrijving van allerlei vogels. Van de planten, de granen en de vogels konden we in het kleurenkatern al afbeeldingen zien.

Het is een beetje een ratjetoe: aardige weetjes, handige tips en dat op allerlei gebied. Er zit al gauw wat tussen voor de gemiddelde lezer. De volgende keer blader ik verder door het jaarboek en dan gaat de tijd van publicatie weer meespelen. Dan krijgen we een uitgebreide beschrijving van de 'Duitsche Autoriteiten in ons land.'

De vorige bijdragen over het jaarboek:

Inleiding
Kalender 1942
Overzicht 1940
Overzicht 1941

Overzicht 1941 (Wie wat waar? 4)

Enkele jaren geleden besteedde ik aandacht aan Wie wat waar? Jaarboek 1942. In het doorlopen van het boekje ben ik halverwege (of eigenlijk nog iets eerder) blijven steken en nooit heb ik de draad weer opgepakt. Dat doe ik dan maar bij dezen.

Behalve het overzicht over de laatste drie maanden van 1940, bevat Wie wat waar? Jaarboek 1942 ook het overzicht van wat er in de eerste negen maanden van 1941 is gebeurd, ook weer verdeeld in de categorieën 'Binnenland' en 'Buitenland'. Uit die grote pan met pap pik ik enkele krenten. De teksten neem ik zoveel mogelijk letterlijk over (inclusief de afkortingen). De nadruk leg ik op binnenlands nieuws.

Bij elke maand kies ik enkele berichten uit. Een van die berichten illustreer ik met een bericht uit een andere krant.

januari

9/1 Het s.s. Soemba vergaan, 34 opvarenden verdronken
In de loop van de maand: enkele branden, bijvoorbeeld bij hotel De Posthoorn in Ede (13/1).
16/1 Hagenaars boete van ƒ 60.000 wegens beschad. v. auto's d. D. weerm. (zie onder)
20/1 De Maastunnel te Rotterdam gereed voor wat betreft den bouw onder water.
25/1 Hoog water in de groote rivieren; smeltende sneeuw veroorzaakt overstroomingen in de Geldersche Vallei
26/1 In een herderlijk schrijven veroordeelt het Ned. Episcopaat liberalisme, socialisme, communisme en nat. socialisme.

Nieuwsblad van Friesland, 17 januari 1941

februari

1/2 Koffie- en theerantsoen voor café's beperkt tot 25%. Wapenstilstand tussen Thailand en Indo-China.
2/2 Haagsche polieiteman F. v.d. Graaf redt met levensgevaar 4 kleine kinderen uit brandend huis.
3/2 Nederl. regeering te Londen weigert haar medewerking aan de nieuwe orde in Oost-Azië. Het bier gerantsoeneerd op 80%.
6/2 Friesche elfstedent. verreden. De Fries Adema eerste, Bosman (Breukel.) tweede.
12/2 De fakir van Ipi in Br. -Indië weer op het oorlogspad.
15/2 Eng. bommen besch. ca. 400 huizen; 15 dooden en vele gewonden. Numerus clausus voor Joodsche studenten.
17/2 Bij Hasselt 30 kinderen in het Albertkanaal verdronken. (zie onder)
20/2 40% salariskorting voor onderwijzers-kloosterlingen vastgesteld op 1 Mrt.
25/2 Ernstige incidenten te Amsterdam.

Op 25 en 26 was de zogeheten Februaristaking. Dat wordt dus neutraal benoemd als 'Ernstige incidenten'.

Het Vaderland, 16 februari 1941

maart

1/3 K. Speenhof 40 j. op de planken.
7/3 Amsterdamsche wethouders Kropman, Van Meurs en Boissevain uit hun functie ontslagen. (zie onder)
11/3 Café's, hotels, restaurants, enz. te Hilversum voor Joden verboden. Overeenkomst tussen Thailand en Indo-China.
13/3 Liverpool zeer zwaar door Duitsche luchtmacht gebombardeerd.
15/3 Engelsche bommen eischen 8 dooden en 7 gewonden.
20/3 Eerste aardbeien geveild te Zutphen.
26/3 Eerste auto door Maastunnel te R'dam.

