Toetjes van toen

Eind jaren tachtig kwam ik in Ede wonen en toen werd daar 's avonds nog de papklok geluid. Intussen is dat gebruik afgeschaft. Er waren vroeger blijkbaar veel mensen die voor het naar bed gaan een bord pap aten. Dat deden mijn ouders ook, in het begin van hun huwelijk. 

Daarover schreef ik op 23 oktober 2023 in mijn dagboek. Ik heb dat stuk eruitgeknipt. Het houdt zomaar ergens op. Blijkbaar ging ik toen over op een ander onderwerp. En het is nogal opsommerig. Dat moet je dan maar even voor lief nemen. 

Indertijd heb ik opgeschreven wat op dat moment bij me opkwam, dus compleet zal het overzicht niet zijn. Geen gruttenpap, geen boekweitpap. Mogelijk aten we die helemaal niet. Beide heb ik wel gegeten, maar wellicht later en bij iemand anders. 

Ik zal binnenkort weer wat stukjes opzoeken in de dagboeken, maar ik zie ook dat ik over sommige dingen nooit in het dagboek geschreven heb, dus die stukken moeten nog geschreven worden. Hoe ik als kind onbedoeld een kat bijna (of helemaal) de dood in gejaagd heb bijvoorbeeld, hoe ik samen met mijn zusje en een oude kinderwagen weggelopen was van huis, hoe mijn vader zich zo ergerde aan het gehuil van mijn jonge broertje dat hij hem met bed en al naar een andere ruimte tilde. Dat soort dingen. 

Wel heb ik geschreven over feest: mijn opa en oma van moeders kant waren dertig jaar getrouwd en die van mijn vaders kant veertig jaar. Daar moet ik dan wel foto's bij zoeken en dat kan ook even duren. 

Je merkt wel wat ik opzoek en wat ik plaats en ik welk tempo. De maand juli is erg druk omdat ik dan examineer voor de Staatsexamens. In augustus heb ik meer ruimte. 

Op de foto familieleden aan het toetje, dat wat feestelijker was dan gewoonlijk. De foto is gemaakt met Pasen 1960. Op de foto mijn toen tienjarige tante Riet, jongste zus van mijn moeder en ome Henk, getrouwd met de oudste zus van mijn moeder. Naast hem zijn zoon Tonnie, zes weken ouder dan ik. We zijn dan nog geen jaar oud. 

Mijn vader is van huis uit gewend om ‘s avonds pap te eten. Mijn moeder heeft wel verteld dat ze er heel erg aan moest wennen. Ze vond het vreemd dat bij mijn opa en oma ‘s avonds (om een uur of negen?) de tafel werd gedekt.

Ze heeft het gebruik overgenomen, in ieder geval in de eerste jaren van haar huwelijk. Soms word ik vroeg wakker en dan ga ik snel naar beneden om te kijken of er nog pap van gisteravond over is. Niemand vindt het erg als ik dat gewoon pak.

Mijn moeder kookt de pap altijd zelf. Bij tante Jannie komt de melkboer. Die heeft pap uit flessen, bijvoorbeeld chocoladevla of vanillevla. Of yoghurt. Die maakt mijn moeder ook wel eens zelf, maar het kan zijn dat we die een enkele keer uit de winkel hebben.

Als mijn moeder weinig tijd heeft, eten we beschuitenpap: melk met stukken beschuit erin. Misschien heeft ma er ook nog wat kaneel in gedaan. De beschuit is zacht geworden. De pap is dun en dat eet niet altijd makkelijk, maar ik lust het best.

Soms mogen wij een beschuit met melk: we gieten dan heel langzaam melk op een beschuit. De beschuit absorbeert de melk en wordt dan wel twee keer zo groot. Ik hou ervan om daarna de vellen uit de melkkoker te vissen en die op de beschuit te leggen. Daarna doe ik er suiker op. Heerlijk!

Karnemelksepap eten we verschillende keren per week. Je kunt die warm en koud eten. Niet altijd lukt die even goed. Soms gaat de pap schiften en dan zitten er korreltjes in. Wij vinden dat niet erg. De smaak blijft goed. Over de pap doen we suiker en als hij warm is doen we er ook wel een lepel stroop in. De stroop zit in een kartonnen bus, van De Zeeuwse Boerin.

De melkrijder brengt elke week tien liter karnemelk mee uit de fabriek. We drinken die ook wel bij het brood, maar we maken er dus ook pap van. Soms doet mijn moeder bier (oud bruin) door de pap. Dan wordt het bierepap. Daar zal ook wel wat kaneel in zitten, denk ik. Bierepap is lekker en het klinkt ook best stoer als je kunt vertellen dat je dat gegeten hebt.

Pruimenpap is van bloem gemaakt. Mijn moeder heeft de gedroogde pruimen een nacht lang laten weken en die gaan door de pap heen. De pap heeft een zachte smaak en de pruimen zijn heerlijk. In de kersentijd maakt ma ook wel kersenpap, van de wrak, de kersen die niet helemaal gaaf meer zijn. Die pap is paars. De pitten zitten nog in de kersen, dus na afloop heeft iedereen een hoopje pitten naast het bord liggen.

Soms gaan er heel wat borden pap doorheen. Iedereen mag opscheppen of op laten scheppen hoeveel en hoe vaak hij maar wil.

We hebben ook wel eens tutti frutti over de pap. Dat is meer iets voor de zondag en niet voor door de week.

Op weekdagen eten we wel havermoutpap of rijstepap, soms met rozijnen of krenten. Griesmeel eten we ook wel en daar zitten soms ook rozijnen door. Als we griesmeel op zondag krijgen, is het amandelgries of vruchtengries.

Mijn moeder bestelt bij de boodschappen altijd pudding voor de zondag, van Victrix. We krijgen een keer een spelletje bij de pudding: kaartjes met koppen, lijven en benen van mensen. Die kun je op allerlei manieren aan elkaar leggen, wat een grappig effect heeft.

Er zijn heel veel soorten pudding, zoals frambozenpudding of karamelpudding. Mijn moeder doet ze in kleine bakjes. Dan koelen ze snel af. Er zijn altijd meer bakjes dan er mensen in het gezin zijn. Dus soms kun je meer bakjes leegeten.

Er bestaat ook Saroma. Dat is geen kookpudding, maar kloppudding. Die is best snel klaar. De puddinkjes moeten alleen even opstijven in de kelder. Een koelkast hebben we niet.

Er zijn heel veel soorten pudding en op feestdagen doet mijn moeder die soms in een puddingvorm. Die pudding wordt gestort en dan zie je een druiventros bovenop.

Met custard kun je heel veel maken. Bijvoorbeeld vanillesaus. Die kun je dan over de chocoladepudding doen. Die eten we trouwens ook wel met slagroom. Maar je kunt ook pudding maken van custard.

Het lekkerst is die met lange vingers. Mijn moeder heeft dan vruchtenwijn op een bord gegoten en daar laat ze de vingers in weken. Als je het niet weet: lange vingers zijn koekjes. Het zijn zo’n beetje de eerste koekjes die kleine kinderen te eten krijgen.

Een laagje pudding, een laagje lange vingers, weer een laagje pudding enzovoort. Je kunt de wijn nog goed proeven.

Door de custard kun je ook bitterkoekjes doen, maar die koekjes kunnen ook door de bloempap. Altijd lekker.

Een van de lekkerste toetjes krijgen we in de perentijd. Mijn vader heeft in de boomgaard enkele rijen met Buerré Alexander Lucas. Wij zeggen geen buerré, maar bree, net als bij de bree hardy’s. Een peer voor iedereen brengt mijn vader mee. Mijn moeder schilt die, maar ze snijdt hem niet door en ze laat het steeltje zitten.

