Ruisend gruis (Willem Frederik Hermans)

Op de benaming 'de grote drie' in onze literatuur van de twintigste eeuw is veel af te dingen. Waarom zouden we bijvoorbeeld Hella Haasse, Hugo Claus en Jan Wolkers ook niet bij de top scharen? Maar dat Mulisch, Reve en Hermans grote schrijvers waren, met een interessant oeuvre, waarvan de beste boeken ook heel erg goed zijn, lijkt me duidelijk. 

Vandaag wil ik het hebben over Hermans (1921-1995), wiens werk mogelijk van de drie de tand des tijds het best zal doorstaan. Ik heb indertijd veel van hem gelezen. Niet alleen romans als De tranen der acacia's (1949), De donkere kamer van Damokles (1958) en Nooit meer slapen (1966), maar ook essaybundels als Houten leeuwen en leeuwen van goud (1979), Ik draag geen helm met vederbos (1979) en Klaas kwam niet (1983). En dan natuurlijk de novellen, zoals Filip's sonatine (1980) en Homme's hoest (1980) en het polemische werk in boeken als Mandarijnen op zwavelzuur (1964) en Het sadistische universum (1964). 

Niet alles wat ik las vond ik even goed. De novellen Geyerstein's dynamiek (1982) en De zegelring (1984) vond ik minder goed (als mijn geheugen mij niet bedriegt) en de roman Au pair (1989) is onderhoudend, maar haalt het niet bij de topwerken van Hermans.

Hieronder zal ik wat links opnemen naar wat ik eerder over Hermans schreef, waaronder een recensie van Een heilige van de horlogerie (1987). 

Ooit luisterde ik naar de podcast Boeken FM, waar 'de grote drie' besproken werden. Die aflevering zorgde ervoor dat ik afhaakte. Een van de besprekers had slechts twee boeken van Hermans gelezen, maar meende zich wel een oordeel over het oeuvre te kunnen aanmeten. Mogelijk zijn er nu andere medewerkers aan de podcast en geldt wat ik net schreef helemaal niet voor de huidige medewerkers. 

Niet alles gelezen

Ik moet trouwens meteen het boetekleed aantrekken: ook ik heb verschillende boeken van Hermans niet gelezen. De opvallendste titel daarbij is Onder professoren (1975), een leuke roman over de Universiteit van Groningen. Uit talloos veel miljoenen (1981), een soort vervolg, heb ik begrepen, heb ik weer wel gelezen. Onderhoudende roman. Verder heb ik de bundel De laatste roker (1991) en tot voor kort had ik Ruisend gruis (1995) niet gelezen, een korte roman. Maar nu wel, en daar gaat dit stukje over. 

Onder professoren en De laatste roker heb ik intussen in huis. Het eerstgenoemde boek ga ik dit jaar nog lezen, calamiteiten voorbehouden. 

Ik wist niet wat ik moest verwachten bij Ruisend gruis. Waarschijnlijk heb ik indertijd de recensie gelezen, maar er stond mij absoluut niet meer bij waarover het boek ging. Ik begon dus vrij blanco te lezen. 

Ruisend gruis verscheen postuum, in 1995, het jaar van Hermans' overlijden. Het jaar ervoor werd de roman al door Hermans aangekondigd, toen hij te gast was bij de Stichting Literaire Activiteiten Leeuwaren. De Volkskrant deed er verslag van in het artikel 'Groningen is voorlopig nog niet van W.F. Hermans' toorn verlost, dat op 13 oktober 1994 in die krant stond. Een passage daaruit:

De professor is Vigeland Fahrenkrog, gespecialiseerd in de mineralogie. De naam Groningen valt niet in het begin van het boek (als ik het goed gelezen), maar later wordt er wel gesproken over de N.V. Groninger Maatschappij voor Grondborigen, de Groninger Harmonie en de Groninger stadskleuren. In de recensies die ik gelezen heb, wordt steeds een link gelegd met Onder professoren en Uit talloos veel miljoenen. Dan wordt Ruisend gruis gezien als een afrekening met de Groninger universitaire wereld.  

