Storm integraal: De kronieken van Pandarve 5 (Martin Lodewijk / Don Lawrence)

Voor het gevoel van sommigen is Storm er altijd al geweest. Toen ik over een van de albums van de serie schreef, reageerde iemand op LinkedIn: bestaat die serie nog? Het was blijkbaar iets uit zijn jeugd, dat gewoon doorgegaan was, zonder dat hij het in de gaten had. 

Storm bestaat inderdaad al lang. Het eerste album verscheen in 1978. Later zijn de vroege albums ingedeeld in een reeks: De kronieken van de diepe wereld. Daarna verschenen er nog meer reeksen, die allemaal 'Kronieken' in de titel hadden: Het waren de Kronieken van: Pandarve, de Buitenring, de Tussentijd, Roodhaar. Eerlijk gezegd heb ik moeten spieken op Wikipedia, want ik had dat niet meer keurig geordend in mijn hoofd. In totaal verschenen zo'n vijftig albums in een kleine vijftig jaar. Dat is niet niks. 

In de loop der jaren hebben verschillende scenaristen en tekenaars de strip gemaakt, maar twee namen die je bij de serie al snel te binnen schieten zijn Don Lawrence en Martin Lodewijk. Zoals bij elke strip die wat voorstelt, worden de albums na verloop van tijd gebundeld in een integrale uitgave en het deel dat mij onlangs toegestuurd werd, bevat drie verhalen van uitgerekend dit tweetal. Heerlijk dus. Het betreft de bundeling van de verhalen De doder van Eriban (1985), De honden van Marduk (1985) en De levende planeet (1986). Het waren de albums 13 tot en met 15, behorend tot de Kronieken van Pandarve. 

Dossier

Bij zo'n integrale uitgave is het niet alleen fijn om drie albums achter elkaar te lezen, en dat ook nog in een stevige hardcover, maar er is ook een dossier met achtergrondinformatie bij. Meestal, tenminste. Dat dossier is deze keer uitstekend verzorgd. De heldere tekst is van Rob van Bavel en die wijst op veel dingen die mij onbekend waren. Bijvoorbeeld op de cameo's die in de strip verwerkt zijn. Voor de scherpe kijker is bijvoorbeeld Meerten Welleman (tegenwoordig vooral bekend van Het Stripschap) te zien, maar ook Roffa, een personage uit Trigië. Trigo zelf komt overigens ook nog voor, duellerend met Marvelman. 

In De doder van Eriban loopt Storm ineens rond met een hoofdband. Die heeft hij altijd gehouden. In een ander deel draagt Storm een geel shirt met een gekleurde streep over de mouw en daaroverheen een leren bodywarmer. Dat is hetzelfde als wat de acteur Peter Strauss droeg in de film Spacehunter. 

In het dossier staat nog meer interessante informatie. Bijvoorbeeld dat Martin Lodewijk tijdens de publicatie van De doder van Eriban in het blad Eppo vastliep, wat natuurlijk problemen geeft: bij elk nummer van het blad moet het verhaal erin staan. Don Lawrence tekende daarom twee tussenpagina's, die later niet in het album werden opgenomen, maar die je dus nu wel kunt zien. 

Verder vooral veel geweldig materiaal van Don Lawrence: schetsen, posters, covertekeningen - ik vind het allemaal prachtig. Ook nooit gezien: een strip van twee pagina's, op scenario van Peter de Smet (van De Generaal) die gepubliceerd is in de Rijam Strip/Cartoon Agenda '84/'85. 

In het dossier staat nog het een en ander over de Don Lawrence Fanclub en over het atelier van Don, boven zijn garage. Met foto's die daar een goede indruk van geven. 

Veel verhalen van Storm heb ik in afleveringen gelezen in Eppo en dat doe ik nog steeds. Daardoor krijg je minder zicht op het gehele verhaal en een oordeel over hoe sterk dat verhaal is, laat staan hoe het album in de reeks past, krijg je dan al helemaal niet. Je dompelt je gewoon steeds een paar bladzijden lang in de wereld van Storm en dat is al genoeg. In het dossier wordt er met meer afstand naar de reeks gekeken en wordt er scherper gesignaleerd wat in de loop van de albums de ontwikkelingen zijn. 

De kronieken van Pandarve

In De kronieken van Pandarve werd een nieuw personage opgevoerd: de schurk Marduk. Storm en Roodhaar krijgen een nieuwe metgezel, Nomad. In De levende planeet komt Alice (van Alice in Wonderland) voor het eerst voor. Ze blijkt een afspiegeling van de levende planeet. Haar zullen we later nog vaker tegenkomen, maar hier begint dat dus. In De levende planeet zien we trouwens ook nog de Cyperse kat en Marilyn Monroe. 

Voor het geval de inhoud van de verhalen je niet meer zo bijstaat, geef ik die kort weer. In De doder van Eriban treft ons drietal een verlaten schip aan, zwevend door de ruimte. In een sarcofaag blijkt Renter Ka Rauw zich te bevinden. Een jongen, maar ook een doder, die de opdracht heeft gekregen om de koning van Marrow te doden. Natuurlijk komen Storm, Roodhaar en Nomad in de problemen en ze raken verzeild in een bijzondere vorm van gladiatorengevechten, barsaman, waarbij de krijgers op zuilen staan. 

Een leuke nevenlijn is die van de verstekeling Tillo, een jongen die gefascineerd raakt door het schaakspel. Hij introduceert het spel op Marrow en het wordt daar al snel populair. 

In De honden van Marduk speurt Marduk, met zijn bijzondere honden naar Storm, Roodhaar en Nomad. Een van de honden verandert later in een mensachtig wezen. Die transformatie stelde Don Lawrence nog wel voor wat problemen, zoals te zien is aan de schetsen in het dossier. Het drietal komt nog terecht in het riool, dat een enorme aardworm blijkt te zijn. Verder bevinden ze zich op een gegeven moment in een kasteel, dat vol zit met allerlei vallen. Ze redden het wel, natuurlijk. 

Alice

De levende planeet  is een fantasierijk verhaal dat al begint met een aanval door minimensjes. Verder is er een stranding op een rots in een lavazee, een schip dat een complete stad is, de jacht op een enorm wormachtig dier en de poging om het ei van Pandarve te stelen uit het laboratorium van Marduk. Pandarve, in de vorm van Alice, vraagt aan Storm of hij de strijd wil aangaan met haar onderbewuste en daar blijken eieren van Pandarve te groeien. Met een ei keert Storm terug naar het minivolk, dat nog steeds Nomad in gijzeling heeft en zo is het verhaal weer rond. 

Op het laatste plaatje verschijn de Cyperse kat nog even die aan Storm zegt dat ze elkaar ooit weer zullen zien. 

