Asterix, de vrolijke wetenschap (Jaap Toorenaar)

Als je aan niet-striplezers vraagt om enkele strips te noemen, noemen ze, naast Donald Duck, vaak dezelfde series: Kuifje, Lucky Luke en Asterix. Die laatste serie leeft, na meer dan zestig jaar, nog volop. Vorig jaar nog schreef ik over het meest recente deel, nummer 41. 

Wie wat meer wil weten over de verschillende albums, doet er goed aan Asterix, de vrolijke wetenschap van Jaap Toorenaar te lezen. Toorenaar was docent klassieke talen aan het Stedelijk Gymnasium in Leiden en houdt zich al jaren bezig met Asterix. In 2003 won hij op de Duitse tv een quiz over dit onderwerp. In 2010 bundelde hij zijn stukken die hij over de verschillende albums schreef en sinds die tijd wordt de bundeling geregeld herdrukt, met daarin aanvullingen, zodat het boek niet gaat achterlopen op de reeks. In 2025 verscheen de vijfde druk, waarin alle eenenveertig albums behandeld worden. 

Elk album behandeld

Album voor album komt langs. Toorenaar geeft eerst een korte kenschets van het betreffende album en behandelt het daarna op detailniveau. Hij vertrekt steeds vanuit de Franse editie en licht daar bijvoorbeeld de woordgrappen uit, ook als ze niet de Nederlandse vertaling hebben gehaald. Verder gaat hij in op de namen van de personages en op de personen uit de werkelijkheid die in de strip zijn opgenomen. Laurel en Hardy zullen de meeste mensen nog wel herkennen, maar als het een Franse acteur betreft, merken we dat waarschijnlijk niet op. 

In eerste instantie was ik een beetje teleurgesteld in het boek van Toorenaar. Weliswaar staan er veel illustraties in, maar er zijn weinig afbeeldingen die uit de albums zelf komen. Zelfs de afbeeldingen van de covers ontbreken meestal. Dat is een rechtenkwestie. Het was Toorenaar domweg niet toegestaan die op te nemen in zijn boek. Dat is jammer. 

Aan de andere kant zou zijn boek dan minstens twee keer zo dik zijn geworden en veel duurder. Bovendien zullen veel lezers de albums erbij pakken als ze het boek lezen. En sommigen zullen de verhalen zo goed kennen dat ze de albums niet nodig hebben en de plaatjes voor zich zien als Toorenaars boek lezen. 

Vertalingen

Toorenaar begint met het lezen van de Franse uitgave en daarmee vergelijkt hij de Nederlandse vertaling of liever gezegd, de Nederlandse vertalingen, want ooit heeft Frits van der Heide een aantal albums opnieuw vertaald. Die vertaling is op verschillende punten beter dan de eerste, zoals Toorenaar aantoont, maar leidde indertijd ook tot ophef, omdat verschillende vertrouwde namen vervangen werden door nieuwe.

Maar de auteur kijkt niet alleen naar het Nederlands, hij geeft ook aandacht aan de vertaling in het Duits en zelfs aan die in het Afrikaans. Een interessant artikel van Onno Kosters over de vertalers van Asterix vind je hier. Het verscheen in 2008 en besteedt onder meer aandacht aan de Engelse vertaling van Asterix en de Britten/Asterix bij de Britten. 

Wie Asterix, de vrolijke wetenschap leest, krijgt niet alleen heel veel leuke weetjes voorgeschoteld, maar wordt er weer eens bij bepaald hoe nauwkeurig je de albums moet lezen om te zien wat er allemaal op de plaatjes gebeurt. Daar gaat ook wel eens wat mis. In de Nederlandse vertaling is verschillende keren een tekstballon leeg gebleven en in een album ontbreekt een waslijn, zodat de was in de lucht zweeft. 

Ik had me verder niet gerealiseerd dat het hondje Idefix in de eerste albums niet voorkomt. In album nummer vijf maakt hij zijn debuut. Dat soort weetjes lijken me altijd leuk voor liefhebbers van de serie. In het album De dochter van de veldheer lijkt die dochter wel erg op Greta Thunberg en ik nam dan ook aan dat zij model had gestaan. Dat wordt door de makers met klem ontkend. Wist ik ook niet. 

Toorenaar heeft bij een volgende druk steeds zijn boek aangevuld (ook met korte artikelen voorin), maar voor zover ik kan zien, heeft hij de oude niet meer geüpdatet. In veel albums worden bepaalde volken op de hak genomen. Later wordt dat minder. Bij album zestien schrijft Toorenaar dat het in het zonnetje zetten van een bepaald volk wat op de achtergrond raakt en dat het na dat album alleen nog maar zal gebeuren bij de Corsicanen en de Belgen. Toen de Picten en de Portugezen toch onderwerp werden heeft hij de eerdere opmerking niet meer veranderd.

N-woord

Wat al snel opvalt, is dat Toorenaar onbekommerd het n-woord gebruikt als hij het personage beschrijft dat gebaseerd is Baba uit Roodbaard. Ik kan me voorstellen dat dat een tijd geleden helemaal geen issue was, maar toen dat het wel werd, had het gemakkelijk bijgewerkt kunnen worden. Bij album 38 uit 2019 gebruikt Toorenaar het woord overigens nog steeds. En pas bij album nummer 41 heeft hij het over 'de donkergekleurde (ik vermijd het woord dat met een n begint!) piraat'. Hij merkt ook nog op dat hij het jammer vindt dat het uiterlijk van de betreffende piraat neutraler is geworden. Dat mag hij vinden, maar ik vind dat weer bedenkelijk. Het lijkt me alleen maar goed als beledigende stereotyperingen vervangen worden. 

Natuurlijk maakt Toorenaar wel eens een foutje: zo laat hij de film Ben Hur (1959) uitkomen in de jaren zestig, schrijft hij Avatar als Atavar, Nietzchse als Nietschze en Californië als Calefornië, maar dat zijn kleinigheden. Ook in dit stukje zal ik wel tikfouten gemaakt hebben. 