Ze kookt de peren in rode wijn, totdat ze helemaal rood zijn. Dan zet ze de peren in bakjes, met een beetje van de wijn eromheen. Dan gaat er chocolademousse over de peren. Dat is smullen. Als we het eten, hebben we allemaal een feestelijk gevoel. We noemen het toetje perendroom.

Dat het klokhuis er nog in zit is geen bezwaar. Bij peren kun je het klokhuis gewoon opeten. Dat leer je nog wel. Een peer eet je ook niet rondom, maar van boven naar beneden. Even het steeltje eruit trekken (dat gaat gemakkelijk als de peer goed rijp is) en dan beginnen te eten bij de punt. Wel oppassen dat de peer niet te rijp is. Sommige peren worden dan melig en andere worden buikziek: die zijn bruin van binnen. Dat is niet zo lekker.

Maar we hadden het over toetjes en wij noemen alle toetjes pap. Over de pap, maar eigenlijk de pudding, hebben we soms sap. Bessensap natuurlijk, maar ook bramensap. Meestal over de ‘gele pudding’. In de aardbeientijd hebben we ook wel aardbeien over de pap. En soms hoef je je niets van het seizoen aan te trekken, want dan zijn er aardbeien of kersen uit de weck. En ook wel eens groentjes. Dat zijn pruimen, die trouwens geel worden als ze goed rijp zijn.

We hebben ook wel eens slemp over de pap: gestoofde pruimen. Die eten we ook wel op brood.

We eten ook af en toe lammetjespap, maar ik weet niet goed hoe die gemaakt wordt. Is die anders dan de bloempap? Waarschijnlijk wel. En er is ook wel brinta, maar dat eet je meer bij het ontbijt.

Als we oud brood hebben, maakt mijn moeder broodschotel: brood in dobbelsteentjes, melk, eieren, rozijnen, kaneel en dan in de oven. Het is heerlijk, maar het is ook machtig, dus je moet niet te veel opscheppen. Wat je opschept, moet je immers opeten. Als dat niet lukt, krijg je te horen dat je ogen groter zijn dan je maag. Maar eigenlijk laat niemand zijn eten staan.

Soms krijgen we wentelteefjes van het oude brood, maar meestal niet als toetje en het komt maar heel weinig voor.

Deense vla is ook erg lekker. Onder in elk bakje doet mijn moeder bessensap met rozijnen erdoor en daar giet ze de dunne custard op. We zeggen altijd Deense vla, maar als het een tijdje in de kelder heeft gestaan, is het meestal wel pudding.

We krijgen ook wel pannenkoeken als toetje. Eerst erwtensoep en daarna pannenkoeken. Maar pannenkoeken krijgen we meestal ‘s avonds, in plaats van brood. Als het winter is, letten we goed op de koeien. Als alle koeien op dezelfde zij liggen, bakt mijn moeder pannenkoeken. Dat komt maar weinig voor.

In de kersentijd bakt tante Met ook wel kersenkoek: pannenkoeken met kersen erdoorheen. Dat doet ze als een van de plukkers een dubbele kers heeft gevonden. Als wij er zijn, eten we ook een pannenkoek mee, in de bongerd.

Als we een keer bij Ome Ab en tante Ria gaan eten, krijgen we ijs als toetje. Dat komt als een blok uit een groot kartonnen pak. Het is heerlijk. Wij hebben geen vriezer, dus dat krijgen we nooit. Er gaat sap overheen.

Ook watergruwel maakt mijn moeder niet, voor zover ik weet. Precies weet ik het niet, maar volgens mij is het bessensap met daardoorheen gort en rozijnen. Heb ik dat wel eens bij een oom of tante op? Of zal ik dat later pas leren kennen als ik op het internaat zit?

Haagse bluf maakt mijn moeder wel eens, maar niet vaak. Dat is ook met bessensap en eiwit, geloof ik. Mijn moeder moet heel lang kloppen met haar garde (wij zeggen: gar) en dan wordt het een soort schuim.

Voetsporen (Milan Hulsing)

Mijn kennis van de buitenlandse literatuur is gering. Toen ik jong was -ach hoe lang geleden!- las ik alles wat ik kon krijgen en toen heb ik ook veel buitenlandse klassiekers gelezen, maar later had ik mijn handen vol aan de Nederlandse literatuur en daarvan is er al zoveel dat ik lang niet alles gelezen krijg, hoe hard ik ook mijn best doe. 

De naam Karel Čapek zei me dan ook niks. Dat het woord 'robot' uit het Tsjechisch kwam, wist ik, maar niet dat deze auteur het bedacht had. Ik lees het in het voorwoord van Voetsporen van Milan Hulsing, die vijf korte verhalen van Čapek verstripte. Het boek kwam al begin 2025 uit, bij Concerto Books, maar die uitgeverij stuurt mij gewoonlijk geen recensie-exemplaren, dus ik had het aan mij voorbij laten. Maar onlangs heb ik het toch gekocht en daar heb ik geen spijt van: prachtig boek. 

Hulsing keert in Voetsporen terug tot de tekenstijl die hij gebruikte in Stad van klei (2011): tekeningen die geen scherpe omlijning kennen en als kleur zijn er alleen bruinige tinten gebruikt. 

Een poging tot moord

De verhalen zijn zonder meer intrigerend. Het openingsverhaal is 'Een poging tot moord'. De ambtenaar Tomla bevindt zich in huis als er door het raam op hem geschoten wordt. Er wordt een onderzoek ingesteld naar de aanslag en de inspecteur (als dat de goede benaming is) vraagt of Tomla vijanden heeft. Hij kan het zich niet voorstellen. 

Maar daarna gaan zijn gedachten terug naar alles wat hij in zijn leven gedaan heeft en hoe hij daarbij misschien mensen onheus heeft bejegend. Het beeld dat hij van zichzelf heeft, kantelt. 

Het verhaal deed me sterk denken aan 'De boer die sterft' van Karel van de Woestijne. De tekst vind je hier. De boer vindt dat hij zijn 'wél' niet heeft gehad en is ontevreden. Dan verschijnen zijn zintuigen en laten hem zien hoeveel moois hij gezien, geroken enzovoort heeft, waarna hij tevreden kan sterven. Het is zo ongeveer het spiegelbeeld van 'Een poging tot moord'. Maar in beide verhalen wordt de balans van het eigen leven opgemaakt en komt iemand tot volstrekt ander eindoordeel dan het beginoordeel was. 

Oplatka's einde

Ook bij 'Oplatka's einde' is er zo'n soort zelfonderzoek. De tuberculoselijder Oplatka doodt iemand en slaat op de vlucht. Daarbij doodt hij telkens weer iemand, terwijl er op hem gejaagd wordt. Tijdens de jacht op hem wordt hij steeds meer de verzinnebeelding van het kwaad. Maar in hoeverre deugen de jagers die aan de 'goede' kant staan? 

'Oplatka, een scharminkel in de modder, een kapotgeschoten, kreupele kraai, en wij... een stel moordzuchtige jagers.'

Goed en kwaad lijken verwisseld. Maar in het laatste plaatje blijkt ook de nieuwe positionering van de personages niet vast te liggen:

Stelletje moordenaars! Om te kotsen.

Mals IK die Oplatka voor mezelf had gehad...

De blauwe chrysant

In 'De blauwe chrysant' heeft Klara, een wat wonderlijke vrouw, een blauwe chrysant, een bloem die eigenlijk niet bestaat. Maar ze wil of kan niet zeggen waar ze die vandaan heeft. De botanicus Filnius is geobsedeerd door deze bloem en ontdekt waar Klara die gevonden heeft. Hij ziet hoe haar gedachten anders gaan dan van alle andere mensen. Dat die zich niet laten intomen. Juist Klara is degene die wel ingetoomd wordt en in de gevangenis terechtkomt. Als Filnius de bloem wil kweken en aan de wereld wil tonen, blijkt dat niet te kunnen. 