Dit vijfde deel van de integrale uitgave van de albums van Storm laat goed zien wat de meerwaarde is van zo'n bundeling. Niet alleen heb je nu drie albums in een enkele band, maar je krijgt veel extra informatie en illustratiemateriaal in het dossier en krijgt zo een completer beeld van de ontstaansgeschiedenis van de albums en de context waarin ze verschenen. En als je het gelezen hebt, kun je het nog vaak doorbladeren, genietend van de schitterende tekeningen. 

Reeks: Storm integraal

Deel 5: De doder van Eriban, De honden van Marduk, De levende planeet

Scenario: Martin Lodewijk

Tekeningen: Don Lawrence

Tekst dossier: Rob van Bavel

Uitgeverij: Uitgeverij L

2026, 176 blz. € 39,95 (hardcover) € 89,95 (gelimiteerde luxe editie, in linnen gebonden, stofomslag, genummerde en gesigneerde ex libris)

Eerder schreef ik over:

Storm 33: De archivaris van het licht

Storm 34: De jagers van Umatopee

Storm 35: De nacht van Angul

De kronieken van Roodhaar: De parasiet van Danakill

Aardige vrouwen (Megan van Kessel)

Twee vrouwen staan centraal in de roman Aardige vrouwen van Megan van Kessel: Cindy ten Blik en Dolores Lambrechts. Bij het begin van het boek zijn het middelbare-scholieren, maar ze blijven nog heel lang met elkaar verbonden. 

Cindy is een buitenstaander: een Nederlandse in een Belgisch dorp (Bombaye, in de provincie Luik), niet ver van Maastricht. Ook op school is ze een buitenstaander en als er een nieuwe leerling komt, trekken ze naar elkaar. Dolores heeft het verdriet al in haar naam, maar Cindy klampt zich aan haar vast. 

Mijn  moeder waarschuwde me voor vrouwenvertrouwerij, daar komt ellende van, maar zij had zich laten kwetsen en was gesloten. Ik stond nog open. 

Dolores woont op een landhuis en neemt daardoor al een aparte positie in. Zo wordt ze een keer met een koets van school opgehaald. Cindy en zij worden vriendinnen, al is Cindy meer van Dolores afhankelijk dan andersom. Cindy wil vooral een hartsvriendin en ze is bereid om daarvoor veel te slikken. Als Dolores haar laat zitten zal ze nooit 'sorry' tegen Cindy zeggen, maar Cindy kiest ervoor om haar daar niet echt mee te confronteren en in ieder geval de relatie in stand te houden. 

Dolores is haar eerste echte vriendin en Cindy weet ook niet precies hoe dat nu werkt met vriendinnen. 

Ik vroeg me af wat ik nu hoorde te doen. Wat een vriendin was. Of juist niet. 

Ruzie voorkomen

Cindy komt uit een gezin van drie kinderen, van wie zij het middelste is. Dolores is thuis het oudste. Cindy vergelijkt haar met Veronique, haar oudste zus. 

Zij leek op Veronique: verantwoordelijk en snel ontvlambaar. Ik leek op haar middelste zusje. Zij had ook de neiging om te doen alsof ze alles wel prima vond, om ruzie te voorkomen.

Later zal de moeder van Dolores, Cécile, zich vergelijken met Cindy:

'Zo'n vriendin als jij bent, zo ben ik ook.' Ze likte de pudding uit haar mondhoek. 'Een vastklamper. Er is één enkele vriendin met wie ik al mijn hele leven bevriend ben. We kunnen niet met en niet zonder elkaar. In die vriendschap ben ik jou, iemand die er nooit uit stapt. (...)

Na de middelbare school gaan Cindy en Dolores naar de Rietveld Academie. Ze blijven met elkaar verbonden, al is er wel wat meer afstand. Het blijven vriendinnen en van een afstandje zijn ze misschien ook wel aardige vrouwen, zoals ook de titel aangeeft. Het motto van de roman, ontleend aan Virginia Woolf luidt: 'Vrouwen vinden vrouwen niet aardig'. Zeker Dolores doet af en toe onaardig. 

Om maar iets te noemen: de manier waarop ze reageert op de haarkleur van Cindy. 

'Dit is alweer te geel. Je moet er een toner overheen doen, hoe vaak heb ik dat nou niet gezegd. Dit ziet er niet uit.' Ze keek me diep in de ogen. 

Dat had ook liefdevol kunnen zijn, behulpzaam haar vriendin ergens op wijzen. Maar zo komt het nooit over. Het lijkt erop dat Cindy altijd op haar plaats gezet wordt. 

Mensen in Cindy's omgeving laten weten hoe ze over de vriendschap denken. Een vriend zegt haar:

'Je doet het jezelf aan.' Hij stopte het broodje in één keer in zijn mond. 'Dit is geen vriendschap, dit is masochisme. Jullie sporen niet. Jeanne is een echte vriendin, die accepteert jou gewoon zoals je bent. Dolores zegt alleen wat je moet doen. Altijd kritiek. Dodelijk.' 

En een andere vriend vraagt haar waarom ze Dolores niet laat stikken. 'Ik heb altijd zo'n gevoel dat ik haar nodig ga hebben als er een keer echt iets aan de hand is,' antwoordt Cindy. 

Maar als er echt iets aan de hand is, kan ze niet op Dolores rekenen. Het schrijnendst komt dat tot uitdrukking als Cindy verkracht is. Dolores komt met adviezen achteraf, die je niet anders kunt zien dan de schuld bij het slachtoffer leggen:

'Je moet duidelijkers zijn, Cindy. Mannen,' ze keek even naar Maarten, 'mannen zitten heel anders in elkaar.'

Zeker wil Dolores er op dat moment zijn, maar ze wil vooral ook merken dat Cindy haar heel erg nodig heeft. Als Cindy anders reageert dan Dolores in haar hoofd had, gaat ze weer. 

Wraak

Op een gegeven moment neemt Cindy wraak door een film over Dolores te maken. Ik weet niet of wraak het goede woord is. Dat element zit er wellicht in, maar het is ook ene manier om de ware Dolores te leren kennen, Dolores zonder masker. Dat behoeft eigenlijk uitleg, maar ik  heb het idee dat die maar niet moet geven, zodat de toekomstige lezer zelf kan ontdekken waarover het gaat. 

Cindy weet haar eigen plek in te nemen; ze werkt zich uit de afhankelijkheid. Wellicht had het allemaal ook anders kunnen lopen, maar dat is niet gebeurd. Zoals Van Kessel schrijft: 

In een ander verhaal was dit een moment van verzoening, dan zouden we inzien dat we elkaar nodig hadden. We zouden er proberen wat van te maken, omdat niemand zichzelf alleen kan worden. Maar het was geen ander verhaal. 

Het toeval is er al vrij aan het begin van een boek, als Cindy en Dolores hun tombolaloten ruilen met elkaar, waarna Cindy een snijmachine wint. Volgens het bijgeloof mag je vrienden geen mes cadeau geven, dat snijdt de vriendschap af. De snijmachine zal er later voor zorgen dat Dolores het topje van een vinger verliest. Mogelijk is dat een ongeluk, maar dat is niet helemaal duidelijk. 