De Tijd, 8 maart 1941

april

1/4 Inlev. v. jachtwapens v. Joden verplicht. Stakingsonlusten in Syrië.
2/4 Koos Speenhoff ter gelegenheid van 40-jarig jubileum te Rotterdam gehuldigd.
7/4 Openbaar dansvermaak verboden.
10/4 Drastische beperking v.h. benzineverbruik afgekondigd. Het 's nachts kampeeren verboden.
11/4 Joden verpl. hun radio-toestel in te leveren.
16/4 De algemeen gevolmachtigde voor den wederopbouw dr. ir. J.A. Ringers bezoekt de Grebbestreek. 100.000 bommen op Londen als represaille voor Br. luchtaanval op Berlijn.
18/4 Verlaging vetrantsoen v. 250 tot 200 gr. p.w. Melk in distributie. Twee vleeschlooze dagen in restaurants.
19/4 Militair Appèl op Binnenhof in Den Haag ter gelegenheid van 52-sten verjaardag van Führer Adolf Hitler. (zie onder)
21/4 Scheiding van Joden en niet-Joden op Amsterdams abattoir.
22/4 Vervaardiging, verkoop en uitstallen v. beeltenissen v.h. Kon. Huis verboden. De eerste nieuwe aardappelen.

mei

1/5 Rijwielbelasting afgesch. Joden geen toegang meer tot de beurs.
2/5 Portretten van levende leden v.h. Huis van Oranje Nassau in het openbaar verboden. El, kan, pond, ons e.d. vervallen.
8/5 Het prijzen van artikelen verplicht gesteld.
11/5 De 47ste verjaardag van ir. A.A. Mussert te Utrecht met een defilé gevierd. (zie onder)
13/5 Het prijzen van waren verplicht gesteld.
15/5 Joodsche musici uit gesubs. orkesten; Joodsch orkest onder Alb. v. Raalte opgericht. Eerste auto door N.O.-polder.
19/5 De fietstax verboden.
28/5 Succ. der as-troepen bij Solloem. Baai van Soeda in Duitsche handen. Kanea, Kreta's hoofdstad d. de Duitschers bezet.
31/5 Joden uit het agrarisch bedrijfsleven verwijderd.

Delftsche Courant, 12 mei 1941. Defilé t.g.v. de verjaardag van A.A. Mussert.

juni

1/6 Het hengelseizoen geopend.
2/6 Engelsche bomaanvallen eischen 3 dooden en 4 gewonden.
6/6 Verhooging v. d. bieraccijns v. ƒ 2,20 tot ƒ 2,60.
8/6 Rooiverbod vroege aardappelen afgekondigd. Syrië en Libanon door Britsche troepen aangevallen. Bagdad overgegeven aan de Engelschen.
14/6 Vijf Utr. slagers naar Duitsch concentratiekamp gestuurd. (zie onder)
15/6 Hevige muggenplaag op Urk.
18/6 Verpl. inlev. v. koper, nikkel, tin en lood.
20/6 Rooiverbod van vroege aardappelen opgeheven.
26/6 Dansverbod afgekondigd.
28/6 Afb. v. levende leden v.h. huis v. Oranje moeten uit openb. gebouw. worden verwijd. Joodsche winkels op Zondag geslot.
29/6 Openluchtbijeenkomsten van N.S.B. en N.S.D.A.P. op 30 plaatsen in ons land.