Het verhaal van de dirigent

In 'Het verhaal van de dirigent' praten dirigent Bouda en zijn kameraad Petr met elkaar. Petr vertelt dat hij zag hoe zes mensen iemand te grazen namen. Hij grijpt in en krijgt er eentje te pakken, maar weet niet zeker of hij nu een dader of het slachtoffer voor zich heeft. 

Daarop vertelt Bouda dat hij in Liverpool was. Hij hoort een gesprek tussen een man en een vrouw, dat hij niet kan verstaan, maar afgaande op de manier waarop het gesprek gevoerd wordt, concludeert hij dat de man de vrouw van iets kwaadaardigs wil overtuigen. Hij waarschuwt daarom de politie. De volgende dag leest hij in de krant dat er een moord gepleegd is. 

Voetsporen

Ten slotte is er het verhaal 'Voetsporen' over Rybka die sporen in de sneeuw volgt. De sporen stoppen voor zijn huisdeur. Hij roept de hulp in van de agent, maar die helpt hem niet verder. Wel zorgt die ervoor dat hij na gaat denken over wanneer iets een mysterie is. 

Zowel bij het verhaal van de blauwe chrysant als bij 'Voetsporen' gaat het om het omgaan met wat niet te bevatten is, wat niet onder controle te krijgen is. Dirigent Bouda kan een orkest zijn wil opleggen, maar om hem heen gebeuren zaken die hij niet onder controle heeft. 

De verhalen van Čapek zijn prachtig en Hulsing heeft ze geweldig vormgegeven. Ze gaan over gewone mensen, die het liefst hebben dat hun leven rustig verloopt, maar in alle verhalen is er een verstoring van de normale loop der dingen, waardoor de stabiliteit uit hun leven verdwijnt. Ze worden gedwongen na te denken over zichzelf of over het leven. Meestal levert dat geen geruststelling op. 

Dreigende verstoring

Čapek laat zien dat je het leven niet onder controle hebt en dat er maar weinig hoeft te gebeuren de rust in je leven te verstoren. Het zijn eigenlijk geen spectaculaire gebeurtenissen, maar ze zijn wel indringend en dat zijn de verhalen ook. Je hebt het idee dat ze meer zijn dan anekdotes, dat ze raken aan universele waarheden. 

Juist daarom is de stijl van tekeningen goed gekozen. Weinig kleur, weinig spektakel. Het gaat om de kern, niet om alles eromheen. 

De onrust die er onder de verhalen woelt doet me denken aan het lied Vage angst, geschreven door George Groot, te vinden op het album Trappen op van Don Quishocking. Daarbij zijn het niet de grote rampen die angst oproepen, maar de kleine verontrustende zaken, die niet te verklaren zijn. 

Maar ik heb altijd van die vage angsten
Waarvan ik zelf weet dat dat nergens op slaat
Bijvoorbeeld dat er zomaar op een dag gebeld wordt
En dat er dan een onbekende voor me staat
Die zegt: U weet het niet, maar ik hoor eigenlijk bij u
Ik volg u dagelijks, vanaf uw derde jaar
Nu kom ik bij u wonen, ik blijf altijd bij u
Niet dat die man er staat, maar ja, het is toch raar

Juist als alles gaat zoals het gaan moet, dreigt de verstoring. Dat alles klopt is maar vernisje en voor je het weet breekt de niet te hanteren werkelijkheid er doorheen. 

Milan Hulsing achtte ik al hoog. Hieronder neem ik de links op naar wat ik over hem schreef. Hij heeft alweer aan de hoge verwachting voldaan, met deze bundel verontrustende verhalen. 

Concerto Books heeft er een mooie hardcover van gemaakt met op de omslag een lettertype dat ook een eeuw geleden gebruikt had kunnen worden. Allemaal prachtig. 

Eerder schreef ik over ander werk van Hulsing:

Stad van klei

De aanslag

De smokkelaar

Spaans rood

Het ABC van JP 2 (JP Pellemans)

De titel Het ABC van JP 2 doet vermoeden dat er een ABC van JP 1 of gewoon een ABC van JP geweest is. Dat klopt. Dat boek is mij indertijd ontgaan. JP is Jan Peter Pellemans. Die is ooit communicatietrainer geweest en hij heeft daarna veel te maken gehad met televisie. Als je daar meer over wilt weten, kun je kijken op zijn website of op de pagina op Wikipedia die aan hem gewijd is. 

De ondertitel van het boek is Op taalavontuur door de supermarkt en dat geeft goed aan waarover het boek gaat. Weliswaar zijn er allerlei weetjes over de supermarkt te vinden (dat er in supermarkten geen klok hangt, dat er weinig tot geen buitenlicht in supermarkten valt en waarom), maar het meeste gaat over de producten die er te koop zijn en vooral ook over hoe die aan hun namen gekomen zijn. 

De hoofdstukindeling is gemaakt op basis van een tocht met je karretje door de supermarkt, maar die indeling is vrij losjes en eigenlijk heb je die ook niet helemaal nodig. Je kunt het boek uitstekend van voor naar achter lezen, maar het is ook een heerlijk boek om hapsnap te lezen. Overal vind je korte stukjes, die je gauw even meepikt, een paar fotostrips van Ype Driessen en QR-codes die een link bieden naar oude reclamefilmpjes (en niet alleen uit Nederland). Dat is al heerlijk. Voor je het weet zit je het ene oude reclamefilmpje na het andere te bekijken. 

Weetjes

Arretje Nof

Het boek staat vol met leuke weetjes. Iedereen kent het woord bananenrepubliek, maar wist je dat dat ook echt met bananen te maken heeft? En dat Melitta (van de koffiefilters) genoemd is naar de Duitse huisvrouw Melitta Bentz?

Hier en daar munt Pellemans een nieuwe benaming, zoals 'Frankenwoord', een verkorting van Frankensteinwoord. Een Frankensteinwoord is een woord dat opgebouwd is uit verschillende woorden, waarbij de oorspronkelijke woorden nog wel te herkennen zijn, zoals Bleieren (blije eieren). Maar Frankensteinwoord vind ik toch helderder dan Frankenwoord, dat me te veel doet denken een bevolkingsgroep van vroeger of oud Belgisch betaalmiddel. 

Arretje

De boekjes van Arretje Nof (van de Nederlandse Oliefabriek) staan in mijn boekenkast (naast die van Piggelmee), maar ik wist niet dat de arretjescake iets met deze Arretje te maken had. Er waren indertijd meer producten die hun eigen personage in boekjes kregen. Flipje is daarvan wellicht de bekendste en je kent misschien ook nog Piet Pelle op z'n Gazelle (maar een fiets hoort weer niet thuis in de supermarkt) of Sjokkie (van de chocoladepasta). Van die boekjes heb ik als kind zeer genoten. Mijn moeder kende sommige geheel uit haar hoofd. En dan was er nog de serie over Bert en Bettie Brinta, geschreven door A.D. Hildebrand. 

Die boekjes noemt Pellemans niet, maar wel dat de naam Brinta afkomstig is van Breakfast Instant Tarwe. Van dit soort afkortingen zijn er heel veel en sommige zijn ook wel bekend: KING (van de pepermunt) is de afkorting van Kwaliteit In Niets Geëvenaard en Johma (van de salades) komt van de namen Johan en Martin(us). Andrélon (van André en Lonneke) en het toiletpapier Page (van Papierfabriek Gennep) vielen net buiten de keuze van Pellemans, net als Domo (Drentse Ondermelk-Organisatie). Dat geeft niet. Het is al leuk als dit soort dingen je tijdens het lezen te binnen schieten. 

Waarschijnlijk is dat Pellemans zo'n grote hoeveelheid informatie opgeduikeld heeft, dat hij niet alles meer kwijtkon en dus wel een een keuze moest maken. 