Het eerste boek van Van Kessel, Uitzicht van dichtbij, was een interessant boek en ik schreef indertijd dat ik nieuwsgierig was naar hoe de schrijfster zich zou ontwikkelen. Als ik zeg dat ik Aardige vrouwen heel wat beter vind dat het debuut, wil ik daarmee niet dat eerste boek tekort doen, maar ik vind dit tweede steviger als geheel. 

Door het verhaal heen zijn er weetjes, of observaties, die als vanzelf een metafoor worden voor de relatie tussen Cindy en Dolores. Bijvoorbeeld dat van de woestijnsprinkhanen, die aardiger worden voor een soortgenoot als ze elkaar meer aanraken, maar die een andere karakterstand hebben als ze solitair zijn. Of dat van de lachuil, die uitgestorven is omdat zijn voedsel bestond uit een soort rat die de mens succesvol bestreden heeft. Als je te lang vasthoudt aan het verkeerde kan het je dood betekenen. 

Terloops

Het knappe van Onaardige vrouwen is dat het wel toont wat er allemaal gebeurt, maar dat je toch het idee hebt dat je het vanuit je ooghoeken ziet. Het heeft een zekere terloopsheid, een onnadrukkelijkheid, alsof het werkelijk belangrijke zich in tussenzinnetjes afspeelt. Bijvoorbeeld:

Ze bestelde een oolongthee met een heel grote koek. Ik wist dat ze de helft van die koek aan me zou opdringen en me dan een tikkie zou sturen.

Het zou schouderophalend gezegd kunnen zijn en het is tegelijkertijd treffend. 

Ook in dialogen (die vaak bijzonder goed zijn) staat er vaak een onbetekenend zinnetje tussendoor. In de citaten hierboven zijn dat zinnetjes als 'Ze likte de pudding uit haar mondhoek' en 'Hij stopte het broodje in één keer in zijn mond'. En daarna gaat het gesprek weer verder. Als je dat te vaak toepast, wordt het een maniertje, maar zoals Van Kessel het gebruikt, werkt het heel goed. 

Het aangrijpendst gebeurde dat bij de verkrachting, waarvan op het moment dat het gebeurt niet veel meer verteld wordt dan dat van de man de riem op de grond lag en dat zijn onderarmen zo harig en dik waren 'als van een gorilla'. Daarna gaat het verder als de man weer weg is:

Ik beet in mijn kussen, sloeg twee aspirines naar binnen en slikte ze zonder water door. Ik staarde naar mijn handen, niet in staat te bedenken dat dit mijn eigen handen waren. 

Juist de ingehouden manier van vertellen maakt het gruwelijk en hartverscheurend.

Blinde vlekken

Toen ik, enkele weken geleden, in een Instagramverhaal deelde dat ik het boek uit had, vroeg de schrijfster me: 'Kwam je er doorheen, als man zijnde?' Eigenlijk was ik me tijdens het lezen er niet van bewust dat ik een mannelijke lezer ben. Misschien had ik me daar wel van bewust moeten zijn. Ik voelde me de witte mens die zegt dat kleur voor hem er niet toe doet, daarmee toegevend hoe blind hij is voor wat er aan de hand is. 

Hoe het met mijn blinde vlekken zit, daarover moet ik maar eens flink gaan nadenken. In ieder geval heb ik wel gezien dat Aardige vrouwen een goed boek is: scherpe observaties, goed geschreven, stevig opgebouwd. Ik heb dit jaar al heel veel goede boeken gelezen, maar als ik aan het eind mijn lijstje met de beste boeken samenstel, staat dit in ieder geval op mijn longlist. 

Megan van Kessel, Aardige vrouwen. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 2026; 320 blz. € 21,99

De vallei der vergetenen (Henriet / Dubois / Usagi)

Dat je met een western te maken hebt, wordt meteen duidelijk als je de cover van De vallei der vergetenen ziet: een cowboy op een paard (revolver in de holster), sfeervol van onderen belicht. Op de achtergrond, in silhouet, vrouwen met een geweer en aan de andere kant twee lichamen, ondersteboven aan een tak opgehangen. 

Het scenario voor de strip is geschreven door Pierre Dubois en die neemt ons in het begin meteen mee naar het bijbehorende landschap waarin de hoofdpersoon op zijn paard rijdt, door de wijdte, langs een dorpje, naar een stadje, waar men hem blijkt te kennen. Zijn naam is Clark en iemand herinnert hem aan zijn verleden: 'Jij ging ervandoor en hij heeft 'n hekel aan verraders. Het maakt hem woest. Je weet wat dat opgeleverd heeft.' Die 'hij' is de baas, Winter, tot wiens bende Clark ooit behoord heeft. Clark heeft zich aan de bende onttrokken en dat is hem duur komen te staan. Sindsdien zint hij op wraak, maar het is lastig om het in je eentje tegen een hele groep op te nemen. 

Vrouwenfort

Clark lijkt het onderspit te delven. Hij wordt geraakt en wordt voor dood bij een rivier achtergelaten. Daar wordt hij gevonden door een meisje, Dorothy, die hem meeneemt naar huis. Ze blijkt te wonen in een fort waarin alleen vrouwen verblijven. Het is de bedoeling dat dat fort geheim blijft en dat Clark er nu is, is een moeilijkheid. Alleen de oude Scurly komt af en toe langs en hij neemt Clark op sleeptouw als die weer op krachten gekomen is. Samen zullen ze afrekenen met de bende, een bijna onmogelijke taak. 

Zoals zo vaak in westerns, gaat het verhaal in De vallei der vergetenen over goed en kwaad. Clark heeft ooit tot een bende behoord, maar uiteindelijk begon zijn geweten te spreken. Dat hij deugt, blijkt ook uit hoe hij een zwaargewonde indiaan (zo noem ik die toch maar even) verzorgt. Het bondgenootschap dat zij sluiten komt aan het eind van het verhaal nog terug. Het kwaad wordt bestraft in deze strip, maar het kost wel wat: er vallen heel wat doden. Dat is blijkbaar de prijs die betaald moet worden. 

Het verhaal van De vallei der vergetenen zit best goed in elkaar. Er zijn genoeg verwikkelingen, er is voldoende spanning, het tempo is goed. Clark heeft een verleden gekregen waardoor hij niet alleen maar goed is. Dat voorkomt een al te simpele zwart/wittekening, die je in dit soort strips toch wel hebt. Ook hier is duidelijk wie de goeden en de slechten zijn. De bijfiguren zijn interessant, zoals Ma Joe, de stevige leidster van het kamp en het eigenwijze meisje Dorothy. Figuren krijgen voldoende achtergrond, zodat duidelijk is wat hun drijfveren zijn. 

Toch heb je het idee dat veel van het verhaal doorsnee is, een variatie op dingen die al bekend zijn. Origineel is wel het vrouwenfort, een minimaatschappij die alleen uit vrouwen bestaat. 