Algemeen Handelsblad, 15 juni 1941

juli

2/7 Nieuwe lessentabellen voor H.B.S. en en gymnasia.
5/7 Politieke partijen ontbonden (V.D.;  S.G.P.;  C.D.U.; A.R.;  C.H.;  Lib.; R.K.; S.D.A.P.).
6/7 Jam, stroop en honing op den bon. Vrijwillegersverbond Nederland tegen bolsjewisme opgericht.
10/7 Geen voetbal tot 1 September.
16/7 Marschen in gesl. kolonn. in unif. kleedij verb. tot 1 Sept. 1941. Eng. luchtaanv. op R'dam, 3 toest. d. Duitschers neergesch.
18/7 De vierdaagsche afgelast. (zie onder). Padvindersuniformen en deelen ervan verboden.
21/7 Eerste groote Duitsche luchtaanval op Moskou, de stad een geweld. vuurzee.
23/7 Moskou opnieuw gebombardeerd door de Duitschers, ook bommen op Odessa.
31/7 Britsche bomaanval op Nederland: 8 dooden, 24 gewonden. Beperkende maatregelen ten opzichte van den veestapel. Wapenstilstand tusschen Peru en Ecuador.

Dagblad Nieuwe Hoornsche Courant, 17 juli 1941

augustus

1/8 Verbod tot ontginn. v. arme gronden. Taptemelk zond. bon, gestandaardiseerde melk alleen voor kinderen beneden 14 j.

3/8 Distributie in Nederl.-Indië. Pres. Roosevelt op vacantiereis "met onb. bestemming".

7/8 Groote slag bij Smolensk door de Duitschers zegevierend voltooid. Bruno Mussolini verongelukt bij proefvlucht. 

8/8 Engelsche bommen op Nederland: 3 dooden, 80 huizen beschadigd.

9/8 Doodstraf gesteld op hulp aan den vijand. 

10/8 Eerste radio muziekfeest geopend. Behandeling Joodsche vermogens bij verordening geregeld. 

13/8 Bommen op Berlijn en op Moskou. 

15/8 5 Nederl. ter dood veroord. wegens hulp aan gedaalde Eng. vliegers. Beperk. inz. vervaardig. v. goud. en zilver. voorwerp.

20/8 Rood-wit-blauwe fietsvlaggetjes verboden. (zie onder)

21/8 Verbod van vereenigingsorganen in de voetbalwereld wegens papierschaarschte.

25/8 Het filmwezen centraal geregeld. 

31/8 Sterke inkrimping van den veestapel; geen eieren meer voor particulieren.

De Volkskrant, 20 augustus 1941

september

1/9 Alle publiekrechtelijke lichamen opgeheven.

5/9 Het bierrantsoen voor café's e.d. verlaagd tot 60%

7/9 Spitsbergen door Britsche en Canadeesche troepen bezet. 

9/9 Ruim 50 sluikhandelaars en smokkelaars te Maastricht gearresteerd. 

10/9 Winkelsluit. geregeld; openstell. v. bepaalde zaken verplicht. Inzamel. eikels, beukenootjes e.d. v. rijkswege geregeld. 

12/9 Vier hoofdschuldigen aan clandestiene slachtingen naar concentratiekamp gezonden. 

15/9 Het optred. v. Joden in h. openb. bij verorden. gereg. (zie onder)

16/9 Vermogenswaarden van levende leden van het Huis Oranje-Nassau verbeurd verklaard. 

18/9 Gunstiger regeling aangekondigd voor vergoeding oorlogsschade aan huisraad. 

20/9 Het Noorderlicht is in ons land waargenomen. 

22/9 Oogstfeest te Rolde. 12 communisten te Parijs doodgeschoten als vergeldingsmaatregel v. moord op Duitschen soldaat.

26/9 De bieraccijns verhoogd. 

Nieuwsblad van het Noorden, 15 september 1941

Wat ik eruitgelicht heb, is natuurlijk selectief. Veel buitenlandse oorlogshandelingen heb ik niet genoemd en veel overlijdensberichten van in die tijd bekende personen heb ik ook overgeslagen. Uit de door mij gemaakte selectie blijkt dat er veel maatregelen tegen Joden waren en ook veel om de voedseltoevoer te reguleren: bonnen, vergunningen en verboden, accijnzen. Er werd hard opgetreden tegen bijvoorbeeld illegale slachters (concentratiekamp).

Bij Engelse bombardementen wordt vaak het aantal burgerslachtoffers genoemd, wat bij Duitse bombardementen niet gebeurt. 