De Gooi- en Eemlander, 20 maart 1955

Cigarette, wasserette

Door het hele boek heen zijn er korte, omkaderde stukjes, waarin een leuk weetje wordt uitgediept. Zo had ik er nooit bij stilgestaan dat sigaret (cigarette) eigenlijk 'kleine sigaar' betekent. En dan geeft Pellemans meteen een heel stel andere woorden op -ette: wasserette, printerette, Decorette, Mobylette, maisonnette, modinette. En ik heb zelfs wel eens het woord 'boerderette' ergens gelezen. 

Ook nooit bij stil gestaan: dat de kleur blauw geassocieerd wordt met kwaliteit. Pellemans schrijft er een leuk stukje over dat van alles bij elkaar veegt, van de Orde van de Kousenband tot Blue Band. Zou het 'Zakje Blauw' hier ook nog bij gekund hebben?

Zo is er ook een stukje over rijm in reclame (Duivis, als er een fuif is). Daarvan zijn heel veel voorbeelden. De oude melkreclame 'Drink per man driekwart kan' is van voor mijn tijd. Mijn ome Kors gebruikte het woord 'kan' nog als hij 'liter' bedoelde, maar ik herinner me niet dat de slogan gebruikt werd. Dat kan ook niet, want die was van voor mijn tijd. Pellemans noemt hem ook niet, maar hij geeft wel een heel stel andere, leuke voorbeelden. 

Met het rijm gaat het ook wel mis: 'Neem eens een Dujardin. Die gaat er altijd in.' En daarbij moest ik denken aan: 'Het is de tijd voor Coca Cola light'. 

Heinz

Soms heb ik iets uit mijn ooghoeken gezien, maar is het nooit echt tot me doorgedrongen, bijvoorbeeld de '57 varieties' bij Heinz. Pellemans legt uit hoe we aan al die 'varieties' komen. Ze waren me eerlijke gezegd nooit opgevallen, maar ik moest wel meteen denken aan een gedicht van C. Buddingh', dat ik meteen heb opgezocht:

zeer kleine ode aan de liefste

vanochtend
zag ik op straat
een leeg heinz-blikje liggen:
en onmiddellijk 
dacht ik aan jou:
57 varieties

Met terugwerkende kracht dringt tot me door dat ik dit gedicht nooit gesnapt heb. En nu wel. 

Voor zover ik dat kan beoordelen heeft Pellemans alle zaken in het boekje goed uitgezocht. Ik dacht dat hij een fout maakte, toen hij hoofdkaas (zult) 'perskop' noemde. Ik meende dat het 'preskop' moest zijn, maar 'perskop' blijkt een gangbaar woord te zijn, en in Zeeland kennen ze voor deze lekkernij nog veel meer benamingen, zoals poskop, hoofdvlakke en kiepkap.

Vrolijk

Het ABC van JP 2 is een boekje waar je vrolijk van wordt. Het is leuk om te hebben en even leuk om te geven. Volgens mij kun je iedereen met zo'n boekje een plezier doen. Het lezen ervan werkt enorm enthousiasmerend. Er worden allerlei herinneringen wakkergekieteld en je raakt nieuwsgierig naar andere dingen die je te binnen schieten. Is er iets bekend over het wasmiddelmerk Sunil? Waarom heet Driehoekzeep zo? En is er eigenlijk een boekje met alle gedichtjes van Mies Bouhuys over Joris Driepinter? Zo'n boekje zou ik wel willen hebben. 

Er zijn al genoeg boeken die ons wijzen op de ernst van het leven of van de toestand in de wereld. En daarom is het heerlijk dat er daarnaast luchtige boekjes zijn, die ook nog veel informatie bevatten. Het ABC van JP 2 is zo'n boekje. 

JP Pellemans, Het ABC van JP 2. Op taalavontuur door de supermarkt. Uitg. Thomas Rap, 144 blz. € 21,99

De fatale vonk. De kruitschipramp van 1807 te Leiden (John Heijink / Berny)

  

Na het ontzet van Leiden (3 oktober 1574) is de buskruitramp, de ontploffing van een kruitschip (12 januari 1807), waarschijnlijk de bekendste historische gebeurtenis met betrekking tot deze stad. Het schip lag aan het Steenschuur (het verlengde van het Rapenburg) en bevatte maar liefst 37 ton buskruit. Een andere bron spreekt van 37.000 pond. 

Ontzachlijk schriktooneel!

De schade was enorm: een flink deel van het centrum werd weggevaagd. Op de plek waar dat gebeurd is, bevindt zich nu het Van der Werfpark. Er kwamen 160 mensen om, meer dan tweeduizend mensen raakten gewond. De dichter Willem Bilderdijk schreef er kort daarna een lang gedicht over: 'Leydens ramp'. Het gedicht beslaat bijna twintig pagina's. Een fragment:

ô Jammer, ô ellend dier ijslijkste aller nachten!
Nog loeit me uw luid gegil afgrijslijk in het oor,
Door de Echo nagebaauwd langs kaalgesloopte grachten,
Waar 't onder 't dof gehuil des stormwinds zich verloor.
De vlam, ter hemelhoogte uit d' afgrond opgestegen,
Spreidde één vervaarlijk licht op al uwe aakligheên.
Haar gloed stroomde als een zee langs de omgedolven wegen,
En joeg door vlakte en puin verwoesting om zich heen.
Ontbladerd stort de kruin der spichte lindenboomen,
Ontworteld ligt de tronk op asch- en steenhoop neêr:
De zilvren Rhijn verliest zijn langbespoelde zoomen,
En vindt in 't stuivend gruis geen' vasten oever meer.

Ontzachlijk schriktooneel! - hoe mengt zich Wanhoops kermen
Met raadloos handgewring en snikken door elkaâr!
Hier klemt een droeve Vrouw 't verbrijzeld Wicht in de armen;
Daar stort ze op 't lijk haars mans in 't schokkendst rouwmisbaar!
Wat heuvel heft zich ginds, wat hoogte daar, voor de oogen?
Wat woelt er op en af en over en omtrent? -
Geslechte woningen met asch en rook betogen!
En alles wat den dood, die nederploft, ontrent!

 Hij noemt het de 'ijslijkste aller nachten'. Dat is beeldspraak lijkt me, want de ontploffing gebeurde om vier uur in de middag. 

Bilderdijk was niet de enige die over de ramp dichtte. A.J. Hanou spreekt in het artikel De ramp van Leiden: eigen schuld? zelfs over duizenden teksten. De titel van zijn artikel verwijst naar de opvatting van sommige predikanten dat de ramp een straf van God was. 

Niet alleen dichters en schrijvers, ook beeldend kunstenaars hebben de ramp verbeeld. Johannes Jelgerhuis toont ons het Rapenburg, drie dagen na de ramp. 

Ik pikte de afbeelding van de website van Historiek. 

De klap moet enorm geweest zijn. In Amsterdam dacht men dat er een oorlogsschip op de Zuiderzee ontploft was, maar er kwamen ook meldingen uit Deventer, Zwolle en zelfs Friesland. Dat is de terug te vinden in het boek dat L. Knappert een eeuw later schreef. Citaten daaruit vond ik hier. 

Door de ontploffing kwam het Rapenburg korte tijd droog te liggen. Wal en straat werden tot aan de huizen weggeslagen. Hieronder zie je een animatie van de ramp. 

In 1807 was Nederland een deel van Frankrijk en Lodewijk Napoleon was hier koning. Na vijf uur was hij aanwezig en hij liet zich gelden als een betrokken vorst. Hij zette soldaten in, liet het Haagse paleis Huis ten Bosch inrichten als noodhospitaal en riep een rampenfonds in het leven waarin hij zelf het voor die tijd gigantische bedrag van 30.000 gulden stortte. 

Een grote gebeurtenis, niet alleen voor Leiden, maar voor het hele land. Intussen zijn we meer dan tweehonderd jaar verder en mogelijk is de gebeurtenis bij sommigen weggezakt uit het geheugen of heeft die zich er nooit in bevonden. Daarom is het goed dat die geschiedenis weer eens onder onze ogen wordt gebracht. 