Tekeningen

De tekeningen van Alain Henriet zijn helder, wat prettig is bij het lezen. De landschappen zijn sfeervol, ook dankzij de inkleuring door Usagi (Patricia Tilkin). Hoe fraai de tekeningen ook zijn, ze zijn ook statisch. Er wordt wel beweging gesuggereerd, maar het blijven stills: alsof de film even stilgezet is. Ook is het allemaal wel erg keurig en dat past niet zo bij de inhoud. Daaraan is ook de inkleuring debet. 

Aan de andere kant wordt het rood heel erg ruim gebruikt als iemand geraakt wordt door een schot: Clark verliest zoveel bloed, dat het niet aannemelijk is dat hij het overleefd heeft en bij andere schotwonden spat het bloed er wel erg uitbundig uit. In plaats van dat het de gruwelijkheid van de scène benadrukt, moet je daar eerder om glimlachen en dat kan de bedoeling niet zijn. 

De vallei der vergetenen is een lekkere strip om te lezen. Er is ruim de tijd genomen (bijna 150 bladzijden), het verteltempo is rustig, maar er blijft genoeg vaart in het verhaal. Een toegankelijke strip, die niet al te moeilijk doet. Dat is ook wel eens aangenaam. 

Titel: De vallei der vergetenen

Scenario: Pierre Dubois

Tekeningen: Alain Henriet

Inkleuring: Usagi

Uitgever: Le Lombard

2026, 148 blz. € 29,99 (hardcover)

Mouth & MacNeal, Duo tegen wil en dank (Roel Smit)

In mijn jeugd was Mouth & MacNeal een bekend duo en mensen van mijn generatie weten dan ook meteen wie ik bedoel. Intussen is hun roem weggewaaid met de wind. Bij mijn kinderen (die zelf ook weer kinderen hebben) zal er geen enkel belletje gaan rinkelen, noch bij de horen van de naam van het duo, noch bij het horen van de nummers waarmee de twee in de toplijsten stonden. Daarom stel ik ze toch maar even voor. 

Limburgsch Dagblad, 18 maart 1972

Mouth verwijst naar Willem Duijn (wiens naam ook wel als Willem Duyn werd geschreven), die optrad onder de naam Big Mouth. MacNeal is Maggie MacNeal, de artiestennaam van Sjoukje van 't Spijker (later Sjoukje Smit), die eerder ook een plaatje opnam als Maggie Macneil. Het duo vierde triomfen van 1971 tot en met 1974, stond met het nummer 'How do you do' vier weken in Amerika in de top tien van de Billboard Top 100 en werd derde op het Eurovisiesongfestival met 'I see a star'/'Ik zie een ster'.

Motto's

Over dit duo bracht Roel Smit in 2012 een boek uit: Mouth & MacNeal, Duo tegen wil en dank. Dat is al een tijdje terug, maar ik las het boek nu pas. Uit de ondertitel blijkt dat de samenwerking niet altijd even hartelijk was en daarnaar verwijzen ook de drie motto's, die ontleend zijn aan nummers die Willem en Sjoukje samen zongen:

Once I said I wanted you

I don't remember why

(How do you do)

I understand that all men can't be the same

but the way you treated me when we met was hard and strange

(Hello-A)

I think I have to excuse myself

cause I behaved kinda rude

(Batteringram)

Deze citaten verwijzen naar de samenwerking en dan vooral naar het gedrag van Willem. Maar het zou jammer zijn om de geschiedenis van het duo daartoe te beperken. 

Het duo werd bij elkaar gebracht omdat anderen daar wel iets in zagen. Hun eerste nummer zongen ze apart van elkaar in. Ze zagen elkaar toen zelfs niet in de studio. Zo zou het later nog wel eens gaan. Maar al vrij snel kwam het succes, waardoor het voor veel partijen beter was als het duo het een tijdje vol zou houden. 

Een groot succes was het Eurovisiesongfestival 1974, gewonnen door ABBA, waar Mouth & MacNeal derde werden. Maar aan het eind van het jaar viel het duo uit elkaar. 

Hoe dat allemaal zo gegaan is, beschrijft Roel Smit tot in detail. Als zestienjarige ziet hij het duo voor het eerst (in november 1971). Dat beschrijft hij in het voorwoord. '(...) en mijn besluit staat vast, ik ga een fanclub oprichten voor Mouth & MacNeal!' Pas bijna aan het eind van het boek wordt duidelijk dat hij dat ook inderdaad gedaan heeft. In die jaren heeft hij een schat aan informatie verzameld en die deelt hij in dit boek. 

Citaten

Dat doet hij met veel (te veel) uitroeptekens en met veel citaten uit interviews. De bronvermelding is meestal summier, maar Smit maakt wel steeds duidelijk wat de citaten zijn; die zijn cursief gedrukt. Dat maakt het lezen overigens niet altijd even makkelijk. Een paragraaf uit het eerste hoofdstuk ('Holland Kwartet (1958-1967)') bestaat voor ongeveer de helft uit cursieve tekst en dat ook nog gepresenteerd als een enkele alinea van meer dan een pagina lang. 

Bedenkelijker is dat Smit wel citeert, maar dat hij het daarbij laat, waardoor een stuk uit een interview al gauw als de waarheid wordt gepresenteerd. De bladzijde over de jeugd van Willem is bijna in zijn geheel opgetekend uit de mond van de zanger. Of de informatie klopt, wordt niet duidelijk. 

Heel vaak staat onder aan een hoofdstuk of paragraaf, vetgedrukt: 'N.B. Zie bijlage voor discografie en hitstanden' of 'N.B. Zie bijlage voor discografie, hitstanden, covers en tv-optredens.' Het zijn overbodige verwijzingen, want uit de inhoudsopgave wordt ook wel duidelijk waar de lezer de informatie kan vinden en deze aanwijzingen staan misschien wel in de helft van alle hoofdstukken. 

Feitelijke informatie

Dat gedeelte van het boek is trouwens indrukwekkend. Blijkbaar heeft Smit zijn werk als voorzitter van de fanclub goed gedaan: hij heeft zo'n beetje alles bijgehouden. De agenda van het  duo, hun tv-optredens in binnen- en buitenland, de discografie natuurlijk, maar ook de hitnoteringen, de tracks op LP's, CD's en DVD, de covers die van de nummers gemaakt zijn en hoe Mouth & MacNeal (gezamenlijk en afzonderlijk) scoorden in de populariteitspolls. 

Bij de 'Geraadpleegde boeken, kranten en tijdschriften' staat dan weer bijna niks. Titels van kranten en tijdschriften worden genoemd, maar niet welke artikelen gebruikt zijn. Van boeken wordt alleen de titel en de auteur genoemd. Eigenlijk heb je aan deze lijst niets. 

Wie oude tv-optredens van Mouth & MacNeal bekijkt, zal de lol zien die daaruit spreekt: een vrolijk duo dat het goed met elkaar kan vinden. Zo professioneel waren ze wel. Ook de muziek, die vrij commercieel is, heeft iets vrolijks, iets luchtigs. Maar er waren perioden dat het tussen hen niet goed liep. 