Soms is er een vechtpartij in het Gallische dorp, waarbij de vissen over en weer vliegen. Dat noemt Toorenaar een 'visslacht' wat een aparte benaming is. Je kunt een vechtpartij wel een slag noemen, maar strikt genomen worden de vissen niet geslacht, lijkt me. Maar misschien snap ik het woord domweg niet goed. 

Nauwgezet

Wat vooral opvalt is de nauwgezetheid waarmee Toorenaar te werk is gegaan en met welke toewijding hij zich op het werk gestort heeft. Daarbij haalt hij zo veel informatie boven water, dat ik niet zou weten wie hem dat na kan doen. Vooral op het gebied van de vertalingen en van de naamgeving is hij heel nauwgezet. Bij album 34 noemt hij wel de koerier Petetix, maar niet waar die naam op slaat. Ik was ervan uitgegaan dat die verwees naar de PTT. Maar daar staan tientallen namen tegenover waarvan ik nooit de herkomst heb bevroed en die Toorenaar nu netjes uit de doeken heeft gedaan. 

Uitgeverij Arboris heeft van het boek een mooie gebonden uitgave gemaakt, voor een schappelijke prijs, zeker gezien het aantal illustraties. Elke Asterixliefhebber zal er veel plezier aan beleven. 

Jaap Toorenaar, Asterix, de vrolijke wetenschap. Uitg. Arboris. 192 blz. € 21,95 (gebonden)

Eerder schreef ik over:

Asterix bij de Picten

Asterix in Lusitania

Extinctie / De laatste goendroen

Zoals ik al eerder schreef, ben ik gedwongen het een beetje rustig aan te doen, ook hier. Daarom heb ik gisteren niets geplaatst en ook vandaag zal ik geen recensie plaatsen. Maar iets kleins tussendoor lijkt me wel gepast. 

Gisteravond was ik aanwezig bij een lezing van René ten Bos, voormalig Denker des Vaderlands, over het verlies van biodiversiteit. Het was een boeiend verhaal. Het gezelschap was bescheiden van omvang, maar misschien maakte dat de avond alleen maar beter. 

Goendroen

Toen er gesproken werd over het uitsterven van soorten, moest ik denken aan De laatste goendroen (1977) van Anton Koolhaas. Het boek is in zijn geheel terug te lezen op DBNL Het is lang geleden dat ik het gelezen heb en het geheugen is per definitie onbetrouwbaar, maar ik zal weergeven hoe ik het boek onthouden heb. 

Een goendroen is fantasiebeest, zoals Koolhaas er wel meer geschapen. Denk aan de hoedna's in Vanwege een tere huid (1973). Koolhaas beschrijft de dieren wel in een realistische setting, zodat je toch het idee hebt dat ze in ieder geval zouden kunnen bestaan. 

Hoe een goendroen er precies uitziet, weet ik niet meer, maar als hij doodgaat, verandert hij in een struik. Wie weet zijn de struiken in je tuin gewoon dode goendroens. De goendroen Bladroes, de hoofdpersoon van de roman, is al snel na zijn geboorte vrij zelfstandig. De enige van zijn soort in zijn omgeving is zijn moeder, maar die zal over niet al te lange tijd overlijden. Bladroes moet op zoek naar een wijfje om zich voort te planten. Hij weet echter niet dat hij de laatste goendroen is en dat zijn zoektocht tevergeefs zal zijn. 

Hoe het verhaal precies gaat, is me intussen ontschoten, maar ik weet wel dat ik het idee goed vond: je zult maar de laatste van je soort zijn, terwijl je dat niet weet. 

In de lezing hoorde ik dat het heel lastig te bepalen is of een soort daadwerkelijk uitgestorven. Dat geldt sterk voor kleine organismen en voor insecten, maar soms ook voor grotere dieren als de Tasmaanse buidelwolf, waarvan berichten zijn dat die toch weer opgedoken is. 

Toen De laatste goendroen in mijn gedachten kwam, besefte ik ook dat ik al lang niets van Koolhaas herlezen had. Ik vermoed dat ik in de jaren tachtig en de jaren negentig zo'n beetje zijn complete oeuvre heb gelezen. Bij Koolhaas worden altijd zijn dierenverhalen genoemd, waarvan er sommige heel bekend geworden zijn, zoals 'Meneer Tip is de dikste meneer', 'Gekke witte' en 'De liefde schuilt in een doublet van hazen'. 

Rouwen

Maar hij schreef ook prachtige romans waar nauwelijks een dier in voorkomt, zoals Tot waar zal ik je brengen (1976) en De hond in het lege huis (1964). Beide boeken gaan over een man die zijn vrouw kwijt is, maar die niet zeker weet of ze dood is, zodat hij ook niet echt kan gaan rouwen. Ook dat komt voor bij mensen die rouwen om het verdwijnen van een diersoort waarvan ze nooit zeker zullen weten of die ook definitief verdwenen is. 

Over rouw heeft Koolhaas meer geschreven, bijvoorbeeld in Een punaise in de voet (1974) over een vrouw die op een bizarre manier om het leven komt, terwijl ze net ruzie heeft met haar man. 

Er is een tijd dat ik veel van Koolhaas las. Niet alles vond ik goed. Een roman als Nieuwe maan (1978) was minder aan mij besteed. Maar over veel van zijn werk was ik enthousiast en dat enthousiasme heb ik ook uitgedragen. Op een reünie vertelde een oud-leeerlinge dat ik de klas in groepjes verdeelde en dat elk groepje een boek of enkele boeken van een bepaalde schrijver moest lezen. Zij zat in een Koolhaasgroepje. Ik vroeg aan haar welk boek van Koolhaas ze gelezen had. Ik heb ze allemaal gelezen, zei ze. Dat was meer dan ik had durven verwachten. 