En verder gaat het gewone dagelijkse leven zijn gang: er is een muggenplaag, een oogstfeest, nieuwe lessentabellen en het hengelsportseizoen begint weer. Ook dat was 1941.

In het jaarboekje gaat het ook nog over andere onderwerpen: van sport tot politiek, van edelstenen tot vlinders. Daarover een volgende keer.

De vorige bijdragen over dit boekje:

Algemeen

Kalender 1941

Overzicht 1940

Overzicht 1940 (Wie wat waar? 3)

In de vorige bijdrage over het jaarboekje Wie wat waar? uit 1941 schreef ik over de kalender van 1942. Op de bladzijden ernaast is steeds het overzicht gegeven van wat er in 1941 is gebeurd. Bij de laatste drie maanden was dat onmogelijk, omdat het boekje eind 1941 uitkwam. Bij de maanden oktober, november en december krijgen we daarom te lezen wat er in 1940 is gebeurd. Het nieuws staat in twee kolommen: 'Binnenland' en 'Buitenland'.

Britse bommen op Nederland worden keer op keer genoemd, net als de Duitse op Groot Brittannië. Zo zijn er op 5 oktober 'Hevige Duitsche bombardementen op Londen' en twee dagen later lezen we: 'Herhaaldelijk bombardeeren Duitsche vliegers Londen.'

Op 6 oktober: maatregelen tegen Joodse ambtenaren.

Bij 9 oktober lezen we: 'Dansverbod te Rotterdam'. Op 10 oktober 1940 stond er een kort bericht over in de Nieuwe Apeldoornse Courant. Het nieuws drong blijkbaar landelijk door. Op 31 oktober gaat een dansverbod in voor het hele land. Tussen middernacht en 4.00 uur mag er niemand op straat zijn. Op 5 december wordt het dansverbod weer opgeheven.

Uit Rotterdam en Den Haag is er geregeld lokaal nieuws. Zo was er op 13 oktober 1940 een gasontploffing  in een schoolgebouw in Den Haag. Een werkster en twee onderwijzeressen raken gewond.

Van bekende personen wordt vermeld dat ze bepaalde leeftijd bereikt hebben, een jubileum gevierd ('Lou Bandy, Nederl. kleinkunst-artist viert zijn 25-jarig plankenjubileum'- 15 oktober) of overleden zijn. Ook hier zijn het soms mensen die alleen plaatselijk bekend zijn. Het Rotterdamse oud-schoolhoofd C. Leeflang overleed op 6 november, 68 jaar oud.

18 oktober: 'Anti-Britsche en anti-Joodsche betoogingen in Palestina. Geschiedenisboekjes in België herzien. Er wordt niet vermeld op welk punt die boekjes herzien zijn. In De Führerstaat van N. Wouters is te lezen dat op 8 oktober de Commissie voor Herziening van de Schoolboeken werd opgericht, die anti-Duitse passages moest schrappen, evenals Joodse invloeden.

Bij 2 november wordt gemeld dat 'Banket, biscuit, taart e.d. "op den bon"' zijn. Op 18 oktober was er een verbod ingegaan op het bakken van melkbrood.

Oorlogshandelingen worden van tijd tot tijd genoemd ('Troepen van De Gaulle nemen Lambarenes in; Libreville door Britten gebombardeerd' - 9 november), maar ook heel ander nieuws: de Nederlandse Boksbond en de Boksunie zijn één geworden, de bierprijs is verhoogd van zeventien naar achttien cent per glas en Clara Eggink verwerft de Van de Hoogt-prijs voor Het schiereiland. Dat allemaal in de eerste helft van november.

Ravage na het instorten van de toren in Weert

De toren in Weert

Op 14 november 1940 was er een zware storm. De Martinustoren te Weert werd vernield, bij Nijmegen sneuvelden 6000 bomen, bij Breda 18.000. Het KNMI meldt dat er op 13/14 november bij Vlissingen windkracht 10 gemeten werd. Op 2 december stormde het opnieuw. De duinengroep Onrust tussen Texel en Den Helder is na de storm verdwenen. Op 6 december weer 'Hevige storm, veel glasschade in het Westland.'