Tubantia, 9 mei 1973. Een miljoen exemplaren
van 'How do you do' verkocht in Amerika

Verschillen

Het is goed om te bedenken dat er grote verschillen tussen de twee zijn. Willem Duijn werd geboren in 1937, Sjoukje van 't Spijker in 1950; Duijn had al verschillende bands achter de rug toen hij toetrad tot het duo, Van 't Spijker had een enkel plaatje uitgebracht, dat geen succes had. Verder waren er grote verschillen in karakter. 

Willem was altijd zeer aanwezig, wilde de boel opschudden, hield van de show. Daarbij ging hij zich te buiten aan de drank. Smit vertelt van een bedreigende situatie waarin Van 't Spijker hem nauwelijks haar hotelkamer uit gewerkt krijgt. Van 't Spijker viel wat buiten de groep, (Willem en de band) en kwam veelvuldig te laat of meldde zich af voor optredens, wat Willem weer niet professioneel vond. Smit vertelt wel dat de zangeres het soms 'niet meer trekt', maar omdat hij vaak anderen citeert in plaats van zelf te duiden, blijft 'plichtsverzuim' doorschemeren, terwijl er wellicht ook plausibele redenen waren om het niet langer op kunnen brengen. 

Bekend werd hoe Willem zijn zangpartner verschillende keren aangekondigd heeft: als 'de zangeres zonder borsten', wat door haar als een grove belediging werd opgevat. Dat zal het ook geweest zijn. Aan de andere kant vertellen anderen dat hij zo'n aankondiging daarvoor ook al deed bij bijvoorbeeld Ronnie Tober. 

Sjoukje moet zich vaak eenzaam gevoeld hebben in de groep mensen, wat mogelijk pas wat beter werd toen Frans Smit (die later haar man zou worden) haar ging vergezellen. 

In de paar jaren dat het duo bestaan heeft, heeft Sjoukje zich snel ontwikkeld, van een beginnend zangeresje voor wie alles nieuw was tot een vrouw die duidelijker zag wat ze wel en niet wilde. Het duo heeft kansen gehad om de populariteit in het buitenland (Verenigde Staten, Japan) verder uit te bouwen, maar Willem weigerde te vliegen. Vliegschaamte bestond toen nog niet, vliegangst wel, maar er wordt door Roel Smit gesuggereerd dat Willem Duijn die beslissing nu eenmaal genomen had en uit een soort koppigheid er niet op wilde terugkomen. 

Dicht bij de hoofdpersonen

Mouth & MacNeal, Duo tegen wil en dank is een interessant boek. Je hebt het idee dat je dicht bij de twee hoofdpersonen komt, doordat mensen uit de directe omgeving over hen vertellen en doordat er ook weergegeven wordt wat zij zelf verteld hebben. Niet alleen achteraf, maar ook op het moment dat het allemaal speelde. Aan de andere kant had ik soms wat meer afstand gewild, meer duiding, meer objectiviteit. Niet dat Smit subjectief is, maar de mensen die hij aan het woord laat, zijn dat onvermijdelijk wel. Misschien ontstaat er door al die persoonlijke indrukken wel een soort intersubjectiviteit, maar Smit is me net te veel degene die het ook maar optekent, in plaats van iemand die er zijn biografie van maakt. 

In veel biografieën komt er een fotokatern voor. Die foto's staan in dit boek tussen de tekst door en het zijn er behoorlijk wat, maar ze zijn meestal vrij klein en ze zijn niet van topkwaliteit. Bij de afzonderlijke foto's staat vaak geen bronvermelding. Hier zal ook meegespeeld hebben dat Smit voor zijn boek niet een degelijke uitgeverij heeft gevonden. Bij Gigaboek kan iedereen zijn eigen boek laten drukken, maar het is niet een uitgeverij met een eigen fonds en eigen promotiemogelijkheden. Waarschijnlijk heeft Roel Smit zelf zijn boek onder de aandacht van de pers moeten brengen. 

In hoeverre dat gelukt is, kan ik niet nagaan, maar als er over Mouth & MacNeal wordt gesproken, wordt zijn boek vaak genoemd en dat lijkt me terecht. Er is best het een en ander op aan te merken, maar je merkt dat het geschreven is door iemand die hield van het duo en hun muziek. Smit heeft veel materiaal verzameld. Dat is niet compleet, maar het is wel veel. 

Naleven

Over het naleven van de twee artiesten, na de breuk, besteedt Smit eigenlijk geen aandacht; dat viel buiten het bestek van zijn boek. Willem Duijn heeft nog als Big Mouth een duo gevormd met Little Eve en hij heeft ook solo nog plaatjes gemaakt, zowel als Big Mouth als als Willem Duyn. Over het nummer 'Willem' schreven John Schoorl en Paul Onckenhout in de Volkskrant (20 februari 2024) dat het een soort boetedoening was. Willem Duijn overleed in 2004. 

Sjoukje van 't Spijker had na Mouth & MacNeal nog een hele carrière als Maggie MacNeal. Ze scoorde hits in het Nederlands en het Engels (bijvoorbeeld 'Terug naar de kust' en 'When you're gone'), vertegenwoordigde Nederland succesvol (vijfde plaats) op het Eurovisiesongfestival (met 'Amsterdam') en trad op als een van de drie Dutch Divas (met Sandra Reemer en Marga Bult). In haar leven zit zeker nog een boek. Dat zou ik wel willen lezen. 

Het Parool, 1 september 1972

Aangaande Anna (Ben Prieur / Cosimo Ferri)

Anna is succesvol in het zakenleven. Ze is 32 jaar oud en heeft nog een hele carrière voor de boeg, maar ze zegt haar baan zomaar op. Ze wil blijkbaar een ander leven leiden. Naar deze Anna verwijst de titel van de strip Aangaande Anna, uitgekomen in de reeks Arboris XL, wat dikkere albums met meestal op zichzelf staande verhalen. 

Het scenario van de strip is geschreven door Ben Prieur, van wie ik het eerste deel van Louise Pembleton (link onderaan) besprak. Deel twee lees ik binnenkort. 

Drie vrouwen

Hij begint het verhaal met een korte proloog: een berglandschap, met daarin een alleen de tekst van een gesprek tussen Anna en Benjamin, dat je nog niet veel wijzer maakt. Daarna krijg je drie verhalen van drie vrouwen, Anna, Karine en Clara. Steeds is duidelijk over wie het gaat, doordat er bij elk verhaal een andere steunkleur is gebruikt: Voor Anna een donkere groen, voor Karina bruin, soms neigend naar een rood, voor Clara blauw. Het zijn gedempte kleuren en er worden aardig wat grijzen in gebruikt, zodat de verhalen slechts subtiel van elkaar in kleur verschillen. 