De hoofdpersoon zou autobiografische trekken kunnen hebben. Zo heeft hij hoestbuien, net als Hermans zelf, zoals iedereen weet die wel eens een interview met hem heeft teruggeluisterd of -gekeken. Voor andere wetenschappers die in het boek voorkomen, zoals Silvio Birra en Ulbo Rombouts zouden ook mensen uit de werkelijkheid model hebben gestaan. 

Fahrenkrog is al vaak verhuisd. De vorige panden heeft hij steeds gehuurd, maar nu heeft hij een huis gekocht. Als hij alleen in het huis is, boort hij een gaatje in een muur, omdat hij daar een oude kwikbarometer wil ophangen, maar dan begint er stof, zand, poeder, gruis (hoe moet je het noemen?) uit het gaatje te stromen. Aanvankelijk lijkt het alsof het gruis (laat ik het woord uit de titel maar aanhouden) uit de spouw van de muur komt, maar dan zou de stroom al gauw moeten stoppen en hier gaat die maar door. Fahrenkrog gaat naar de zolder, maar kan later niet meer naar beneden en kan dus zijn huis niet verlaten. Gelukkig heeft het huis een balkon, zodat hij kan communiceren met eventuele voorbijgangers. 

Fahrenkrog zal niet zomaar gered worden, weten we uit het andere werk van Hermans. Door moedwil en misverstand gaan er altijd dingen mis. Dat zal ook hier het geval zijn, al laat ik de juiste toedracht nog even in het midden. 

Grappig

Het is een intrigerend gegeven, die stroom gruis, en daardoor zit je ook meteen in het verhaal. Het is spannend, want je wilt weten hoe de professor zich zal redden. Als je in het personage Hermans ziet, is het ook grappig, zeker als hij zich vergelijkt met de andere wetenschappers. 

In gezelschap van andere mineralogen vreesde hij dat ze hem eigenlijk niet knap genoeg vonden, in ieder geval niet zo knap als zij (terwijl hij meer publiceerde!) Dit maakte zijn optreden stroef, houterig. Niemand doorzag zijn verlegenheid, en zijn angst betrokken te zullen raken in gesprekken over onderwerpen die hij niet beter beheerste dan iedereen. (De kans hierop was in werkelijkheid klein.) Dus stond hij te boek als verwaand en onuitstaanbaar. Deze reputatie werd door kwaadsprekers nog versterkt, omdat hij menigmaal zonder daar bijzonder zijn best voor te doen, veel briljanter was dan zijn collega's, wat zij heel goed beseften, zij het met afgunst en spijt. 

Fahrenkrog heeft een dochtertje, Lievestro, elf jaar oud. Ze heeft een handplant, een plant die groeit in de palm van haar hand. Die koestert ze, al kan ze die ook doorgeven aan een ander, door een handdruk. Bij haar leeftijdsgenoten is de handplant een soort rage, zoals bijvoorbeeld de tamagotchi, maar die was er toen nog niet. Fahrenkrog is niet voor zo'n plant:

'Je weet toch dat die organismen vroeger niet bestonden, dat ze met behulp van radioactieve straling zijn geteeld. Zelfs of het eigenlijk wel een plant is, weet niemand precies. Er zijn stemmen opgegaan die staande houden dat handplanten virussen zijn, tot monsterlijke afmetingen vergroot. Ik word doodziek als ik er alleen maar aan denk...'

'Jij wel.'

Lievestro's moeder leeft niet meer. Ze is anderhalf jaar geleden met Fahrenkrog mee geweest op expeditie en gevallen bij een hete vulkanische bron. Dat betekende haar dood. 

Professor Birra is algemeen geoloog. Hij gaat vaak met zijn studenten in een busje op onderzoek uit, samen met Rombouts, zijn assistent. Hij is net met het busje in de buurt als Fahrenkrog in het nauw gebracht wordt door het gruis. 

Magisch realisme

Fahrenkrog is in ernstige moeilijkheden, al verliest hij daarbij niet de moed. Het hele boek heeft een luchtige toon en is voornamelijk vermakelijk. Je hebt het idee dat Hermans dit boek met ontzettend veel plezier geschreven heeft en hij heeft zijn fantasie de vrije loop gelaten. Dit boek deed mij denken aan magisch-realistische werken, zoals De trein der traagheid van Johan Daisne en De komst van Joachim Stiller of De vingerafdrukken van Brahma van Hubert Lampo. 