Op 26 november worden er twee nieuwe departementen opgericht: Opvoeding, Wetenschappen en Cultuurbescherming, en Volksvoorlichting en Kunsten.

De Duitsers hadden de Nederlandse paarden nodig. Op 6 december gaat er een slachtverbod voor paarden in. Op 12 december worden er maar liefst 25.000 paarden gevorderd. Op 3 oktober was er een slachtverbod voor gevogelte ingegaan.

Op 13 december wordt de Noordoostpolder tussen Lemmer en Urk gesloten. Die werkzaamheden gingen blijkbaar gewoon door. Een dag later herdenkt de NSB in Utrecht '9 jaar strijd'.

Op Eerste Kerstdag was er een kersttoespraak van de paus. 'Hitler brengt het 2e oorlogskerstfeest door bij de soldaten. Geen gevechtsacties tijdens de Kerstdagen.' Een dag later: 'Bethlehem viert Kerstmis met volledige verduistering.

Rantsoeneringen en beperkingen worden geregeld genoemd. Op 1 november gaat een beperking van het reizigersverkeer in, op 21 november wordt de scholenbouw stopgezet tot 1 januari 1942, op 15 november gaat een rantsoenering van gas en elektriciteit in.

Er was ook nog luchtig nieuws: Op Eerste Kerstdag: 'In het gehele land wordt druk de ijssport beoefend.' In het ANP-archief tref ik een foto aan uit deze winter: 16 december, Volendam.

Aan het begin van 1940 was er in Nederland al gelegenheid tot heuse wintersport. Je kon skiën bij Kraantje Lek. Zie hier.

In de volgende bijdrage pik ik wat vermeldingen uit het overzicht van 1941, dat de maanden januari tot en met september beslaat.

Kalender 1942 (Wie wat waar? 2)

Maanden geleden begon ik aan een serie die nooit verder gekomen is dan een enkele aflevering. Het was de bedoeling dat ik zou schrijven over het curieuze boekje Wie wat waar?, het 'Jaarboek 1942' van de Haagsche Courant.

Na de eerste bladzijden, waarover ik al schreef, volgt de kalender voor 1942, met daarnaast het overzicht van 1941. Aangezien het boekje al eind 1941 uitkwam, bevat het niet het overzicht van november en december 1941. Bij die maanden lezen we wat er in 1940 is gebeurd.

Eerst maar naar het kalendergedeelte. Elke bladzijde bevat een halve maand. Bij de meeste maanden staat een spreuk. Bijvoorbeeld: 'Een koekoekroep ter helft van Maart, is voor den boer een daalder waard.' Of: 'Als April blaast op zijn horen, is het goed voor gras en koren.'

Elke dag wordt genoemd, compleet met datum en dag van de week. Er wordt zelfs vermeld de hoeveelste dag van het jaar het is en hoeveel dagen er resteren tot het eind van het jaar. Als de betreffende dag een feestdag is, wordt dat aangegeven en verder wordt tot op de minuut nauwkeurig vermeld wanneer zon en maan op- en ondergaan. Verder wordt met icoontjes aangegeven wanneer het volle maan, nieuwe maan enz. is.

Interessant lijken me de historische gebeurtenissen. Het feit dat Nederland bezet was in die tijd zal invloed gehad hebben op de keuze van die gebeurtenissen, lijkt me. Aan sommige vermeldingen val je je geen buil: De Ruyter sneuvelt bij Stromboli, 1576 (8 januari), Keurvorst Karel Lodewijk, geb. 1618 (11 januari). Vaak wordt bij een datum vermeld dat het een geboorte- of een sterfdag is.

Maar er zijn ook andere gebeurtenissen: Instelling van de Orde van het Gulden Vlies, 1429 (9 januari) bijvoorbeeld of Prins Maurits verslaat de Spanjaarden bij Turnhout, 1597 (25 januari). Ik loop de maanden door en noteer dingen die me opvallen.