Het verhaal begint in de zomer van 2016. Aan het begin is nog niet duidelijk waarom die tijdsaanduiding van belang is. Later blijkt dat het hele verhaal maar twee jaar beslaat. 

Karine leeft intens en probeert uit het leven te halen wat erin zit. Het lijkt erop of ze vooral het genot zoekt, maar ze wordt ermee geconfronteerd dat ook een ander op eigen genot uit kan zijn en daarbij over grenzen gaat. Clara rijdt op een motor probeert veel uit, zoals bungeejumpen en parachutespringen. Ze gaat yogalessen volgen en zij en haar yogalerares raken gecharmeerd van elkaar. 

De verhalen van de drie vrouwen wisselen elkaar af en aanvankelijk is nog niet duidelijk wat de drie vrouwenlevens met elkaar te maken hebben. De vrouwen lijken uiterlijk op elkaar en op een gegeven moment zegt Anna tegen een man (Benjamin) die haar meent te herkennen, dat hij haar waarschijnlijk verwart met haar zus en wat lijkt te suggereren dat de vrouwen drie zussen zouden zijn. Het verhaal blijkt wat ingewikkelder in elkaar te zitten, maar hoe het zit, onthul ik hier niet, omdat de plot belangrijk is voor het leesplezier. 

Tegen het einde wordt duidelijk, in een flashback, wat er precies aan de hand is. Tussendoor heb je al wel aanwijzingen gekregen dat gezondheidsproblemen een rol spelen. Bij de uitleg van de situatie ligt het perspectief bij Benjamin, die uiteindelijk een relatie met Anna heeft gekregen. 

Afstand

Het verhaal is intrigerend. Je hebt het gevoel dat je als lezer op afstand gehouden wordt, maar dat komt ook doordat de vrouwen de mensen in hun omgeving op een afstand houden. Zelfs als ze intiemer met iemand zijn, verzwijgen ze wat en blijven ze iets raadselachtigs houden. In de strip is relatief weinig tekst gebruikt en de vrouwen worden ook getekend op momenten dat er weinig gebeurt. Anna bijvoorbeeld, zit op de bank, aait de poes, kijkt uit het raam. Er kan van alles in haar omgaan, maar je moet ernaar raden wat dat is. Dat werkt overigens wel, omdat het je nieuwsgierigheid voedt. 

Ook de tekeningen, van Cosimo Ferri, dragen bij aan de afstandelijkheid. Ze zijn vrij statisch, zelfs op momenten dat er beweging getekend wordt. Emoties worden benoemd of zichtbaar gemaakt in gezichtsuitdrukkingen of handelingen, maar je voelt ze eigenlijk niet. Je kunt dat zien als een gebrek, en misschien is dat het wel, maar het past ook bij het verhaal, waarin de vrouwen de ander nooit echt toelaten tot hun diepste geheim. 

Ferri tekent graag naakte vrouwen. Soms is dat functioneel, maar niet altijd. Dan krijgt het iets objectiverends, dat bijdraagt aan de afstandelijkheid. Bij sommige vrouwen lijkt hun manier van leven oppervlakkig, maar wel wordt duidelijk dat daaronder een zekere tragiek zit. Het lukt ze maar niet om echt te zijn, om echt verbinding met anderen aan te gaan, om eerlijk te zijn over wat er aan de hand is. 

Als je de strip gelezen hebt, weet je dat het eigenlijk een tragisch verhaal is, maar doordat je steeds op afstand gebleven bent (door het verhaal en de tekeningen) is het eerder een tragiek die je kunt beredeneren dan dat je die voelt. Ook na afloop blijf je op afstand, zelfs als je weet wat er precies aan de hand is, hoe de vrouwen zich tot elkaar verhouden en wat hun drijfveren zijn. Het zal natuurlijk ook aan mij liggen dat ik niet werkelijk door het verhaal geraakt werd, maar ik vermoed dat het zeker ook aan de strip ligt. 

Voor mijn gevoel deugt Aangaande Anna in opzet wel, maar bereikt het verhaal toch niet helemaal het beoogde effect. Dat maakt de strip nog steeds wel boeiend om te lezen, maar uiteindelijk doet die me toch te weinig, waardoor van het verhaal meer de plot blijft hangen dan de diepte van de tragiek. 

Titel: Aangaande Anna

Scenario: Ben Prieur

Tekeningen: Cosimo Ferri

Vertaling: Hans van den Boom

Uitgever: Arboris

2026, 112 blz. € 12,95 (softcover)

Eerder schreef ik over ander werk van Ben Prieur:

Louise Pembleton 1: Het pension van miss Daisy

Fietsenmakers, opiniemakers en andere makers

De fietsenmaker waar ik vroeger graag kwam

Op de middelbare school kwam ik van tijd tot tijd bij de fietsenmaker. Bij Bart Gerritsen, zeiden mijn ouders en af en toe zag ik de oude baas daar nog wel rondscharrelen, maar meestal was Piet er, Piet Latta. Blauwe overall met zwarte vegen, alpinopetje op, ogen een beetje samengeknepen achter zijn bril, haar dat uit zijn neus groeide. 

Bij Piet in de werkplaats was het altijd gezellig. In de winter brandde het vuur in de kachel en de radio was altijd aan. Vaak was er ook wel een jongen aan zijn eigen bromfiets of zijn eigen fiets aan het sleutelen. Piet vond het allemaal best. Hoe hij zijn prijzen berekende, was nooit zo duidelijk, maar je had altijd het idee dat het een koopje was. 

Vaak moest ik een kleinigheid hebben: een tubetje solutie, voor tien cent ventielslang, en soms moest ik mijn fiets ophalen omdat Piet die gerepareerd had. Gemaakt had. Hij was immers fietsenmaker, fietsenreparateur. 

'Maken' kan 'repareren' betekenen. Zoals Jean Pierre Rawie in een gedicht zou schrijven: 'Wij zijn kapot en kunnen niet gemaakt.' Maar 'maken' kon ook 'produceren' betekenen: een mandenmaker bijvoorbeeld, een kaartenmaker of een klompenmaker . Die laatste repareert geen klompen, maar produceert ze, uit een blok hout. 

Je hebt ook nog een ander maken: Hoe maak je het? Mijn tante Gijb zei dan wel eens: Dat zeg ik niet, want dan ga jij het ook maken. Dat vond ik heel grappig. En je kunt ook zeggen: Wat maak je me nou! Maar op die vormen van maken ga ik verder niet in. 

De laatste tijd lees ik geregeld over 'makers' of ik hoor erover in podcasts. Dat iemand filmmaker of stripmaker is, kan ik nog wel volgen. Zo iemand maakt een film of een strip, zoals een ander vroeger klompen of manden maakte. 

Maar wat is bijvoorbeeld een opiniemaker? Een opinie is een mening en je kunt over verschillende zaken meningen hebben. Zo'n mening vorm je op basis van wat je weet, wat je gelezen, gehoord en gezien hebt. Volgens mij gaat het bij de opiniemakers er niet alleen om dat ze zelf een opinie vormen, maar dat ze die opinie overbrengen, dat ze anderen zover krijgen dat ze na gaan denken over die opinie en die misschien wel overnemen. 