De fatale vonk

Dat is gebeurd door de strip De fatale vonk; De kruitschipramp van 1807 te Leiden. Het scenario is van Berny, de tekeningen zijn van John Heijink. Het album bevat een stripverhaal over de ramp en een uitgebreid dossier met historische informatie. 

Dat is zeker interessant om te lezen, maar er zitten qua vormgeving wel wat slordigheidjes in. Kopjes zijn soms dikgedrukt en soms niet, een enkele keer begint een kopje niet met een hoofdletter en soms is een kopje niet als zodanig te herkennen omdat het aan de vorige alinea vastgeplakt zit. 

De tekst is interessant, maar had nog wel enige redactie kunnen gebruiken. Zo zitten er herhalingen in en zijn niet alle zinnen logisch. Een voorbeeld:

Grote hoeveelheden kruit werden in houten vaten vervoerd, vaak bedenkt met natte dekens en zeilen ter bescherming. Toch ontbraken duidelijke regels. 

Het signaalwoord 'toch' past volstrekt niet in deze zin. De suggestie dat het kruit beschermd moet worden, klopt eigenlijk ook niet: men wilde een ontploffing voorkomen, lijkt me. De informatie over de natte dekens en zeilen is dan weer wel interessant. 

Waarschijnlijk ben ik een kniesoor en lezen veel anderen eroverheen, maar mij stoorde het toch, net als het gebruik van het woorden 'centenprentjes' in plaats van 'centsprenten'. 

Van de gebeurtenis is wel een verhaal gemaakt, met personages met wie je kunt meeleven. En passant krijg je historische informatie mee zoals over illegale boterhandel en over hoe schepen voortgetrokken werden. 

Tekeningen

Jammer genoeg zijn de tekeningen in een net iets te lage resolutie gedrukt, waardoor ze niet helemaal tot hun recht komen, maar als je eenmaal aan het lezen bent, lees je daar wel doorheen. Het is Heijink goed gelukt om de historische setting weer te geven. De lezer wordt in no time teruggeplaatst naar de tijd van twee eeuwen terug. 

De strip, met het dossier, lijkt me geschikt voor het onderwijs en ik vermoed dat verder mensen met belangstelling voor geschiedenis in het algemeen en voor Leiden in het bijzonder dit een interessante uitgave vinden. 

Binnenkort komt er een strip met een vergelijkbare opzet uit, over The Pilgrim Fathers, de puriteinen die vanuit Leiden vertrokken naar Amerika. 

Titel: De fatale vonk. De kruitschipramp van 1807 te Leiden.

Tekst: Berny

Tekeningen: John Heijink

Uitgever: C-edition

2025, 32 blz. € 7,50 (softcover) € 16,50 (hardcover)

(binnenkort meer illustratiemateriaal)

Afgestoft: Signaleringen (2)

Nu ik wat aan het grasduinen ben in de korte besprekingen die ik schreef voor de rubriek 'Signaleringen' van het tijdschrift Liter valt me op dat die voornamelijk (of misschien wel alleen maar) gaan over gedichtenbundels. In een eerdere bijdrage veegde ik al vijf van deze korte besprekingen bij elkaar en nu heb ik er nog twee. Ze komen uit de derde jaargang Liter (2000), uit nummer 11 en 12. 

Religieuze Gezelle

Als de ziele luistert is een bloemlezing uit de religieuze gedichten van Guido Gezelle. Wie iets van Gezelle weet, zal veel bekends tegenkomen. Van ‘Gij badt op eenen berg alleen’ tot ‘Het schrijverke’ en ‘O! 't ruischen van het ranke riet.’ Dat geeft de poëzie in deze bundel meteen iets vertrouwds en dat is prettig.

Maar in een bundel van meer dan tweehonderd bladzijden staan natuurlijk ook veel gedichten die onbekender zijn, waarmee het aangenaam kennismaken is. Die mix van bekend en volstrekt onbekend maakt deze bloemlezing tot een boek waarin je blijft bladeren en lezen.

De bloemlezing voldoet aan de hoogste eisen die je aan een bloemlezing kunt stellen: een degelijke inleiding met daarin een goede verantwoording van de keuze, een heldere en doordachte opbouw, een goede keuze uit de gedichten en uitgebreide annotaties, die het lezen niet in de weg staan.

Piet Thomas verdeelde de bundel in tweeën: deel 1 (‘Biddenderwijs’) is gebedslyriek, deel 2 (‘Overwegen, mijmeren en belijden’) behelst wat de titel al aangeeft. De delen zijn weer verdeeld in rubrieken als: danken, smeken (deel 1) of De natuur en God en tijd, dood en eeuwigheid (deel 2). Het is maar een greep uit een groot aantal afdelingen.

Bij de keuze van de gedichten heeft Thomas in de eerste plaats naar kwaliteit gekeken. Verder overwoog hij in hoeverre een gedicht thans nog inlevingsmogelijkheden bood. Dat hij op die manier tot een goede keuze kwam, blijkt als je de bundel leest.

In de annotaties toont Thomas zich zeer deskundig. Hij schetst soms de aanleiding tot het gedicht, laat zien in welke context het gefunctioneerd heeft en is goed op de hoogte van de literatuur die erover verschenen is. In noten onder aan de bladzijden zijn woorden verklaard die voor de hedendaagse lezer problemen zouden kunnen opleveren.

Aan de bloemlezing is een cd toegevoegd, waarop Tine Ruysschaert een aantal gedichten leest, afgewisseld met harpmuziek. Dat maakt het helemaal compleet.

Als de ziele luistert is een kwalitatief bijzonder goede bloemlezing. Zo een als Gezelle verdient. 

Maria de Groot

In Brieven uit een hermitage nam Maria de Groot veel gedichten op die geïnspireerd zijn door een reis naar Noorwegen. Dat wordt al duidelijk uit titels als ‘Vikafjell’, ‘Utne’, ‘Het hert van Skjolden’ en ‘Hardangervidda’.

De gedichten geven niet alleen een beschrijving van de bezochte plaatsen, maar ook het verleden klinkt er duidelijk in door. Omdat ook oude Noorse goden als bijvoorbeeld Odin af en toe opduiken en er gerept wordt van onder andere offers en altaren, hebben de gedichten al gauw een mythologische sfeer. Ter illustratie het begin van ‘Rouwsteen’:

Ik gedenk je op de rotsenvidde,
voeg een rouwsteen toe aan de gelaagde

piramide die hier is gestapeld.

Neem mijn offer, schuif het niet terzijde,

[...].

Uit de gedichten spreekt de grote verlatenheid die aan het landschap eigen is. Grond met een geschiedenis, maar zonder de mensen nu. Tegelijkertijd is er een verbondenheid met die grond en is de verlatenheid eerder prettig dan beangstigend.

In de laatste (derde) afdeling is er sprake van een thuiskomst, waarbij het Nederlandse landschap mooi contrasteert met het Noorse:

De geur van nat gras,
de mais zet volle kolven,
nu vlucht de schaduw.

Bij de thuiskomst hoort blijkbaar ook het thuiskomen in het dichterschap, in de taal. De taal neemt zelfs de plaats in van de moeder.

In het slotgedicht vraagt de ‘ik’ zich af of ze in het gedicht zelfs de zoete geuren kan ruiken van ‘eyn sof’, een begrip uit de joodse Kabbala waarmee het Oneindige aangeduid wordt waaruit het geschapene ontvlamt.

Wat vorm betreft, is de bundel nogal divers. Naast vormvaste, bijna klassieke gedichten (sonnetten, een rondeel) staan vrijere verzen en haiku. De eerste soort bevalt mij wat beter dan de tweede, maar dat is wellicht een kwestie van smaak.