Op 12 januari wordt vermeld: 'Herman Goering. Duitsch generaal veldmaarschalk, geb. 1893.' Op 31 maart overleed de profeet Jeremia in het jaar 570 voor Christus. Maar het sterfjaar en zeker de sterfdatum van Jeremia zijn niet zeker. Even googlen levert verschillende jaren op.

Op 29 april lezen we: 'Michiel de Ruyter, † 1676'. Hee! Even terugbladeren: bij 8 januari staat inderdaad Dat Ruyter honderd jaar daarvoor gesneuveld was bij Stromboli. Dat kan niet kloppen.

De Ruyter is op 29 april gestorven. Een week ervoor was hij getroffen door een kanonskogel, waarna een van zijn benen afgezet moest worden. Dat leek goed te gaan, maar de wond was geïnfecteerd, waarna er wondkoorts optrad. Op 8 januari 1676 (en dus niet 1576) streed De Ruyter wel bij Stromboli. Die slag eindigde onbeslist.

De Ruyter is niet de enige met een dubbele sterfdag. Ook Mohammed stierf, volgens het jaarboek, op twee verschillende dagen: 5 mei en 8 juni, wel in hetzelfde jaar: 632.

De personen aan wie aandacht wordt geschonken komen uit de literatuur, de muziek, de wetenschap, de politiek of het leger. Er worden veel veldslagen vermeld. Wat de literatuur betreft, worden de Engelsen zo ongeveer genegeerd. Pas op 9 december wordt verteld dat de 'Engelsche schrijver I. Walton' overleed in 1683. Er zijn dan al verschillende Nederlanders genoemd en zeker zoveel Duitsche auteurs: Paul Gerhard, F.G. Klopstock, Fr. Hebbel, Fr. Hölderlin, Novalis en Christian Morgenstern. Blijkbaar was de Haagsche Courant voorzichtig in dezen.

Waarom niet geboorte- of sterfdag genoemd van bijvoorbeeld Shakespeare? Mogelijk is hij al genoemd in de voorgaande vijf edities. Ook Goethe en Schiller worden niet genoemd. De Franse dichters komen overigens wel verschillende keren voor in de lijst.

Maar zou in voorgaande jaren aandacht geschonken zijn aan: William Blake, Emily Brontë, Lewis Caroll, Charles Dickens en John Milton? Die waren al een tijdje dood en niemand zou er vreemd van opgekeken hebben als ze genoemd werden. Denk ik. De Haagsche Courant wilde het risico toch niet lopen.

Naast Goering werden er overigens geen andere Duitse kopstukken uit die tijd genoemd. Geen Hitler, Goebbels, Seys-Inquart, Rauter. Maar ook geen verjaardagen van leden van Nederlandse koningshuis. Nou ja, als het lang geleden is (prins Maurits, Frederik Hendrik) mogen ze genoemd worden.

Het voorzichtige of misschien wel bangige beleid had succes: ook de volgende jaren mocht het jaarboek verschijnen. De jaarboeken 1945 en 1946 zijn (waarschijnlijk) niet verschenen. Had dat te maken met de papierschaarste in 1944? Maar waardoor kon eind 1945 het jaarboek 1946 niet verschijnen? Wie het weet, mag het zeggen. Aan jaarboek 1944 besteed ik later nog aandacht.

De volgende keer: het overzicht van 1941 (en een stukje 1940).

Jaarboek 1942 (Wie wat waar? 1)

Op rommelmarkten of in antiquariaten koop ik boeken die ik 'ooit' wil gaan lezen. Op dat moment ben ik er oprecht van overtuigd dat ik binnen een jaar zo'n boek daadwerkelijk ga lezen. Meestal komt het op een stapel terecht. Die stapel verhuist dan naar een hoek en later naar een ander vertrek en het boek wordt vergeten. Zo ging het bijvoorbeeld met Herinneringen van een huisarts, van Dr. J. van Arkel Zegwaard, waarover ik anderhalf jaar geleden een stukje schreef, zo is het ook met dit boekje gegaan: Wie wat waar? Jaarboek 1942 van de Haagsche Courant, uitgekomen in november 1941.