Opiniemaker is blijkbaar een beroep. Het lukt me maar niet om me daar echt iets bij voor te stellen. Hoe verloopt een gesprek als iemand op een feestje vraagt: Wat doe jij voor de kost? (Dat zal wel een ouderwets geformuleerde vraag zijn, maar dat hoort bij mijn leeftijd). Geef je dan als antwoord: ik ben opiniemaker? En moet je daarna iets uitleggen?

Programmamaker vind ik een duidelijke benaming, net als podcastmaker. Maar ik luister ook een podcast waarin iemand zich in het begin voorstelt als mediamaker. Vroeger hadden we het over een massamedium, een manier om een groot publiek te bereiken: de krant, de radio, de tv. Maar tegenwoordig zijn er veel meer media, bijvoorbeeld de sociale media. Maar wat bedoelt iemand als hij of zij zegt: Ik maak media? Als iemand voor een krant werkt, is hij dan een mediamaker? Geen idee. Wat voor media maakt een mediamaker? Of draagt hij of zij alleen maar bij aan een medium?

Ook zijn er mensen die zich 'content creator' noemen. Mijn Engels is niet zo best, maar volgens mij is 'content' hetzelfde als 'inhoud'. Dus een content creator is iemand die inhoud maakt. Meestal gaat het niet om tastbare zaken, vermoed ik. Het is niet iemand die de vulling voor loempia's maakt, maar het gaat om tekst, filmpjes, audio. Wellicht ben ik zelf een content creator als ik voor mijn weblog schrijf, maar ik wil niet zo genoemd worden. 

Toch is 'inhoudmaker' wel een heel vage term en het zit me ook niet helemaal lekker dat de term gereserveerd is voor een bepaald soort inhoud. Er zijn veel mensen bezig met inhoudelijk belangrijke zaken, maar die mogen zich niet een 'content creator' noemen. Denk ik. 

Verder hoor ik de laatste tijd ook wel zeggen dat iemand een 'maker' is. Of dat hij met 'andere makers' samenwerkt. Het gaat dan niet om reparateurs (klokkenmakers, glazenmakers, schoenmakers) en het gaat ook niet om mensen die concrete voorwerpen voortbrengen (klompenmakers, tassenmakers, hoedenmakers, pruikenmakers, kaarsenmakers) maar het zit voor mijn gevoel altijd in de creatieve hoek. 

Willen deze makers zich niet vastleggen op de dingen die ze voortbrengen? Zijn het mensen die niet alleen films maken maar ook schilderijen of hoorspelen? Of hebben ze een andere reden om niet helder te zeggen wat ze maken? Waarom houden ze het zo vaag, zo algemeen? En waarom komt het woord maker vooral voor in die creatieve hoek? Ik hoor een metselaar, een stratenmaker of een banketbakker nooit zichzelf een maker noemen. 

Misschien ben ik gewoon oud en is het de weemoed die me bevangt als ik terugdenk aan de makers uit mijn jeugd, zoals aan Piet Latta. Je fiets kon er nog zo beroerd aan toe zijn, Piet maakte er een goed lopend karretje van. Of aan Van Schaik, de klompenmaker. En natuurlijk aan de stratenmaker op zee!

Onder professoren (Willem Frederik Hermans)

Sommige klassiekers heb ik nooit gelezen, al weet ik vaak wel waarover ze gaan. Sterker nog: ik heb er onbekommerd naar gevraagd bij het afnemen van mondelinge examens. Met enkele geestgenoten speelde ik vroeger wel eens het spelletje 'Bescheidenheid'. In een groep van vier bijvoorbeeld, noem je een titel van een boek dat je niet gelezen hebt, maar waarvan je vermoedt dat de anderen het wel gelezen hebben. Voor elke groepsgenoot die het betreffende boek wel gelezen heeft, krijg je een punt. Heeft iedereen het gelezen: dubbele punten. 

Bij dat spel kon ik scoren met De kleine Johannes, De berg van licht en ook met Onder professoren. Maar dat laatste boek heb ik intussen gelezen. Toen ik eraan begon, wist ik alleen dat het een afrekening was met de Universiteit van Groningen en de mensen die daar indertijd werkten. En Uit talloos veel miljoenen (1981) zou een soort vervolg zijn. Dat boek heb ik overigens wel gelezen. 

Nobelprijs

Onder professoren opent met het bezorgen van een telegram bij een boerderijtje (eigenlijk een arbeiderswoning) op het platteland in het noorden van het land. Het is het tweede huisje van de hoogleraar Rufus (Roef) Dingelam en zijn vrouw Gré. In het telegram wordt verteld dat Dingelam de Nobelprijs voor scheikunde is toegekend voor zijn ontdekking, twintig jaar geleden, van een stof die wel de derde witmaker werd genoemd, maar die ook als potentieverhogend middel gebruikt zou kunnen worden. 

Dingelam staat bekend als iemand die nooit lacht en dat doet hij bij het ontvangen van dit bericht dus ook niet. Zijn vrouw Gré houdt hem bovendien met de voeten op de grond: 'Maar man! Tweehonderdtachtduizend gulden, dat is nog geen vier keer je jaarsalaris. Daar ben je zo doorheen!'

Het vrije volk, 23 mei 1975

Gré heeft iets aandoenlijks: ze beseft nauwelijks wat de Nobelprijs inhoudt, kan eigenlijk niet koken en past ook niet helemaal in het milieu waartoe ze veroordeeld is. Maar ze is ook grootmoedig, wil geen kwaad van haar man denken en neemt het allemaal voor hem op. Zonder meer een interessant personage. 

Graantje meepikken

De omgeving van Dingelam is weliswaar blij voor hem, maar probeert ook een graantje mee te pikken. Men hoopt dat het aanzien van de prijswinnaar afstraalt op de universiteit waar Dingelam werkzaam is. Iedere lezer heeft daarbij de universiteit van Groningen in gedachten, waar Hermans lector is geweest. In het nawoord bij de roman, door dr. B.J.O. Zomerplaag (Hermans zelf) wordt nadrukkelijk gesteld dat het gaat om 'denkbeeldige professoren aan een denkbeeldige universiteit'. De roman is, volgens Zomerplaag, geen sleutelroman. 

De universiteit lijkt met een soort minderwaardigheidscomplex te kampen en kan misschien bij haar strijd om gelijkheid de Nobelprijs inzetten:

Wij moeten onze Nobelprijs op tafel leggen en zeggen: Binnen een maand twintig fotokopieermachines en anders hoeft er niet meer op te worden gerekend dat er nog een enkele wetenschappelijke publikatie uit onze universiteit te voorschijn zal komen. 