Veel boeken van Koolhaas zijn goed en ik vermoed dat ze nog steeds gelezen kunnen worden, maar ik hoor nooit meer iemand die De geluiden van de eerste dag (1975) of Er zit geen spek in de val (1958) gelezen heeft en dat is jammer. Maar Je kunt nog altijd beginnen met het lezen van zijn werk. Ik heb al wat titels genoemd die mij goed zijn bijgebleven, maar Een kind in de toren (1977) herinner ik mij als een prachtig boek. En anders lees je maar Tot waar zal ik je brengen of Vanwege een tere huid. Of een bundel met dierenverhalen. 

De bovenste regel heeft ook geld gekost. Herinneringen aan de lagere school

Zoals ik eerder aankondigde, zal ik af en toe hier wat plaatsen uit de dagboeken die ik geschreven heb voor mijn kleinkinderen. Mijn vroegste herinneringen deelde ik hier. Deze keer twee stukjes uit een dagboek uit 2023 die te maken hebben met de lagere school. 

In het eerste fragment beschrijf ik wat ik me herinner van de eerste schooldag, in het tweede gaat het vooral over hoe het gebouw eruitzag en een herinnering aan het hoofd van de school. 

Het is misschien allemaal plotloos en fragmentarisch, maar hopelijk geeft het wel een beeld van hoe de dingen gingen in de jaren zestig. Ik ging in 1965 voor het eerst naar de lagere school. 

Over de voorgeschiedenis van de lagere school in Herveld schreef ik hier.

Lagere school met het huis van het hoofd

27 juli 2023

Als ik zes jaar oud ben, brengt mijn moeder mij naar school, die heel toepasselijk in de Schoolstraat staat. In 1969 zullen wij in de Schoolstraat gaan wonen en als ik in klas zes zit (nu groep 8) verhuist de school naar Herveld-Noord. In het gebouw zit daarna nog een tijdje een fabriek waarin ze ‘leren’ tassen en koffers maken, fluorescerend rood. We halen wel eens restjes uit de container die bij de oude school staat. Nog weer later wordt de school gesloopt en komen er op die plek vier huizen. Dan heeft Herveld een Schoolstraat zonder school, zoals het dorp ook al een Kerkstraat zonder kerk heeft.

Ouders, moeders eigenlijk, komen alleen de eerste dag mee naar school. Later niet meer, geen kind wordt naar school gebracht. Zijn er ouderavonden? Niet dat ik mij herinner. Boven in de deur van het lokaal zitten zes (acht?) kleine ruitjes. Als de deur dicht eenmaal is, zie ik dat mijn moeder nog even op haar tenen staand door het ruitje kijkt.

Ik vind het spannend op school, maar niet vervelend spannend. Ik kan eigenlijk al lezen. Dat heeft mijn moeder me geleerd uit het boekje Leer lezen in een wip 2. Hoe we aan dat boekje komen, weet ik niet.

Wat doen we die eerste schooldag? Er zal wel een Bijbelverhaal verteld zijn, maar dat herinner ik me niet. We zitten met zijn tweeën in een bank. Ik zit aan de linkerkant, omdat ik linkshandig ben, in de rij het dichtst bij de deur. Tweede bank van voren, schat ik. Naast me zit André van Cleef. We mogen tekenen en ik vraag wat hij aan het tekenen is. ‘Een tjoeketrein’, zegt hij. Ik vind dat een dom antwoord, maar dat zeg ik niet.

Iedereen heeft in zijn bank een pennengleuf en een inktpotje. Maar aan het begin van het jaar mogen we nog niet met pen schrijven, maar alleen met potlood. Pas een paar maanden later schrijven we met pen en inkt. Niet met een kroontjespen, maar met een pennetje met een iets bredere punt. Er is een boogje uitgespaard in de pen, zodat het lijkt alsof hij altijd lacht. Mijn penhouder is blauw. Pas in de derde klas krijgen we een balpen. Ballpoint, zeggen verschillende mensen dan nog.

Het eerste woord dat we leren is ‘toos’. Toos is een meisje met een blauwe jurk, dat aan tafel zit te schrijven of te tekenen. Voor elk woord is er een mooie plaat. De eerste woorden zijn: toos, miep, kees, jaap en dan die twee samen: kees en jaap. Ik vind de platen prachtig, al zijn het eenvoudige tekeningen. We moeten de woorden overtrekken op overtrekpapier. Linksboven staat de afbeelding van de plaat, een kleine tekening. Ook die mogen we overtrekken. Ik ben er erg trots op dat me dat lukt.

Onze juf heet juffrouw De Graaf. Ik vind haar erg aardig. Ze ruikt zoet. En ze leest voor. Een verhaal over Hanneke, die in pannetjes roert. Ze spreekt de a-klank in Hanneke anders uit dan ik dat doe. Niet met de a van ‘kan’ maar met die van ‘Annie’. Daarom herinner ik me de zin ‘Hanneke roert in al die pannetjes.’ Later kom ik erachter dat de zin voorkomt in een verhaal van W.G. van de Hulst. 


28 juli 2023
Om het schoolplein staat een ijzeren omheining, met gaas. Als je door de poort komt, zie je recht voor je het fietsenhok. Er is nog een foto van klas 1 en 2, met op de achtergrond dat fietsenhok. Als je op de omheining klimt, kun je op het fietsenhok klimmen. Als je dan over het dak naar de school loopt, kun je op het platte dak van de school komen. Dat moet soms als er een bal op terechtkomt.

Vlak naast het fietsenhok zit het gaas niet vast, zodat je het opzij kunt schuiven. Dan kun je naar de achterkant van de school lopen. Tussen de fruitbomen en de brandnetels door.

Als je naar de ingang van de school wilt, moet je vanuit het hek naar rechts. Daar is een stenen trap met ongeveer zes treden. Bovenaan links is een zware deur. Als je die opent, kijk je de gang in. Daarboven is een plat dak.

Links zijn de wc’s. Een stuk of vier, vijf, schat ik. Als je er dicht langsloopt, ruik je de pislucht. Aan het eind van de gang is het kolenhok. We noemen het nog steeds zo, al worden er geen kolen meer in opgeslagen; op school hebben we oliekachels.