Het is een curieus boekje, met een terugblik op de laatste maanden van 1940 en het grootste deel van 1941, een vooruitblik op 1942 en daarna een encyclopedisch aandoend gedeelte, over de wonderlijkste onderwerpen. Volgens dit document verscheen de reeks in ieder geval van 1936 tot 1983, met een onderbreking van twee jaar (1945 en 1946). Op DBNL worden geen jaarboeken vermeld tussen 1975 en 1982. Ik neem aan dat het jaarboek in die jaren niet verschenen is: ook op Catawiki komen ze niet voor.

De jaarboeken werden uitgegeven door Sijthoff, die dezelfde boeken op de markt bracht voor het Rotterdamsch Nieuwsblad. In het archief van Sijthoff Pers, dat zich in het Persmuseum bevindt, treffen we onder nummer 64 aan: 'Overeenkomst tussen de C.V. Wie Wat Waar en de Haagsche Courant inzake de uitgave van het Jaarboek Wie Wat Waar. 1956. 1 stuk.'

In vrij korte tijd heb ik vier van deze boeken op de kop getikt (1942, 1944, 1959 en 1960), zonder dat ik ernaar zocht. Het eerst door mij gekochte en het oudste dat ik bezit (Jaarboek 1942) zal ik in afleveringen nader belichten. Het lijkt me aardig, aangezien het hier een oorlogsjaar betreft.

In het woord vooraf schrijft de Haagsche Courant dat 'dit jaarboekje' het zesde in de rij is.

Het enorme succes, met de eerste vijf jaarboekjes geoogst, geeft ons vertrouwen, dat ook de uitgave 1942 zich in veler belangstelling zal mogen verheugen. 

Daar meent men ook wel reden voor te hebben: het is een aanvulling op zijn voorgangers; het is niet alleen bijgewerkt, maar bevat 'tal van tot nu toe niet opgenomen wetenswaardigheden'; het aantal rubrieken is uitgebreid; en de inhoud is 'door verscheidene nieuwe kleurendrukken verfraaid en verlevendigd.' Het stukje is gedateerd november 1941.

Daarna volgt een 'Persoonlijk Memorandum', op pagina 3, dat voor een groot deel oningevuld is gebleven. Ik kan er alleen uit opmaken dat het boekje heeft toebehoord aan W.A. Spaan, kantoorbediende, wonende op Cartesiusstraat 277. Telefoonnummer, postgironummer, spaarbankboekje, safe en auto- of rijwielnummer vulde Spaan niet in. Wel het 'nummer' van zijn handschoen (8¼), wat de maat geweest zal zijn. Schoenmaat en boordmaat, ook steeds aangeduid met 'nummer',  heeft hij ook ingevuld: respectievelijk 40-41 en 15.

Wat het nummer van zijn hoed is, wat zijn gewicht is (met datum) liet Spaan open. Zou hij geen hoed gedragen hebben? Achter 'Bij ongeval geef direct kennis aan' vulde de grapjas in: 'mij'. De telefoonnummers van dokter, apotheker, brandweer en autogarage bleven weer open en van de regeltjes onderaan waar iemand naar believen nog informatie kwijt kan, maakte Spaan geen gebruik.

De pagina's 4 tot en met 51 bevatten aan de linkerkant, op de even pagina's, een kalender van 1942, waarop we vooral kunnen zien wat er allemaal wat er in het verleden gebeurd is. Elke dag wordt genoemd. Van die dag vernemen we welke dag van de week het is, een historisch feit, hoe laat zon en maan op- en ondergaan, welke dag van het jaar het is en hoeveel dagen het duurt voor het jaar om is.

Op de oneven pagina's staat er een overzicht van wat er in 1941 gebeurd is, in twee kolommen: binnenland en buitenland. Bij oktober springen we terug naar 1940: 1941 was nog niet voorbij toen het boekje gedrukt werd.

In de volgende bijdragen pik ik wat krenten uit de volle pan pap, te beginnen met de even pagina's, waarboven 'Kalender - 1942' staat.