Ondanks de diversiteit is het De Groot toch gelukt om van de bundel een eenheid te maken. Ik denk dat dat te maken heeft met de toon die uit de hele bundel spreekt. De stem van de dichteres is in elk gedicht herkenbaar en dat is een verdienste. 

De schoolfotograaf

Weer een fragment uit een dagboek, deze keer van woensdag 2 augustus 2023. Het gaat alle kanten op: van de schoolfotograaf tot het zingen in de klas en van de politie op school tot de sportdag. Het is een beetje een rommeltje, maar blijkbaar vond ik dat niet erg en ik laat het nu ook maar zo. 

Ik plaats er een paar foto's bij die op school gemaakt zijn. De oudste van Lientje en mij is al in kleur, zie ik. Een paar jaar (?) later is er toch weer een foto in zwart-wit gemaakt. 

Er is ook een foto gemaakt van de eerste en tweede klas, samen met juffrouw De Graaf. Toen zat ik al in de tweede en een foto van alle leerlingen, toen ik in de vijfde klas zat. Misschien bestond de school toen 95 jaar. Zeker weet ik het niet meer. 

Soms komt de schoolfotograaf op school. Iedere twee jaar, schat ik. De fotograaf zet me samen met Lientje in de bank. Lientje draagt altijd vlechten en iemand maakt die vlechten los, zodat ze met los haar op de foto staat. Achter ons een schoolplaat. Ik moet een pen in mijn hand houden.

Ik draag een sweater. Dat spreken wij thuis uit als zwieter. Bij Joekie noemen ze het zwetter en dat vind ik maar raar. Het kan niet kloppen. Onder de sweater draag ik een blouse. Als de foto klaar is, krijg ik hem mee naar huis. Mijn moeder ziet meteen dat er een kraagpunt van het blouse over de sweater zit en eentje eronder. Ze neemt de foto toch.

 
Als ik in een hogere klas zit, komen er foto’s in kleur. Ze worden buiten gemaakt. Ik moet met Lientje op het muurtje zitten van een brugje. Blijkbaar ligt daar een duiker onder het pad door. Het is naast de school. Je kunt tussen de school en het meestershuis (waar Hent en Jo dan al wonen) door naar een boomgaard en daarin staat het huis van Dinie Toone (of Dinie Tonen). Eigenlijk weet ik niet hoe je haar naam schrijft. Er loopt een sloot achter de school langs en achter het huis van Hent en Jo door. Het pad van de straat naar de boomgaard met daarin het huis van Dinie en haar kinderen loopt gewoon door. Je merkt niet dat de sloot eronderdoor gaat. 

Maar goed, ik zit op dat muurtje, met een boek op mijn knieën. Ik ben netjes aangekleed: ik heb een stropdasje om.

Even over Dinie. Die woont alleen; ze is gescheiden. Dat komt weinig voor. Ze heeft drie kinderen: Wim, Gerrit en Jan. Wim is vrij dik en kan niet goed leren. Voor kinderen die niet goed kunnen leren, is er geen extra programma. Ze blijven gewoon zitten aan het eind van het jaar en doen het jaar erop alles nog een keer. Wim is zeker twee keer blijven zitten.

Ik gok dat hij van mijn leeftijd is, maar misschien is hij een jaar jonger. Hij heeft ook nog bij Lientje in de klas gezeten. Gerrit slist een beetje en hij kan goed voetballen. Jan is bevriend met mijn kleine broertje Marinus. Een goede, vriendelijke jongen.

Waar Dinie van leeft, weet ik eigenlijk niet. We zien haar soms lopen op het kerkpad, dat tussen ons huis in de Schoolstraat en dat van buurman Piet Frentz door loopt. Ze gaat dan naar haar vader. Is ze de dochter van de smid?

Dinie is best dik. Het verhaal gaat dat ze soms op twee stoelen zit, wat best kan, want ze is heel breed. Bij het kerstfeest in het CVC-gebouw is ze er ook. Voor haar zit een man die een harde wind laat. Hij draait zich om en zegt tegen haar: ‘Nou, Dinie, dat was vlak achter mij.’ Dinie krijgt een rood hoofd en iedereen denkt dat zij de scheet liet. Dat vertelt mijn ome Ab tenminste. 

Ik ken Dinie als een vrolijke, vriendelijke vrouw.   

Voor zover ik weet, wordt maar een enkele keer een foto van alle leerlingen samen genomen. Ik zit dan in klas vijf, als ik het goed heb. Als ik mijn best doe, ken ik jaren later nog de namen van bijna alle kinderen.

Ik ga graag naar school. Het komt bijna nooit voor dat ik ziek ben. Over het algemeen verzuimen leerlingen weinig. Maar als ik in een van de lagere klassen zit, voel ik mij misselijk. Het gaat duidelijk niet goed met me. Een meisje uit de hoogste klas moet me naar huis brengen. Het is Corrie Frentz, een oudere zus van mijn vriendje Dikkie Frentz. Voor mijn gevoel zijn de meisjes uit de zesde klas al bijna volwassen. Ik vind het dan ook een heel plechtig moment als Corrie met mij meefietst naar de Merkenhorststraat.

Het is winter, de kachel in de keuken is aan. Er staat een haardbankje bij. Eigenlijk zijn het vier vierkante klossen die met een plankje verbonden zijn. Het geheel vormt een U die om de kachel geschoven kan worden.

Blijkbaar is het niet druk, want mijn ouders hebben het ontbijt nog op tafel staan en mijn vader heeft een van zijn voeten op het haardbankje gezet. Ik weet niet zeker of het bankje zo heet, maar ik noem het maar even zo. Mijn ouders zijn verwonderd dat ik thuisgebracht word. Corrie wordt bedankt en waarschijnlijk word ik in bed gelegd. Dat zal wel het bed van mijn ouders zijn geweest. Ik voel me niet goed, maar ik vind het ook wel gezellig dat ik nu thuis ben. 

Zingen

Op school is muziek niet echt een vak, maar we zingen wel veel. Als we in een van de hogere klassen zitten, komt er een platenspeler in de klas. Wij noemen dat een pick-up, wat we trouwens uitspreken als piekup.

De liedjes zijn vrij modern en wij moeten meezingen met de plaat. Met Sinterklaas zijn het niet alleen de traditionele liedjes als 'Zie ginds komt de stoomboot' en 'Zie, de maan schijnt door de bomen', maar ook Piet op het dak:

Piet op het dak
Piet op het dak
Piet met de zak op het dak
En een storm, zeg, enorm!

Piet is maar een heel schriel ventje (‘Wie had gedacht dat hij zo weinig woog?’) en hij gaat met zak en al de lucht in.

Er is ook lied over een verdrietig jongetje:

Wat is er toch met Woutertje, met Wouter, aan de hand?
Hij is de laatste dagen toch zo stil.
Als anderen gaan spelen dan staat Wouter aan de kant.
En niemand weet wat Woutertje nu wil.

Het blijkt dat zijn konijn ziek is en dat hij zich daar zorgen over maakt. Maar aan het eind speelt hij weer gewoon mee, want ‘morgen komt de dokter bij ‘t konijn.’

En ook het lied over het paard van de waard in Bolsward:

Het paard van de waard in Bolsward,
in Bolsward, in Bolsward,
het paard van de waard in Bolsward,
dat heeft maar ene tand.

Daarom kan het beest niet eten,
niet eten, niet eten.
Daarom kan het beest niet eten,
niet eten met die tand.

Geef hem pap van haver
of gemalen klaver
of verrotte stokvis
als de honger erg is.

In de lagere klassen zingen we ook: 'De kop van de kat is jarig', 'Hoofd, schouders, knie en teen', 'Advocaatje ging op reis', 'Ik stond laatst voor een poppenkraam'. Ik hou erg van een lied waarbij we naast de bank mogen staan: En mijn één been staat en de ander moet marcheren. / En mijn één been staat en de ander is soldaat.