Je kunt door het kolenhok heen lopen en dan is er weer een deur. Als je daar doorheen gaat, ben je aan de achterkant van de school. Je moet een paar treden af, maar niet zoveel. Blijkbaar ligt de grond aan de achterkant van de school hoger dan aan de voorkant. Je komt bijna meteen bij een betonnen ring die in grond is gegraven. De doorsnee ervan enkele meters.

Als ik in de hoogste klas zit, zit ik vaak op vrijdagmiddag op de trap met de betonnen treden. Zo gauw de meester na de middag op school is, vraag ik of ik de prullenbakken mag legen. Dat moet altijd voor het weekend. Ik haal dan later op de middag, samen met een klasgenoot de grote houten prullenbakken op bij de andere lokalen. We legen ze in de betonnen ring en verbranden de inhoud. We blijven erbij tot alles verbrand is.

Weer terug naar de voordeur van de school, waar we de gang in kijken. Rechts zijn vier lokalen. Eerst het lokaal van klas 3 en 4, dan een leeg lokaal, waar we toch wel eens komen. In de hogere klassen doen we er natuurkundeproefjes, Sinterklaas wordt er ontvangen en wat er nog meer gebeurt, weet ik niet. Er zijn wat meubels opgeslagen en wat landkaarten. Als de school groeit, komt er een klas in dat lokaal. In het derde lokaal zit juffrouw De Graaf, met klas 1 en 2. In het achterste lokaal zit de hoofdonderwijzer met klas 5 en 6. Als ik op school kom, is dat nog meester Dantuma, die naast de school in het bijbehorende huis woont.

Ik moet bij dat huis een keer wat brengen of wat vragen en de zoon van Dantuma, Hille, doet open. Op zijn sloffen en in zijn pyjama. Hij ziet er slaperig uit. Dat zal me bijblijven. Er is niets te bespeuren van de deftigheid die toch een beetje om het hoofd heen hangt.

In het lokaal van de hoofdonderwijzer staat een hoge lessenaar, met een hoge stoel. Er staan soms geheimzinnige woorden op het bord: ‘Le coq est sur le mur'. Meester Dantuma leert de kinderen in de zesde Frans. Als in de oorlog de bevolking van Herveld geëvacueerd wordt naar België, komt het goed uit dat Dantuma Frans spreekt, maar hij spreekt het minder goed dan hij zelf ingeschat heeft. ‘Ik stamelde als een klein kind,’ zal hij later zeggen. Zijn zoontje Hille is nog heel klein en moet steeds huilen. In de vrachtwagen waarmee de mensen vervoerd worden, ergert iemand zich aan het gehuil en roept: ‘Zet dat jong op een natte zak!’

Als kinderen kijken we wel op tegen het hoofd der school. Hij is natuurlijk in pak. Een man die voor de klas staat, heeft trouwens altijd een jasje aan. Een enkele keer moeten we een les volgen in het lokaal van het hoofd. Is dat omdat de meester of juf ziek is? Ik weet het niet meer. Als hij mijn schrift controleert, ziet hij dat ik de bovenste regel niet gebruik. Mijn eerste zin staat steeds tussen de eerste twee lijntjes in, maar niet op het bovenste lijntje. Volgens mij heb ik gedaan wat me is aangeleerd, maar ik moet voor straf in mijn hele schrift strafregels op de bovenste regel schrijven: ‘De bovenste regel heeft ook geld gekost.’

Als ik in de zesde zit, is meester Dantuma al weg en krijg ik les van meester Postma. Meester Postma woont niet naast de school, maar op De Tip, waar later ook nog mijn zus zal wonen als ze volwassen is. Af en toe werken enkele jongens bij de meester in de groentetuin, op zaterdag. We krijgen daarvoor een paar pakjes kauwgum of zo. Eigenlijk zijn we goedkope arbeidskrachten, maar we voelen ons uitverkoren.

De dagen van de bluegrassliefde (Edward van de Vendel)

Vaak stel ik mij voor ogen wat ik allemaal nog niet gelezen heb. Het kan zijn dat je vindt dat ik niet moet zeuren omdat ik heel veel ook wel gelezen of dat ik koketteer met de gaten in mijn kennis, maar ik klaag niet alleen over de ongelezen boeken - ik vind het ook heerlijk dat ik nog veel kan ontdekken in de tijd die ik nog heb. Zo zijn er klassiekers die ik dit jaar wil lezen en waarop ik me ook echt verheug, zoals De berg van licht van Couperus en De ziener van Vestdijk. 

Van Edward van de Vendel ken ik vooral zijn poëzie voor kinderen, die ik veel voorgelezen heb. De beginregels van het titelgedicht van Superguppie (2003) zijn bijvoorbeeld heerlijk: 'Alle guppies die ik had / zwemmen nu / in onze kat'.

Verder heb ik verschillende interviews met hem beluisterd en ook een lezing, als ik het mij goed herinner. Ik zal zijn Kinderboekenweekgeschenk (Wat rijmt er op puree - 2005) gelezen hebben (maar daar heb ik weinig herinneringen aan). En dat is het dan. Terwijl Van de Vendel juist heel veel geschreven heeft. Er zijn jaren dat hij wel drie of vier boeken uitbracht en de lijst van bekroningen is bijna net zo lang als die van zijn boeken. 

Recent uitgekomen boeken haal ik bij de plaatselijke boekhandel, maar oudere boeken kom ik tegen bij de kringloop en bij minibiebs en daar vind ik blijkbaar weinig van Van de Vendel. Of misschien zie ik dan tegelijkertijd boeken die ik nog liever wil hebben. 

Tycho en Oliver

Een tijdje terug liep ik dan toch aan tegen De dagen van de bluegrassliefde (1999) en ik nam het mee. De hoofdpersoon van het boek is de achttienjarige Tycho Zeling. 