Het is niet alleen het gegeven van het ruisende gruis en van de handplant, maar ook opmerkingen over professor Birra. Leefde hij nog toen Fahrenkrog het zo zwaar te verduren had? En is hij eigenlijk wel dood?

(...) want het staat als een paal boven water dat hij in dat busje de laatste adem heeft uitgeblazen: hartverlamming, en dood was hij. (Maar wanneer? En is het eigenlijk wel zo?). 

De onverwachte uitbarsting van een soort stofvulkaan vergelijkt iemand in Ruisend gruis met het neerstorten van een vliegtuig op een flatgebouw in de Bijlmer, een paar jaar daarvoor. Toen kwam de hel uit de hemel. Nu gebeurt het tegenovergestelde. 

De onderwereld komt boven. Het wordt allemaal veroorzaakt doordat de aardgaswinning de bodem heeft verzwakt, gelooft u mij maar. 

Het noemen van de gevolgen van de aardgaswinning zou nu weer actueel zijn. 

Plezier

Ruisend gruis is een wonderlijk boek, dat met veel plezier geschreven lijkt en dat ik ook met plezier gelezen heb. Tijdens het lezen was het mij niet meteen helder dat het een afrekening zou kunnen zijn met de Groninger universiteit, maar zo is het wel opgevat en het is ook zo bedoeld, als ik lees wat Hermans er zelf over zegt. 

Ik las het vooral als een vrolijk boek, dat ook wel sarrend is. Zo heeft Hermans wonderlijke namen bedacht voor zijn personages. Zoals de interviewer Krelis Kwakernaat en de oudtestamentici Cnudde Cnoestigh en Gesinus Donderkijl. Er zijn ook personages die geen nieuwe naam hebben gekregen, maar hun bekende naam gehouden hebben, zoals 'de onvervangbare minister van Ontwikkelingssamenwerking, ja juist, die met dat slappe stofzuigergezicht, Jan Pronk.'

Mij maakte het wel vrolijk. Een hoogtepunt uit het werk van Hermans is dit boek niet, maar het zet, voor mijn gevoel, ook minder hoog in. Leuk om te lezen is het in ieder geval. 

Eerder schreef ik over:

Pierre Dubois over W.F. Hermans in 1958

Een heilige van de horlogerie

Mulisch en Hermans in 1957

P.C. Hooftprijs 1959

Over knipogen naar het werk van Hermans

Door bazige, Haagse seksisten omringd

Een wondermiddel of een total loss

Lawmen 2: De Molly Maguires (Roger Seiter / Fabrice Le Hénanff

 

Vorig jaar besprak ik hier het eerste deel van Lawmen, De wraak van Eliza Fuller, dat me indertijd zeer beviel. Intussen is er een nieuw deel, De Molly Maguires. 

Hoofdpersonen zijn weer rechter Amos T. Cameron en marshal Juste Derval. Deze keer worden ze ontboden in Washington om onderzoek te doen naar een brute moord in een rustig dorpje in Mississippi. Terwijl ze nog bezig zijn met het onderzoek wordt er een soortgelijke moord gepleegd en ze hebben al snel in de gaten dat die moorden met elkaar te maken hebben. En met een zegelring die gevonden is. 

Tekeningen

We schrijven 1872 en Lawmen 2 verplaatst je meteen terug naar die tijd door de oude raderboot op de eerste pagina. De tekeningen van Fabrice Le Hénannff, die zeer realistisch zijn en wel iets weghebben van oude sepiakleurige foto's, laten ons de tijd naar de tweede helft van de negentiende eeuw moeiteloos overbruggen. 

De inkleuring is trouwens niet helemaal in bruintinten: er is ook donkergroen gebruikt en bij de nachtscènes overweegt donkerblauw. Hier en daar zijn andere kleuren iets aangezet, bijvoorbeeld het rood, bij iemand met rood haar, maar ook bij bloed. Maar steeds is dat terughoudend gebeurd, nergens wordt er op het effect gespeeld. 

De speurtocht van de mannen is spannend. Al gauw hebben ze een lijstje met namen en de moordenaars lijken dat lijstje af te werken. De lawmen lijken net achter de feiten aan te lopen. En waarom moeten de mannen op dit lijstje eigenlijk dood?