Zingen vind ik leuk. Mijn moeder zingt ook veel en ik zing ook. Soms zelfs als ik op mijn fiets zit. Anderen vinden dat af en toe raar, maar dat kan me weer niet zoveel schelen. Een van mijn vriendjes is Bert van Binsbergen. Hij zingt altijd hetzelfde lied, van 'bladie merrie'. Later leer ik dat het gaat om Bloody Mary. Ik zing wel eens met hem mee, want intussen ken ik het ook.

Als ik onder de koe zit, tijdens het melken, zing ik de hele tijd. Mijn vader zegt dat ik dan wel door moet blijven melken.

Sportdag

Eén keer per jaar is er een sportdag. Ik denk dat ik dan al wel in klas vier zit als dat begint. Zo’n beetje alle scholen uit de buurt zijn er dan. In ieder geval de Willibrordusschool, de katholieke school uit Herveld, de school uit Andelst en uit Zetten twee scholen: de Lammerts van Buerenschool en de Ds. Van Lingenschool.

Je moet allerlei onderdelen doen: gooien met de tennisbal en met de grote bal, verspringen, hoogspringen, 60 meter hardlopen. Je resultaten worden opgeschreven en aan het eind van de dag krijg je een diploma. Als je er weinig van terecht hebt gebracht, zit daar een A op geplakt, bij iets minder slecht krijg je een B, C is gemiddeld. Als je het goed doet, krijg je een D en misschien is er ook nog een E voor de heel goede. Ik weet niet of ik twee of drie keer een sportdag meemaak. Ik haal de ene keer een C (of haal ik die twee keer?) en een keer D. Verspringen gaat altijd beter dan gooien.

Politie op school

Gooien brengt me nog een keer in de problemen. Ik ga altijd met mijn vader mee koeien melken. Vaak zijn er meer kinderen op ‘de polder’, die eigenlijk geen polder is maar de uiterwaard. We zeggen ook wel de wèrd.

Vaak gaan we na het melken meteen naar huis. Maar soms gaat mijn vader bij een andere boer praten of komt die bij hem praten. Af en toe zit er een heel groepje te kletsen. Dat kan lang duren en dan moppert mama dat we laat thuis zijn. De kinderen hebben dan wel veel tijd om samen te spelen.

We zijn met een stel kinderen bij de dijk, onze vaders zitten beneden op de uiterwaard te kletsen. Op de dijk is een tijdje terug geteerd. Op de vloeibare teer is puntig grind gestrooid. In het begin ligt er dan nog veel los grind. Je hoort het als je er met de auto overheen rijdt. Nu is het meeste grind al in de teer gereden. Er ligt nog wel wat los langs de kant. Wij maken daarvan heuveltjes op de weg. Daarna duiken we de berm in. We liggen langs de dijk en wachten tot er een auto aankomt. Als die door de bergjes heen rijdt, maakt dat een rammelend geluid.

Ik stel voor om bij de volgende auto met een steentje te gooien. Mogelijk wordt zo’n steentje dan teruggekaatst door de band van de auto. De volgende auto is een sportwagen. Tenminste, zo noemen we het. Het is een laag model, zoals er dan wel meer zijn. Is het een Ford Capri of een Ford Mustang? Zoiets, misschien. De auto stopt en we maken dat wegkomen.

De volgende dag komt de politie op school en ik word uit het lokaal gehaald. Er wordt gevraagd of ik met steentjes op een auto heb gegooid. Ik ontken; het was volgens mij ook maar een enkel steentje. Maar de agent heeft al met meer leerlingen gepraat en Theo Lijbers heeft mijn naam genoemd.

Het blijkt dat ik de voorruit van de auto heb geraakt. Dat is niet best, want het kost mijn ouders een hoop geld en geld is soms een probleem.

Nou ja, we zitten wel altijd netjes in de kleren, al kopen we niet veel nieuw. Meestal krijgen we de kleren van mensen die kinderen hebben die net iets ouder zijn dan wij. En we eten altijd goed. 'Een boer verhongeren en een vis verzuipen - dat valt niet mee', zegt mijn vader altijd.

Sportdag en schaatsen

Terug naar de sportdag. Ik denk dat er ook wel wedstrijden zijn tussen schoolteams, in voetbal en slagbal. Op onze school zitten een paar heel goede voetballers: Sjaak Verwaayen, Karel Grimm en Hans Jansen, die heel snel is. En Elbert Moed en Reinier de Zeeuw kunnen het ook wel. Ik ben er niet zo goed in, al vind ik het wel leuk.

Als ik net in de eerste klas zit en mee mag doen op het plein, weet ik nog niets van voetbal af. Een van de leerlingen zegt dat ik ‘vliegende kiep’ ben, wat ik heel grappig vind. Wat ‘kiepen’ zijn weet ik wel, we hebben zelf een hok vol. Maar het blijkt dat ik keeper moet zijn. Er wordt mij uitgelegd wat die doet, want dat weet ik dan nog niet. Maar ik hoef niet in het doel te blijven, want ik ben vliegende keep en mag gewoon meevoetballen.

Soms, als er ijs ligt, gaan we met de hele school schaatsen. Er zijn leerlingen die dat geweldig kunnen. Die hebben dan ook ‘hoge noren’ en sommige meisjes hebben ‘kunstschaatsen’. Elbert Moed heeft nog weer andere schaatsen en dat blijken ijshockeyschaatsen te zijn.

Ik heb ‘houtjes’, houten schaatsen. Krijgertjes natuurlijk. Ze zijn nooit geslepen, maar dat is niet zo erg. Ik ben geen goede schaatser, maar uiteindelijk kan ik er redelijk mee uit de voeten. Ik ga dan ook wel eens met sommige jongens schaatsen. Meestal schaats ik op een slootje dicht bij huis. Een beetje krabbelen, meer kun je daar niet.

Als er weer een wedstrijd gehouden wordt, steeds met zijn tweeën tegen elkaar, kan ik aardig meekomen, denk ik. Bij de echte snelle jongens heb ik niets te zoeken, maar bij de krabbelaars heb ik een kans. Ik moet tegen Karel Grimm, die er ook niet zoveel van kan.

Toch wint Karel. Hij heeft zijn schaatsen heel los ondergebonden en tijdens de wedstrijd schuift hij ze naar de zijkant van zijn voeten, zodat hij gewoon kan lopen. Zo wint hij alsnog. Dat had hij slim bekeken. 

Schoolfoto van mijn moeder met haar broertjes Ab en Henk

Het waren toch mijn ouders (Annemieke Waaldijk / Robert Vinkenborg)

Nog voor het boek Het waren toch mijn ouders verscheen, was het nieuws. Het boek is geschreven door Annemieke Waaldijk en Robert Vinkenborg en het gaat over het leven van Annemieke (wat niet haar echte naam is). De ondertitel luidt: Een jeugd vol misbruik. 

Omdat Annemieke gedetailleerd verslag doet van wat er thuis gebeurde, probeerden haar zussen de publicatie van het boek tegen te houden. Ze hadden delen van het boek vooraf mogen lezen, voor zover ze er zelf in voorkwamen. Ook de zussen hadden overigens aangifte gedaan van misbruik. De rechter oordeelde dat het boek mocht verschijnen. Het verscheen op 4 juni 2026. 

In de pers was toen al gemeld dat het boek handelt over seksueel misbruik binnen een reformatorisch gezin. Door de publiciteit vooraf was het extra druk bij het landelijke Meldpunt Seksueel Misbruik Reformatorische Kerken. Mensen als ambtsdragers (die een functie bekleden in de kerk) en leerkrachten vroegen in groten getale advies over hoe te handelen bij signalen. 

Er komt meer openheid over seksueel misbruik in kerkelijke kringen. Zo verhuisde het Meldpunt Misbruik in Kerkelijke Relaties afgelopen maand naar een pand in Zwolle. Voorheen werkten de medewerkers uit huis. Ook hier was de groeiende vraag naar advies de oorzaak. 