Tycho woonde al jaren in zijn etui. De dagen  openden en sloten zich als zijn boekentas. Hij was de gezichtloze leerling uit 6A, de zoon waar zijn ouders ieder de helft van hun karakter in herkenden, de cd'tjes kopende jongen met het schuwe lachje boven een open portemonnee. Hij keek twee keer in de spiegel, één keer 's ochtends, één keer 's avonds, en de tijd daartussenin dacht hij niet aan zichzelf. 

In de zomervakantie vertrekt Tycho naar Amerika (Knoxville) om te fungeren als 'junior assistant' bij een zomerkamp van het idealistische Little World Organization. Behalve Tycho zijn er nog meer hulpjes: Oliver Kjelsberg uit Gjøvik (Noorwegen) en nog twee meisjes uit de Verenigde Staten. Tycho deelt een klein kamertje (beschreven als een voorraadkast) met Oliver. 

Tycho wordt verliefd op Oliver en dat is best ingewikkeld. De meisjes om de twee heen hebben al veel eerder in de gaten wat Tycho voor Oliver voelt dan dat Tycho dat wil toegeven en dat hij het ook wil laten merken aan Oliver. Uiteindelijk blijkt de liefde wederzijds. 

En zo zou Tycho het zich later ook herinneren: al die eerste nachten begonnen met opdrogende zinnen en daarna volgde het voelen van elkaars contouren. Buitenkant op buitenkant. Daarna ging het tasten langzaam over in een gevoel van warme sneeuw, van smelten, vloeistof met een naam. Totdat tenslotte uit hen samen iemand overbleef die Tycho was én Oliver: een derde lichaam. Een derde lichaam dat hun allebei hetzelfde liet denken, voelen, weten. Dat in slaap viel en weer wakker werd in de ochtend erna, hier een hand -van wie?- en daar een been, een voet, een teen. Een derde lichaam, dat uiteindelijk weer Tycho werd en Oliver, maar pa na 'goeiemorgen' en 'godmorn'. 

Het derde lichaam uit bovenstaand citaat komt terug in de titel van een volgend boek, Ons derde lichaam (2006). Er zal ook nog een derde boek volgen: Oliver (2015), dat zich twee jaar eerder afspeelt. 

Bij een uitje met de leiding van het kamp maken Tycho en Oliver een concert mee van de Marc Mc Kinley Bluegrass Band mee. De band bestaat uit oudere mannen, maar ze spelen met zoveel vuur dat Tycho er helemaal in opgaat. Als ze terug zijn, zegt Oliver: 'laat ze maar kletsen - let's make bluegrasslove...'

Opbouw

Oliver is voetballer, wat ook tot uiting komt in de opbouw van het boek: Eerste helft, Rust, Tweede helft. In de eerste helft leren Tycho en Oliver elkaar kennen, worden ze verliefd op elkaar en leren ze genieten van hun liefde. 

De leiding vindt dat ze niet te handhaven zijn waarna Oliver teruggaat naar Noorwegen. Tycho gaat met hem mee. Rust. 

En dan komt de tweede helft. Oliver vindt het lastig om te beseffen dat de buitenwereld anders naar hem zal kijken als hij een relatie met Tycho heeft. Daarover heeft hij het al op het kamp:

Hij was zijn veters aan het strikken. Hij keek op en zei: 'Luister goed! Ik heb geen zin om gay te zijn! Tenminste niet op die manier. Ik ben gewoon Oliver Kjelsberg uit Noorwegen en dat is alles. En Tycho Zeling uit Nederland is degene bij wie ik wil zijn, en al is dat elke minuut van mijn leven, dan nog wil ik dat niemand daar over loopt te zeiken en als ze dat wel doen dan kunnen ze maar beter oppassen, want dan weet ik nog wel een paar manieren om die shit uit hun koppen te trappen!'

Dat klinkt heel stoer, maar als hij terug is in Noorwegen wil hij eigenlijk toch zijn voetballeven en zijn leven met Tycho gescheiden houden, terwijl Tycho daar juist andere ideeën over heeft. Hoe dat afloopt, laat ik even in het midden, voor het geval dat je dit boek nog gaat lezen, want dan moet je nog wel wat te ontdekken hebben. 

Complex

De dagen van de bluegrassliefde is een mooi jeugdboek. Natuurlijk is het een liefdesgeschiedenis, maar het is ook het verhaal van Tycho die gedwongen wordt om over zichzelf na te denken en die erachter komt dat het verhaal van een liefde niet eindigt met 'en ze leefden nog lang en gelukkig', maar dat er een tweede helft is en dat die complex is, omdat je niet alleen met elkaar te maken hebt, maar ook met een buitenwereld en vooral ook met jezelf. Dat je zelf nog moet ontdekken wat je eigenlijk wilt, van de ander, van jezelf, van het leven, en dat dat complex kan zijn. 

Van de Vendel doet recht aan die complexiteit met zijn boek. Niet op een zware manier, maar wel zonder versimpelingen, zonder relativering. Dat is al knap. Maar hij doet het ook nog in een taal die nergens dof is, die overal fonkelt, die steeds weer de aandacht vraagt en toch niet afleidt van wat er in die taal verteld wordt. Hopelijk blijkt dat uit de citaten die ik gegeven heb. 

In aflevering 21 van de podcast Romanreuzen praat Edward van de Vendel over zijn favoriete boek van eigen hand. Dat blijkt Oliver te zijn. En hij praat over Barend Wels van Theo Thijssen. Het is meer dan veertig jaar geleden dat ik dat boek las. 

In de twee andere boeken van deze trilogie heb ik eigenlijk ook wel zin gekregen. Ik moet in de kringlopen maar eens goed opletten bij de schappen met jeugdboeken. 

Het dagboek van Cerise en Valentijn (Joris Chamblain / Aurélie Neyret)

Niemand ontkomt aan zichzelf. Als ik een strip recenseer, moet ik natuurlijk kijken hoe die gemaakt is en wat die uitdraagt naar de doelgroep. Hoewel ik soms niet tot de doelgroep behoor, neem ik toch soms mijzelf als maatstaf. Dat is ingewikkeld, zeker als je de besproken strip toch recht wil doen. 