Iers genootschap

De titel, De Molly Maguires, verwijst naar een geheim Iers genootschap. De zegelring die al in het begin van het verhaal gevonden wordt, geeft aan dat het genootschap iets met deze moorden te maken heeft. Aanvankelijk was het een organisatie die opkwam voor de belangen van kolenmijnwerkers. Op de ring zijn nog de schop en het houweel te zien.  Intussen zijn de leden het genootschap beland in de georganiseerde misdaad. Er is nog oud zeer, uit 1863, en dat zet hen aan tot afwerken van het lijstje namen. 

Wat er in 1863 gebeurd is en of de lawmen op tijd kunnen ingrijpen, ga ik hier niet vertellen. Dat zul je zelf moeten lezen. 

Rustig

De inhoud van het verhaal is vrij spectaculair, maar de scenarist, Roger Seiter vertelt het verhaal op een rustige toon. Er zit een zekere bezadigdheid in de manier van vertellen en die werkt heel goed, juist omdat alles wat er gebeurt behoorlijk heftig is. De speurders blijven rustig en doen hun werk. Ze krijgen hulp van enkele mensen om hen heen en doen wat ze moeten doen. Ze zijn niet uit op avontuur, ze doen het niet voor hun eigen ego, maar ze vervullen hun opdracht. 

Wat begint als een onderzoek naar een moord, wordt een onderzoek naar een criminele organisatie, die onderhand eens aangepakt moet worden. 

Het verhaal van Seiter zit heel goed in elkaar. Ook als je weet wat er aan de hand is, blijft er veel spanning. Het is maar de vraag of er op tijd ingegrepen kan worden. De informatie wordt uitstekend gedoseerd en je blijft doorlezen omdat je antwoord wilt op je vragen. Dit is geen strip om halverwege weg te leggen. Als je er eenmaal aan begint, wil je ook weten hoe het afloopt. 

De tekeningen van Fabrice Le Hénanff zijn prachtig. Aan het eind van het album zijn als extraatje nog vijf paginagrote portretten opgenomen, waaraan je goed kunt zien hoe geweldig hij kan tekenen. Ik heb me laten vertellen dat enkele personages in de strip het gezicht hebben van bekende mensen, maar dat zijn dan weer mensen die ik niet ken. Het zijn acteurs die wel in westerns spelen, denk ik, maar ik weet weinig van acteurs af. Maar als je deze strip gaat lezen, zou ik er zeker op letten. 

Reeks: Arboris XL

Reeks: Lawmen

Deel 2: De Molly Maguires

Scenario: Roger Seiter

Tekeningen: Fabrice Le Hénanff

Vertaling: Hans van den Boom

Uitgever: Arboris

2026, 72 blz. € 12,95 (softcover)

(Als ik meer illustratiemateriaal binnen heb, voeg ik dat toe).

Mannetje van de krant. Een persoonlijke biografie van Jan Blokker (Jan Blokker jr.)

Wat blijft er over van iemand na diens overlijden? Uiteindelijk valt dat altijd tegen. We weten nog heel wat over onze schrijvers, maar wie leest hun werk nog? En veel anderen blijken uiteindelijk gereduceerd te zijn tot een van hun activiteiten, tot een snedige opmerking, een leuke anekdote. Jaren geleden wijdde Willem Jan Otten er een roman aan: Een man van horen zeggen (1984). Na de dood van de hoofdpersoon bestaat hij alleen nog voor zover er aan hem gedacht of over hem gesproken wordt. Uiteindelijk is er alleen nog een ober die jaarlijks dezelfde anekdote vertelt. 

Toen ik vertelde dat ik de biografie van Jan Blokker aan het lezen was, begon iedereen over zijn columns in De Volkskrant. Die stonden mij ook het sterkst bij en meestal las ik die ook. Altijd goed geformuleerd, vaak wat brommerig van toon, met toch een luchtige ondertoon. Blokker kon uitleggen wat hij vond van wat er gaande was en waarom hij dat vond. Maar Blokker was meer. 