Annemieke groeide op in een groot gezin dat kerkte in een reformatorische kerk. De meisjes in het gezin werden vanaf jonge leeftijd misbruikt door vader. Moeder was daar niet alleen van op de hoogte, maar ze maakte het ook mogelijk. Uiteindelijk werden de ouders veroordeeld: vader tot zestien jaar gevangenisstraf, moeder tot tien maanden. 

Kindermishandeling door falsificatie

Daarnaast had Annemieke erg te lijden onder hoe haar moeder haar aanpraatte dat ze ziek was en haar ook als zodanig liet behandelen. Dat noemen we tegenwoordig kindermishandeling door falsificatie, maar in Het waren toch mijn ouders wordt het nog genoemd bij de oude (en bekendere naam) Münchhausen by Proxy. 

Eerder schreef ik over de graphic novel Jij gaat dood van Nina Blom en Margreet de Heer, die over hetzelfde onderwerp gaat. 

Annemieke Waaldijk maakt bijzonder goed duidelijk hoe een kind zich daaronder voelt. Het kind is loyaal met de moeder en bevestigt wat de moeder gezegd heeft. Het kind wil ook graag geloven wat de moeder zegt, omdat het alternatief, de gedachte dat moeder doelbewust iets doet wat niet goed voor je is, onverdraaglijk is. 

Het kind wordt daardoor in hoge mate afhankelijk van de moeder. Annemieke Waaldijk schrijft:

Mijn wereld draait om haar. Zonder haar weet ik niet wie ik ben of hoe ik moet leven. (...)

Voor een kind is dat bijna niet te begrijpen. Dat je degene van wie je houdt ook associeert met angst. Dat je veiligheid zoekt bij iemand die je onveilig maakt. 

Tegelijkertijd is het heel verwarrend dat de werkelijkheid die je ervaart anders is dan hoe erover gepraat wordt. 

Mama zegt dat ik pijn heb, en dingen niet kan, maar ik voel iets anders. Mama heeft toch gelijk? Maar waarom voel ik dan niet die vreselijke pijn waar zij het steeds over heeft?

Seksueel misbruik

Overdag is er het ziek gehouden worden door moeder en in de nacht komt vader de trap op zijn dochters seksueel te misbruiken. Het is van een gruwelijkheid die je je liever niet voor wilt stellen, maar die wel de realiteit van Annemieke is. Op haar vijftiende jaar lukt het haar eindelijk om haar ouderlijk huist te ontvluchten. 

De meisjes in het gezin zijn allen slachtoffer van seksueel misbruik, de jongens van lichamelijk geweld. De jongens zullen later daar overigens geen aangifte van doen. 

Hulpverlening

Als Annemieke uit huis is, krijgt ze te maken met de hulpverlening (pleeggezinnen, inrichtingen) en dat is een lang en moeizaam proces. Ook daarbij gaat er veel mis. Als ze in behandeling is voor haar eetproblemen, is de dwangvoeding niet minder dan traumatiserend. En de aanpak van de andere problemen gaat ook vaak niet goed, getuigt vaak van onbegrip, sluit vaak niet aan bij wat Annemieke nodig heeft. 

Annemieke beschrijft al die gebeurtenissen en het wordt een lange rij. Intussen heeft Annemieke het ronduit zwaar door alles wat ze meegemaakt heeft. De herbelevingen zijn bijvoorbeeld heftig en Annemieke is suïcidaal. 

Tussen het moment dat Annemieke het gezin ontvlucht en de veroordeling zit een periode van tien jaar. Die veroordeling was in 2025. Dat ze nu met het verhaal in boekvorm naar buiten komt, is te danken aan de journalist Robert Vinkenborg. Het kostte Waaldijk moeite om gesprekken te voeren over wat haar is aangedaan. Vaak ging de communicatie via gesproken en geschreven berichten en ging er tijd overheen tot er een antwoord kwam. Uiteindelijk leidde dat tot een artikel op 27 oktober 2025 in De telegraaf. 

Op 1 december 2025 verschijnt er een artikel over het vonnis onder de titel 'Vader horrorgezin Apeldoorn 16 jaar achter tralies voor jarenlang verkrachten van vier minderjarige dochters.' Die artikelen zijn opgenomen in het boek. 

Ook tussendoor zijn er in Het waren toch mijn ouders steeds bijdragen van Vinkenborg geplaatst, die goed herkenbaar zijn, omdat ze op een grijze ondergrond zijn afgedrukt. Daarin vat hij dingen samen, beziet hij wat er gebeurt van een afstandje. Dat leest prettig. Doordat er wat meer afstand is, krijgt de lezer wat meer ademruimte. 

Streng gelovig

Verschillende keren wordt er gemeld dat het gezin waarin Annemieke opgroeide 'strenggelovig' was. In het verslag van Annemieke komt dat wel voor, maar heel vaak ook niet, zodat je je kunt afvragen in hoeverre het van belang is. Dat belang is er zeker. 

Dat blijkt ook uit een fragment uit een interview met godsdienstpsycholoog Hanneke Schaap-Jonker in het Reformatorisch Dagblad. Een datum wordt door Vinkenborg niet vermeld, zoals de vermelding van de bronnen over het algemeen weinig exact is, maar het stond op 2 december 2025 in het RD.

De oorzaak van het misbruik ligt niet in het geloof, maar doordat de kinderen geleerd is dat ze hun vader en moeder moeten eren is voor hen de situatie nog verwarrender. Soms maakt een gezin deel uit van een hechte kerkelijke gemeenschap. Rinke Verkerk benadrukt in haar boek Het hele dorp wist het de rol van de omstanders en Hanneke Schaap-Jonker noemt die ook:

Als zij wegkijken of iemands leed bagatelliseren, is dat voor een slachtoffer minstens zo erg als het misbruik zelf. 

Dat de ouders voor de buitenwereld heel andere mensen zijn dan voor het gezin is ook moeilijk:

Ik werd als de moeilijke puber gezien, en mijn vader en moeder als de lieve, zorgzame ouders. 

Een lamp voor mijn voet

Ook Liesbeth Labeur heeft geschreven over seksueel misbruik in een bevindelijk gereformeerd gezin in Een lamp voor mijn voet. Als de vader van Neeltje overleden is, wordt hij door gemeenschap zo'n beetje de hemel in geprezen. Neeltje weet dat ze nu nooit meer over het misbruik kan beginnen. 

Het gezin is een besloten gemeenschap en ook de kerkelijke schil daaromheen is dat. Maar ook de inhoud van het geloof speelt mee. De kinderen uit het gezin van Annemieke werden geslagen, soms ook met de Bijbel. En er werd ingespeeld op hun zondigheid, op een mogelijke straf van God. 

Jarenlang is, voor zover ik weet, seksueel misbruik geen gespreksonderwerp geweest binnen de reformatorische gemeenschap. Liesbeth Labeur heeft met Een lamp voor mijn voet een forse poging gedaan om de stilte te verbreken, maar het duurde nog best een tijd voordat het gesprek op gang kwam, voordat er artikelen verschenen in het Reformatorisch Dagblad en er een Meldpunt werd opgericht. Goed dat dat gebeurd is. 

Met Het waren toch mijn ouders lijkt Annemieke Waaldijk nog veel meer het onderwerp uit de taboesfeer te halen. Daar zal de rechtszaak zeker ook aan meegeholpen hebben. Het zou mooi zijn als er uit zoiets naars en verdrietigs toch nog iets goeds kan voortkomen. 

Of het met Annemieke nog goedkomt, weten we niet. Ze heeft al een heel lange weg afgelegd en mogelijk heeft ze nog een lange weg te gaan. Hopelijk helpt het uitbrengen van dit boek haar. 

Annemieke Waaldijk en Robert Vinkenborg, Het waren toch mijn ouders. Een jeugd vol misbruik. Uitg. De Kring. 288 blz. € 23,50