Sleutelroman

Dat Onder professoren behoorlijk wat trekken van een sleutelroman heeft, is intussen wel bekend. Sommige mensen (Lou de Jong, Jan Pen, Andreas Burnier, J.B. Charles) zijn herkenbaar geportretteerd of ze zijn zo vaak benoemd in relatie tot dit boek dat je ze daardoor tijdens het lezen door de personages heen ziet. Bij prof. dr. R. Tamsma, met wie Hermans in zijn Groningentijd een conflict had, heeft hij de naam nauwelijks veranderd (Prof. drs. K. Talsma), maar hij degradeerde hem wel van dr. tot drs. Het is een personage dat er bijzonder slecht afkomt. 

In het Nieuwsblad van het noorden staat bij een bericht over de Nobelprijs bij vergissing het portret van Talsma afgedrukt in plaats van dat van Dingelam. 

Dat snuit van Tamstra in de krant. En als die man nu nog een enigszins fatsoenlijk gezicht had! Maar het is precies de tronie van een spoorloos verdwenen Duitse oorlogsmisdadiger. Moet je dat mondje zien! En die enge oogjes! De overal vruchteloos gezochte voormalige commandant van het Duitse vernietigingskamp. 

Van die vergissing zal Talsma nog misbruik maken. 

Studenten hebben besloten een deel van de universiteit te bezetten, waardoor Dingelam niet meer bij zijn laboratorium kan. Later zal zijn huldiging verhinderd worden door een rookbom. Talsma verklaart zich solidair met de bezetters, maar waarschuwt wel de politie, waarbij hij zich uitgeeft voor Dingelam. 

Dingelam leeft voor zijn vak en hij beseft nauwelijks waarmee de bezetters bezig zijn. 'Baas in eigen reageerbuis' is hun leus. Al op de eerste bladzijde laat de verteller weten dat Dingelam niet veel op heeft met de inspraak die er tegenwoordig geëist wordt op universiteiten. 

Sinds de universiteiten waren gedemocratiseerd, wat inhield dat hij bijna elke week vele uren moest vergaderen om mensen die niets afwisten van de zaken waar ze over praatten, de gelegenheid te geven van hun democratische recht gebruik te maken er toch het hoogste woord over te voeren, ergerde hij zich. 

Aksie!

De modieusheid van het actievoeren blijkt ook uit de spelling die Hermans hanteert als het over de bezetters gaat: aksie, aitems, konkrete situaatsie, prosent, systematiese, tejorie, ekonomiese emansipaatsie, implikaatsies, konsepten, demokraatsie, sosiale en ekonomiese revolutie, repressieve toleransie, hoostesses, sjoow. 

Misschien legt hij een verband met het televisiekijken en typeert hij de studentengeneratie als jongeren die veel tv hebben gekeken. 

Bij het woord 'aitempie' geeft hij een voetnoot: 'telefiesisch voor: onderwerp'. Ook het taalgebruik in de tv-reclame wordt belachelijk gemaakt: heel vaak 'dus'.

Daar kwam die mevrouw die nooit meer kloven in haar vingers had sinds ze het afwasmiddel Lux gebruikte dus. Het water blijft ook langer schuimen dus en het laat geen vette kringen achter in de afwasbak dus en mijn handen blijven gaaf en glad dus. Lux voor de vuile vaat. Met de derde witmaker. 
En daar was die andere mevrouw weer, die haar vlees braadde in Diamantvet dus, omdat het dan veel mooier bruin werd dus en dat alles zonder spatten dus. 

Ook de studenten gebruiken vaak 'dus', en 'weet u wel' zal ook wel zo'n stoplap zijn:

En dat het lijkt of de hele aksie speciaal tegen professor Dingelam was gericht, maar dat is absoluut niet waar, dus. Het gaat om de strukturen van de maatschappij, weet u wel?

Wat ze uiteindelijk willen, is: 'Ol pouwer toe de piepul!'. Ze noemen geregeld Marcuse ('Marcuse heeft zonder aarzeling alle implikaatsies van zijn konsepten geaksepteerd.') maar wat ze over hem zeggen lijkt geen inhoud te hebben. 

Toeval

Uiteindelijk laat Dingelam de universiteit achter zich en hij gaat op reis met Gré, waar ze veel geld winnen in het casino. Stom geluk, zoals het leven van toeval aan elkaar hangt. 

In veel van Hermans' boeken komen stuntels en losers voor, maar Dingelam is een ander soort personage. Hij wordt ineens uitgeroepen tot een bekend persoon, maar wordt daar niet gelukkiger door. 

De nutteloze conversatie met dokter Barend kwam in zijn herinnering terug en bevestigde zijn vermoeden dat de hem toegekende unieke onderscheiding hem tot een van de eenzaamste mensen ter wereld maakte. Alsof hij eigenlijk niet altijd eenzaam was geweest. Maar hij had het tot dusverre tamelijk wel geheim kunnen houden. 

Zijn vrouw is de stabiele factor in zijn leven, op wie hij altijd terug blijkt te kunnen vallen. 

Venijn

Hermans tekent de universitaire wereld met veel venijn. Hij moet daar behoorlijk wat plezier aan beleefd hebben. Zo geeft hij iemand de bijnaam 'Plofje de olifant' en heel vermakelijk is het personage Goudewolf, ex SS'er, wiens hand weigert als hij de benoeming van een joodse hoogleraar moet ondertekenen. Ook heeft zijn rechterarm steeds de neiging om de Hitlergroet te brengen. Tegen de buitenwereld verkondigt hij dat hij in het verzet heeft gezeten: 'Tot over mijn oren, mag ik wel zeggen.' Hij geeft wel toe dat hij niet in een concentratiekamp gezeten heeft, 'maar wel een tijdje gevangen. Maar daar wil ik het nu niet over hebben.'

Grappig is ook dat Roef en Gré een haan krijgen, om te slachten, maar dat kunnen ze niet over hun hart krijgen. Het beest wordt een huisdier, maar poept overal. Uiteindelijk ontsnapt het. 

Ook de beschrijving van de ontmoeting met Talsma in een bordeel, waar alles er heel klungelig aan toe gaat, is op en top Hermans: grappig, met een triest randje.  

Soms duurden gesprekken in het boek me wel wat te lang, soms overheerste de boodschap het verhaal, maar gemiddeld genomen heb ik Onder professoren met veel plezier gelezen. Hermans voert je gemakkelijk mee door het verhaal dat op de meeste plekken genoeg vaart heeft, luchtig van toon is en dat vooral helder is. Het boek haalt het niet bij romans als Nooit meer slapen, De donkere kamer van Damokles, Aantekeningen van een engelbewaarder of Een heilige van de horlogerie, maar het is een roman waar je naar volle tevredenheid een aantal uren aan kunt besteden. 

Eerder schreef ik over:

Mulisch en Hermans in 1957
Pierre Dubois over W.F. Hermans in 1958
Ruisend gruis
Een heilige van de horlogerie
P.C. Hooftprijs 1959 

de Telegraaf 12 september 1975