Dat blijkt uit de biografie, Mannetje van de krant, Een persoonlijke biografie van Jan Blokker (2025), door zijn zoon, Jan Blokker jr.  Van die laatste heb ik een dichtbundel in mijn kast staan, Kind (1984). Die heb ik ook gelezen: vriendelijke, toegankelijke gedichten. Vriendelijk in hun toegankelijkheid, bedoel ik. Er staat ook een cyclus over Bergen-Belsen in. Verder heb ik Er was eens een god (2006) liggen, een boek dat hij samen met zijn vader en zijn broer Bas schreef. Het gaat over bijbelse schoolplaten. Ik kocht het boek toen het afgeprijsd was, was vast van plan het te lezen en dat plan heb ik eigenlijk nog steeds. Ik leende het uit aan mijn schoonmoeder, die het een mooi boek vond. 

Deze Jan Blokker schreef dus een biografie van zijn vader. Dat zou een hachelijke onderneming kunnen zijn. Hoeveel afstand kun je immers bewaren tot je eigen vader? In de praktijk blijkt het goed uit te vallen. Blokker jr. gaat zorgvuldig om met zijn bronnen en hij voegt daar de persoonlijke inkleuring aan toe. Als hij iets met zijn vader heeft meegemaakt, zoekt hij andere bronnen die iets soortgelijks kunnen bevestigen. 

Literatuur

Jan Blokker sr. (1927 -2010) debuteerde als literair schrijver met Séjour (1950), waarvoor hij de Reina Prinsen Geerligsprijs ontving. Een paar jaar daarvoor had Reve de prijs gewonnen voor De avonden. Na Blokker zou Mulisch de prijs winnen met archibald strohalm. Een mooi rijtje. In het begin wordt Blokker ook echt wel als literair schrijver gezien. Maar hoewel hij later nog enkele romans schreef en hij ook een stel kinderboeken heeft geschreven, lag op dat vlak toch niet zijn toekomst. Voor wie meer over zijn kinderboeken wil weten: er is aandacht aan hem besteed in  het Lexicon van de jeugdliteratuur.

De eerste columns die Blokker schrijft, worden gepubliceerd in het Algemeen Handelsblad. Men spreekt dan nog van 'cursiefjes'. Die benaming kennen we van de stukjes van Simon Carmiggelt, maar er waren in die tijd meer columnisten. Mij schieten de namen te binnen van Godfried Bomans, Henriëtte van Eyk, Jacques en Henri Knap en Eduard Elias. Er zullen er ongetwijfeld meer geweest zijn, maar het genre moest nog wel volwassen worden. Blokker heeft een groot deel van zijn leven columns geschreven. 

Eigenlijk zou ik nog wel eens een analyse van die columns willen zien. Over welke onderwerpen schreef Blokker door de jaren heen? Welke opvattingen droeg hij uit? Veranderde zijn toon? Verschoven zijn standpunten? Dat komt niet duidelijk aan de orde in dit boek, maar mogelijk verdient dat een aparte studie. 

Film

Verder was Blokker actief op het gebied van de film. Hij schreef filmkritieken en ook dat genre moest nog echt ontwikkeld worden. Blokker dacht ook na over hoe de filmwereld zich zou kunnen of moeten ontwikkelen. Hij schreef ook filmscenario's, waarbij het eerste meteen raak was: Fanfare (1958), een film van Bert Haanstra over de ruzie in een fanfareorkest die de groep in twee kampen verdeelt. Wie de film ooit gezien heeft, vergeet die niet meer. Heel grappig, maar ook de setting (de opnames waren in Giethoorn) is bijzonder. 

Later zou Blokker tekenen voor scenario's van bijvoorbeeld De komst van Joachim Stiller (1976), Bij nader inzien (1991), Eline Vere (1992) en Hoogste tijd (1995). Die film wordt door Blokker jr. per ongeluk De hoogste tijd  genoemd in de bibliografie. Het betreft een film van Frans Weisz, naar een van de beste boeken van Harry Mulisch. 

De titel van de biografie is niet voor niets Mannetje van de krant. Niet alleen schreef hij zijn columns en recensies, maar hij had ook ideeën over hoe de krant zich verder kon ontwikkelen. Vijf jaar lang (1979 - 1984) was hij adjunct-hoofdredacteur was. Hij praatte veel met andere medewerkers. Dat hij gezeten op een prullenbak geregeld bij iemand aanschuift aan het bureau is een beeld dat ik niet meer zal vergeten. 