Over Het dagboek van Cerise heb ik verschillende keren geschreven. Het is een goed gemaakte strip, die aangenaam leest, maar ik krijg soms ook een beetje de kriebels, omdat iedereen het zo goed bedoelt, wat de verhalen ook iets braafs geeft. Maar misschien is het helemaal niet verkeerd om in een wereld waarin er al zoveel onveiligheid is een hoekje te hebben, in de vorm van een stripboek, waarin mensen het goede nastreven. 

Niet meer het meisje in de boomhut

Intussen gaat de tijd verder. Er is nu het album Het dagboek van Cerise en Valentijn, waarin Cerise terugkijkt op haar verleden:

Ik ben niet meer dat  meisje dat samen met haar vriendinnen onderzoek doet en dat van boven uit haar boomhut mensen bespioneert, en probeert hun geheimen te achterhalen om ze te helpen. En ook niet meer alleen het meisje dat zich voorbereidt op een wereldreis met haar nieuwe familie...

Cerise zal een wereldreis gaan maken met haar nieuwe familie, die gevormd wordt door de vriend van haar moeder, Stef en diens zoontje Valentijn. Stef heeft het idee dat het niet helemaal lekker gaat met Valentijn, maar die wil daar niet over praten. Cerise biedt haar hulp aan. Zij kan goed opschieten met Valentijn. Ze fantaseren dat ze agenten zijn die moeten optreden bij het contact met niet-aardse wezens. 

Stef denkt dat dat een vorm van escapisme is: 'Ik ben zo bang dat het een vlucht is om de werkelijkheid niet te hoeven accepteren.' Daarop antwoordt Cerise wijsneuzerig: 'Ik denk juist dat hij precies weet wat er aan de hand is en dat het gewoon zijn manier is om ermee om te gaan.' 

Via het ruimteverhaal kunnen Cerise en Valentijn met elkaar praten over wat er speelt en waarom Valentijn opziet tegen de grote reis. 

Strip en dagboek

Er zijn veel dingen in de strip die me aanspreken. Allereerst de  vormgeving: voor een deel strip, voor een deel dagboek met tekeningen. In het dagboek zijn steeds schrijfletters gebruikt, alsof iemand de tekst met de hand geschreven heeft. Verder is het ruimteverhaal mooi ingepast in het verhaal van Cerise en Valentijn. 

Maar Cerise gaat een hele uitleg geven over emoties en daarmee wordt het me te veel een educatieve strip. Blijkbaar mag het niet alleen een goed verhaal zijn, maar moeten de lezertjes er ook iets van opsteken. Voor mij is dat te boodschapperig, te expliciet, maar misschien vinden de jonge lezertjes het juist fijn. Ik zal nog een paar jaar moeten wachten voordat mijn kleinkinderen groot genoeg zijn om mij te vertellen wat ze van zo'n strip vinden. 

In ieder geval is de strip een veilige wereld, die deze keer toch ook over onveilige zaken. Over de angst te zullen veranderen en vrienden te verliezen bijvoorbeeld. 

Titel: Het dagboek van Cerise en Valentijn

Scenario: Joris Chamblain

Tekeningen: Aurélie Neyret

Vertaling: Mariella Manfré

Uitgever: Silvester

2025, 60 blz. € 11,95 (softcover)

Het dagboek van Cerise, Boek 1 en 2

Het dagboek van Cerise (Boek 3 en 4)

Meisjes van krijt (Lara Taveirne)

Anderhalf jaar geleden schreef ik over Wolf, een schitterend boek van Lara Taveirne, dat ik aan het eind van dat jaar dan ook opnam in de lijst met de tien beste boeken die ik dat jaar las. 

Het debuut van Taveirne was De meisjes van Calais (2014) over twee meisjes die samen van de rotsen waren gesprongen en zo een einde aan hun leven hadden gemaakt. Meer wist ik niet van het boek, maar ik had wel zin om het te lezen. In mijn hoofd had ik Calais al gekoppeld aan vluchtelingen die vanuit Calais de overtocht naar Engeland willen maken. Onterecht, blijkt me nu. 

Het boek is namelijk opnieuw uitgekomen, onder een andere titel: Meisjes van krijt. Toen Taveirne haar debuut onder handen nam, ging ze zoveel veranderen, dat het eigenlijk een nieuw boek werd. Ik kan Meisjes van krijt niet vergelijken met De meisjes van Calais, maar misschien is het interessant om dat te doen. Van het omwerkingsproces doet de schrijfster verslag in het 'Woord vooraf'.

Violaine en Lilith

De twee meisjes zijn Violaine en Lilith en hun verhaal begint in 1976, in een brief van Violaine aan Lilith. Ze schrijft onder andere: 

Heb je er ooit bij stilgestaan dat onze namen apart niet bestaan? Ze hangen aan elkaar zoals de vele venusschelpjes die we als kind verzamelden in onze breitassen. Lilith en Violaine, altijd in die volgorde.

Zo'n schelp staat ook op de omslag, zowel voor als achter. Die omslag is uit te klappen, vanaf de rug, waarna de binnenkant van een opengeklapte schelp is te zien. Bijzonder mooie vormgeving. 

Violaine besluit haar brief met:

Tot dinsdag, Lilith, dan gaan we vliegen!

Het tweede hoofdstuk is geschreven vanuit Lilith en het speelt zich af op die bewuste dinsdag. Violaine is vrolijk, maar Lilith voelt zich bedrukt. Als haar moeder hen uitzwaait, bedenkt ze dat het de laatste keer is dat ze haar moeder zal zien, 'maar dat is een vierkante gedachte die niet in een rond hoofd past'.

