'Als ik wist dat morgen de wereld zou vergaan, zou ik vandaag een appelboompje planten'. Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de reformator Maarten Luther, al is er geen enkel bewijs dat hij die ooit uitgesproken of opgeschreven heeft.
Maar het is wel een mooie gedachte. Wie bomen plant, denkt niet alleen aan de toekomst, maar werkt er ook aan. En zelfs als je denkt dat het allemaal vergeefs zou kunnen zijn (morgen kan de wereld vergaan), ga je ermee door, omdat het je taak is of omdat je vindt dat je dat zou moeten doen.
Aan Luthers appelboompje moest ik denken bij het lezen van De man die bomen plantte, een graphic novel, getekend door Daniel Casanave (die je kunt kennen van de driedelige verstripping van Sapiens van Harari) op scenario van Florence Lebonvallet. Die baseerde zich op een verhaal van Jean Ginot (1895 - 1970).
Het verhaal begint 'een veertigtal jaar geleden'. Het boek van Ginot verscheen in 1953, dus bij dit begin is het nog voor de Eerste Wereldoorlog. De verteller maakt een lange voettocht in de streek waar de Alpen overgaan in de Provence. Hij treft een verlaten en vervallen dorp aan en ontmoet later een herder: Elzéard Bouffier, een zwijgzame man.
Eikels planten
De streek waarin hij leeft bestaat voornamelijk uit stenen en dor gras, maar Bouffier heeft een missie: bomen planten. Hij plant eikels, in de wetenschap dat veel ervan niet zullen opkomen en dat degenen die het wel redden niet allemaal zullen uitgroeien. Toen de twee mannen elkaar ontmoetten, had de herder al honderdduizend eikels geplant. Daarvan waren er twintigduizend uitgekomen, maar Bouffier verwachtte nog de helft te verliezen.
Dan begint de Eerste Wereldoorlog en de verteller wordt militair. Een aantal jaren na de oorlog zoekt hij Elzéard Bouffier weer op. Die is al die tijd rustig doorgegaan met het planten van bomen. De oorlog heeft hem niet bereikt.
De transformatie van de streek is opmerkelijk: beken die drooggestaan hebben, bevatten weer water, er is een diversiteit aan begroeiing en aan fauna. Dat wil niet zeggen dat Elzéard Bouffier stopt met zijn werk. Hij plant niet alleen eikels, maar zaait ook andere boomsoorten. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog wordt er veel hout gebruikt voor de houtvergassers waarop auto's lopen, maar de streek is gelukkig afgelegen genoeg, zodat de schade beperkt blijft. In 1953 overlijdt Bouffier. In zijn eentje heeft hij de hele streek veranderd.
Fictie
Het is een mooi verhaal, maar wel een verhaal. Zoals Luther nooit de uitspraak over de appelboom heeft gedaan, heeft ook Elzéard Bouffier nooit bestaan. Jean Ginot vertelt wel in een nawoord hoe zijn vader met een stok een gaatje in de grond maakte en daar eikels in plantte. Dat is waar gebeurd en dat zal mede het verhaal in gang hebben gezet. Mogelijk kende Ginot ook de geschiedenis van Johnny Appleseed, John Chapman (1774 - 1845), een Amerikaanse pionier op het gebied van boomkwekerijen, die appelbomen kweekte uit appelpitten.
Van Reader's Digest kreeg Ginot de opdracht om te vertellen over de merkwaardigste mens die hij ooit ontmoet had en daarna schreef hij het verhaal van Elzéard. Toen de feiten gecheckt werden, bleek dat het verhaal van geen kant klopte. Je kunt je bijvoorbeeld ook zonder die check afvragen hoe Bouffier aan al die eikels kwam als er helemaal geen bomen in die streek groeien en of bosbeheerderss het verschil niet kunnen zien tussen een natuurbos en een aangeplant bos.
Maar goed, het verhaal sprak wel tot de verbeelding en ik ging er aanvankelijk ook van uit dat dit waar gebeurd zou kunnen zijn. Niet dus.
Actueel
Erg is dat niet. De man die bomen plantte is een sterk verhaal dat tot de verbeelding spreekt. Het is een verhaal over hoop, over domweg je werk doen, je taak vervullen, die dingen toegewijd doen die je belangrijk vindt. En uiteindelijk heeft dat, althans in dit verhaal, effect.
Behalve dat heeft het natuurlijk ook een ecologische component en dat is bijzonder actueel in een tijd van klimaatverandering, verlies aan diversiteit, extinctie. Juist in zo'n tijd is het belangrijk om te doen wat we kunnen.
Ginot vertelde het verhaal in de ik-vorm. Het moest immers de schijn wekken dat hij het een geschiedenis was waarvan hij zelf getuige was. Daarom ga je als lezer gemakkelijk mee met de verteller. De tekeningen van Cassanave roepen goed de sfeer van de streek op, die je van een kale streek ziet veranderen in een paradijselijke omgeving. De inkleuring van de tekeningen is gedaan door Claire Chamion.
Het verhaal van Ginot raakte in verschillende landen bekend. In Nederland verscheen het in 1991 (vertaling Ernst van Altena) in de 'milieu-cadeauboekenserie' van uitgeverij Jan van Arkel. Dat leverde op 1 maart 1991 wel een artikel in NRC Handelsblad op. Op Eerste Kerstdag van dat jaar werd er op Nederland 3 een Canadese animatiefilm uitgezonden op basis van het verhaal. Een jaar later gebeurde dat weer.
Intussen is het verhaal opnieuw vertaald, door David van Reybroeck, die er een nawoord bij schreef. Het kwam dit jaar uit. Dat zal ook zeker de moeite waard zijn, maar de strip is ook prima. Die brengt de strekking goed over, leest aangenaam en is fraai getekend.

