Omroep

Blokker hield zich ook bezig met de omroep. Hij werkte mee aan het befaamde satirische VARA-programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer. Andere medewerkers waren onder anderen Rinus Ferdinandusse, Dimitri Frenkel Frank, maar ook Gerard Reve en Mies Bouwman. Het was indertijd zeer spraakmakend en later werd er nog een uitzending van Andere tijden aan besteed. 

Zijn kennis over films kon hij ook kwijt op tv, in een filmrubriek, bij de VARA. Bij VPRO werd hij redacteur televisie, vooral ook omdat hij ideeën had over waar het heen moest bij de omroep. Hij kreeg de vrijheid om nieuwe mensen aan te nemen, zoals Hans Keller en Roelof Kiers. De VPRO kwam met bijzondere programma's, zoals de avondvullende uitzending over Gerard Reve (die toen nog Gerard Kornelis van het Reve heette), Hoepla en de Fred Haché Show. 

Later maakte Blokker nog beroemde buitenlandreportages bij het programma Diogenes. Ook nu weer had hij een team naar zijn keuze en hij kon een tijdje zijn gang gaan, maar alles bij de media is tijdelijk. 

Dat bleek ook zijn column bij de Volkskrant te zijn. Toen er gesproken werd over een lagere frequentie, vertrok Blokker en stapte over naar NRC next. 

Niet alleen werk

Natuurlijk gaat Mannetje van de krant niet alleen over het werk van Blokker, al neemt dat natuurlijk veel ruimte in. Blokker jr. beschrijft zijn vader ook als familieman en echtgenoot, waarbij hij de hobbels die soms genomen moesten worden niet verzwijgt. Bijzonder is ook hoe het aflopen van het leven van Blokker beschreven wordt. Met zijn gezondheid ging het al niet goed. Zo had hij al een tijdje extra zuurstof nodig. 

Al eerder was hem het roken verboden en mensen zagen hem toen ook niet meer roken. Maar Blokker jr. beschrijft hoe de geur van sigarettenrook  wel te ruiken was als zijn vader op zijn brommer een tochtje gemaakt had in de omgeving van zijn tweede huis in Frankrijk. Later was ook dat over. Als zoon was hij de laatste tijd voor Blokkers overlijden in de buurt van zijn vader en we krijgen het verslag dan ook uit de eerste hand. 

Persoonlijke biografie

Blokker jr. noemt Mannetje van de krant dan ook Een persoonlijke biografie en dat is het ook. Tegelijkertijd is het wel voluit een biografie, die voldoet aan alle eisen die je aan zo'n boek stelt. En Blokker jr. schrijft helder en onderhoudend; het boek leest gewoon lekker. 

Ik heb een veel completer beeld van Jan Blokker gekregen. Dingen die ik ooit geweten had, maar die weggezakt waren, werden weer helder en veel onbekende dingen las ik voor het eerst. Niet alleen roept het de persoon Jan Blokker op, maar ook de tijd waarin hij leefde. Iemand is altijd een representant van zijn tijd, maar Blokker had ook behoorlijk wat eigens en zijn zoon probeert dat wel te peilen. Zo legt hij uit waar het wantrouwen tegen autoriteiten, dat Blokker altijd gehad heeft, vandaan komt. 

De biografie noemt Blokker een Mannetje van de krant, en dat is Blokker in de eerste plaats geweest, maar hij was veel meer en bij die kranten was hij niet alleen maar een mannetje, maar ook echt een meneer, al past die laatste benaming mogelijk minder bij hem. 

Intussen heb ik nog een stel biografieën liggen en die ga ik ook lezen. En als ik ze lees, schrijf ik er ook over. De eerstvolgende waarover je een stukje kunt verwachten is Dubbelleven van Maite Karssenberg, over Geertruida Kapteyn-Muysken. Over een paar weken, schat ik. 

Jan Blokker jr., Mannetje van de krant. Een persoonlijke biografie van Jan Blokker. Uitg. Querido, 2025; 384 blz. € 26,99

Afgestoft: Martien Beversluis

Al eerder heb ik hier bijdragen geplaatst die ooit verschenen zijn in de serie 'Onder het stof', in het blad Liter. Dit is de laatste uit het rijtje, al verscheen die indertijd als vierde, in Liter nr. 46, jaargang 10 (2007). 