Zelfmoordpact

Samen zullen Lilith en Violaine eerst naar school gaan en daarna gaan ze naar de kliffen van Cap Blanc-Nez gaan. Daar zullen ze zich naar beneden storten. Uit een krantenbericht, 'Zelfmoordpact van twee meisjes', blijkt dat het lichaam van de vijftienjarige Violaine gevonden is. Naar Lilith wordt nog gezocht. 

Helikopters speuren dag en nacht de zee af. Procureur Dubois, die het onderzoek leidt, is ervan overtuigd dat Lilith zich samen met haar boezemvriendin Violaine van de rotsen heeft gestort, maar zolang Lilith vermist is, koesteren haar ouders de hoop dat hun dochter niet de moeite heeft gehad om haar vriendin achterna te springen. 

Dan is er nog een derde figuur, Herman, gepensioneerd arts, die treurt om het verlies van zijn vrouw Héloïse. Die naam roept meteen de naam Abélard op. Héloïse en Abélard waren ook met elkaar verbonden als de twee helften van een schelp en ook zij raakten gescheiden, net als Herman en Héloïse. 

Herman ziet bij een bezinepomp een meisje van een jaar of zestien, met een baby op haar arm. Hij geeft haar een lift en zet haar op haar verzoek ergens uit de auto. Daarna gaat hij toch weer naar haar op zoek. 

Met sprongetjes door de tijd

In het tweede deel springen we over naar de jaren tachtig en dan zullen er nog delen volgen die zich afspelen in 1990, 1991, 1995-1999, 2003 en 2009. Herman vangt het meisje, dat Lilith blijkt te zijn op, samen met het kind dat ze bij zich heeft. Het huwelijk van Herman en Héloïse is altijd kinderloos gebleven. 

Het kind krijgt de naam Vieux-Rose, of liever gezegd, het is de naam die ze zelf kiest en verder leef je vooral mee met haar. Lilith raakt wat op de achtergrond, maar ze blijft, door het begin van het boek wel steeds in je hoofd zitten. Ik had eigenlijk wel in de loop van het boek dichter bij haar willen komen, maar het grootste deel van het boek is eigenlijk het verhaal van Vieux-Rose, waarbij het begin aan de ene kant noodzakelijk is en andere kant er ook een beetje los van staat. 

Wat er precies gebeurd is in de tijd dat Lilith en Violaine besloten om van de kliffen te springen, laat ik nu even in het midden, omdat het prettig is als je dat zelf ontdekt. Maar de gebeurtenissen hebben veel invloed op Lilith gehad en ze heeft moeite om richting te krijgen in haar leven en de verhouding tussen haar een Vieux-Rose (die ook zelf moeder wordt) is niet altijd gemakkelijk. 

De schelpen voor en achter op het boek zijn wel tekenend voor het hele verhaal. Allereerst zijn het venusschelpen en de liefde speelt zeker een rol, maar liefde maakt niet alles gemakkelijk, het compliceert ook. Ook de verbondenheid met de ander zien we bij verschillende personages terug. Ook als de helften van een schelp uit elkaar raken, blijven ze bij elkaar horen. 

Meisjes van krijt heb ik met plezier gelezen. Taverne heeft een mooie soepele stijl, met fraaie zinnen, waardoor je je makkelijk laat meevoeren. Ergens in het begin worden meeuwen vergeleken met neervallend papier, een vergelijking die me deed denken aan het lied 'Ze boog zo ver voorover' van Herman van Veen, maar daar zijn de meeuwen tekens van het geluk tussen de twee personen, hier maken de meeuwen ongerustheid wakker. 

De schaduw van het verleden

In het hele boek hangt de schaduw van het verleden. De personages zullen daar onderuit moeten komen om verder te kunnen en het is de vraag of Vieux-Rose haar moeder zover krijgt. 

Die zoektocht wil je als lezer wel meemaken, maar ik werd door dit boek niet zo meegevoerd als door Wolf. De verschillende delen zijn de stappen die je moet zetten om aan het einde te komen en binnen die delen was ik ook wel geboeid, maar de grote lijn was niet de hele tijd voelbaar en Lilith bleef me te veel op afstand, al is dat misschien ook juist wel goed. Ook tegenover de rest van de personages heeft Lilith een zekere afstandelijkheid. 

Met Meisjes van krijt heb ik me niet verveeld en sommige passages zijn echt heel goed. Toch overtuigt het me niet op elk moment. Dat is ook weer niet zo erg, er zit genoeg goeds in het boek, maar stiekem had ik net iets meer van verwacht. Dat zal aan mij liggen. 

Vroegste herinneringen

Een stukje dat ik schreef op 27 juli 2023. Het is een beetje uit zijn verband gerukt, maar wellicht toch wel als min of meer op zichzelf staand stukje te lezen. 

In het dagboek heb ik voor dit gedeelte iets verteld over hoe het huis eruitzag en over mijn geboorte (op de verjaardag van mijn opa). Het stuk erna plaats ik hieronder. Het gaat over mijn vroegste herinneringen. Na onderstaand gedeelte ging ik over op mijn herinneringen aan de lagere school. Die plaats ik wellicht later een keer. 

Met Pa en Ma

Van mijn eerste jaren zal me niets bijblijven, maar er is mij genoeg over verteld. Mijn vader werkt overdag in de boomgaard of bij de beesten, maar hij is er altijd bij het eten. Als hij binnenkomt, hup ik op en neer in de kinderstoel. Zo blij ben ik dan dat ik hem zie.

In het fruit is het druk. Soms komt een oom meehelpen, maar vaak staan mijn ouders er alleen voor. Onze achterste boomgaard grenst aan het huis van de dominee. Als ome Ab daar de ladder in een perenboom heeft staan, zingt hij ‘Hey baberiba!’, zo hard en zo vaak dat hij daarmee dominee de tuin uit jaagt.

Mijn moeder plukt mee. Er zijn niet alleen appels, peren en pruimen te oogsten, maar ook bramen, frambozen, rode en zwarte bessen en kruisbessen. En misschien staat er ergens ook wel een bedje aardbeien. Voor mij is er geen oppas. Mijn moeder zet mij in een veilingkist, dicht bij haar, zodat ze haar oog op me kan houden.

Ze werkt natuurlijk ook in huis. Dan zingt ze veel. Het nummer ‘Hou je echt nog van mij Rockin’ Billy?’ is mijn favoriet. Als ik een beetje kan praten, vraag ik erom: ‘Kokke Billy’.

Na anderhalf jaar wordt mijn zus geboren. Een zware bevalling. Ze weegt ruim tien pond en ze komt ook nog in stuitligging. De huisarts heeft nog geprobeerd haar te draaien toen ze nog in de buik zat, maar dat is niet gelukt. Mijn moeder moet hals over kop naar het ziekenhuis. Ik neem aan dat ik een tijdje bij opoe en opa Dojewèrd in huis ben geweest, maar heb er geen herinnering aan.

Na de geboorte kampt mijn moeder met een postnatale depressie. Die ken ik alleen uit latere verhalen. Zoiets is voor iedereen zwaar en het gaat maar niet over. Uiteindelijk komt ze terecht bij een homeopathisch arts en daarna gaat het beter. Als ik later homeopaten oplichters noem, zal ze het altijd voor deze arts opnemen.

In 1964 wordt mijn broertje Marinus geboren. Ook weer een zware bevalling: een keizersnee waarbij mijn moeder lang in het ziekenhuis moet blijven. Op foto’s die ik later zie, heeft mijn moeder ingevallen ogen. Ze ziet er moe uit. Ze blijft enkele weken in het ziekenhuis.

Mijn broer wordt geboren op 14 april. Mijn zus is op 26 april jarig, maar mijn moeder ligt dan nog in het ziekenhuis. We gaan op die dag bij mijn moeder kijken. Mijn zus heeft een grote strik in haar haar. Ik meen me dat te herinneren: we staan bij opa en oma in de kamer en staan op het punt om te vertrekken. Mogelijk is het een van mijn oudste herinneringen, maar het is niet veel meer dan een losstaand beeld. 

Of ik mij het ziekenhuis van deze keer herinner of van later, is me niet duidelijk: mijn moeder zal vaker opgenomen worden. Je gaat het ziekenhuis binnen met een draaideur. Zoiets heb ik nog niet eerder gezien: er zitten borstels aan de rand van de deur.

Als we eenmaal in het Wilhelminaziekenhuis zijn, moeten we wachten in een soort hal tot het bezoekuur begint. Daarna gaan we zo snel mogelijk naar de zaal waar mijn moeder ligt. Het is een zaal met wel twintig bedden, in mijn herinnering, maar misschien zijn het er niet meer dan twaalf. Sommige vrouwen roken sigaretten in bed.

Aan het eind van het bezoekuur komt er een zuster: ‘Wil het bezoek afscheid nemen?’ Dan gaan we weer naar huis. Nou ja, naar opa en oma. Mijn vader gaat weer naar Herveld. Later hoor ik dat hij de kokosmatten in de keuken opgerold heeft, zodat hij zijn klompen aan kan houden als hij naar binnen gaat.

Ik kan me niet voorstellen dat hij voor zichzelf gekookt heeft. Verder dan het bakken van een ei zal zijn kookkunst niet gereikt hebben. Eet hij ‘s avonds samen met ons bij opa en oma of bij zijn ouders, in Loenen?

Uiteindelijk komt mijn moeder weer thuis. Het huis is helemaal opgeruimd door mijn oma. Ze heeft een vaas met bloemen op tafel gezet en alles straalt feestelijkheid uit. De huisarts, dokter Somford, is er ook. Nog steeds zie ik hem zijn grote tas op de keukentafel zetten. Verdere beelden ontbreken.

Mijn moeder is nog zwak. Later krijgen we te horen dat ze bijna dood was. Of was dat bij de geboorte van Carolien? En heeft ze ook nu weer last van een depressie?

Mijn zus en ik zijn als kinderen soms druk. Ik herinner me van een paar jaar later, maar nog wel in het oude huis (dus voor juni 1969), dat wij achter elkaar aan rennen: om de tafel in de kamer, de kamer uit, de gang oversteken, naar de keuken, daar om de tafel heen en weer terug. Mijn moeder zal gezegd hebben dat we rustig moeten doen, maar daar trekken we ons niets van aan. We hebben schik en rennen maar door. Mijn moeder zit op haar knieën met haar handen voor haar ogen. Ze zal wel huilen. Pas later zal ik dat een naar beeld vinden en zal ik me daar schuldig over voelen.

Er zit weinig lijn in de herinneringen aan die jaren. Het zijn flarden, die aan elkaar geknoopt kunnen worden met wat er later is verteld. Dit is ook zo'n flard: Ik speel buiten met Lientje (die dan nog geen Carolien heet). We trekken graspolletjes uit de grond en gooien die op het dak. Dat kan gemakkelijk: de rand van het dak bevindt zich misschien anderhalve meter van de grond. De polletjes rollen weer naar beneden.

Tegen de muur staat een herenfiets. Is die van ome Geurt? Ome Geurt is een halfbroer van mijn opa, de vader van mijn vader. Hij komt vaak rond etenstijd, zodat hij mee kan eten. Als ik nog maar nauwelijks kan praten, vraagt hij aan mij: ‘Hoe hiet ik?’ Ik kan zijn naam nog niet zeggen en antwoord: ‘Ome keuje’. Ome Geurt blijkt beledigd. Hij zal later tegen mijn ome Wout zeggen: ‘Dat jong van Wim zei keuje tegen mijn.’

Ome Geurt heeft hoge bloeddruk en eigenlijk moet hij zoutloos eten. Hij probeert zich daaraan te houden, maar ‘s ochtends drinkt hij een glaasje water met een schep zout erin. ‘Anders worden de nieren lam,’ zegt hij.

De fiets die tegen de muur staat, is misschien van hem, misschien ook niet. Vreemd dat ik juist die fiets onthouden heb.