De laatste bijdragen uit die reeks die afgestoft heb, zijn die over Niek Verhaagen  en Justus de Harduwijn. Onder het stuk over die laatste vind je de links naar de andere drie bijdragen, over H.W.J.M. Keuls, Joannes Reddingius en Willem Brandt. 

Met Martien Beversluis heb ik me lang beziggehouden. Ik heb nagenoeg al zijn werk, waaronder enkele manuscripten en een paar brieven. Het is een boeiend figuur, over wie de onvolprezen Lo van Driel een biografie geschreven heeft. Daarin corrigeerde hij wat ik in onderstaand stukje schrijf: het meisje dat daarin voorkomt heette niet Anmuth, maar Almuth. Goed dat hij dat gecorrigeerd heeft. Ik moest vertrouwen op mijn geheugen en dat bleek weer eens niet helemaal nauwkeurig. 

Hier schreef ik over de biografie, Het ongerijmde leven van Martien Beversluis. 

Het portret van Beversluis is gemaakt door Herman Gouwe. Het werd afgedrukt voor in de bundel Canzonen (1925).

Portret van Martien Beversluis door Herman Gouwe

Onder het stof 4
Martien Beversluis (Barendrecht 1894-Veere? 1966)

Het kleine gebed op de binnenplaats

O! Heer! Behoed voor Uw geweld
mijn hart, een scheefstaand cherubijntje,
dat in de schaduw overhelt
op het verlaten binnenpleintje -
De plooien van mijn kleed en beî
mijn vleugels, door het stage droppen
der zeven zonden boven mij
gestort uit even zoveel koppen,
zijn weggewist en afgebrokkeld;
Mijn handen, eens tot vrome nis,
door wind en water grauw betokkeld,
vangen bederf en droefenis.
O Heer, mijn hart half opgericht,
bij 't ingebladerde fonteintje,
hef het weer op en zend het licht
nog eenmaal op dit binnenpleintje.
Amen!

Dit kleine gebed is een van de weinige gedichten van Martien Beversluis die, wat mij betreft, de tijd hebben doorstaan. Veel van wat Beversluis ooit schreef is onleesbaar geworden. Te veel techniek, te weinig bezieling, te veel geronk vooral. En ook in dit gedicht storen mij de drie nadrukkelijke uitroeptekens. Maar verder vind ik het een mooi, ingehouden gedicht.

Het is te vinden aan het slot van de bundel Chimera's, die verscheen in 1937, een tijd dat Beversluis net was gaan staan in de christelijke hoek. Hij zou in zijn leven verscheidene keren van hoek wisselen, alsof het hem niet uitmaakte waar hij bij hoorde; socialist, communist, nationaal socialist. Wie zal zeggen waarom hij zo met alle winden meewaaide? Het zou mij niet verbazen als uiteindelijk alleen de kans op applaus zijn richting bepaalde. Hij was een ijdele man, die zich graag liet bejubelen.

En hij is in zijn leven genoeg bejubeld. Samen met Henriëtte Roland Holst stond hij op het podium van het Concertgebouw om zijn gedichten voor te lezen. Zijn poëzie sloeg beter aan dan die van tante Jet, die voor de arbeiders toch wat moeilijk was. ‘Martien! Martien!’ riepen ze als Beversluis verscheen en dan deed hij zijn armen omhoog. Tenminste, als ik Beversluis' tweede vrouw, Johanna Verstraete, mag geloven.

Achter in de zaal stond politie, die kwam luisteren of Beversluis geen verboden gedichten voorlas. De regering was immers bepaald niet gecharmeerd van de gedichten in bijvoorbeeld de bundel Verzamelen (1935). Het eerste gedicht uit de bundel is rechtstreeks gericht aan de minister van Justitie. Drie bladzijden lang houdt Beversluis een vurige toespraak. Halverwege het gedicht zegt hij:

Minister! Men neemt in de laatste tijd
een loopje hier met de gerechtigheid.
Men houdt met Gestapo en Hitlertrawanten
een drijfjacht op hulploze emigranten.
Men gunt ze geen vrijheid, asiel en verblijf.
Uw dienaren slaan hen en vloeken hen stijf.
Minister van Schaik! Mijnheer Excellentie!
Ik vraag niet uw gunst, noch uw hoge clementie.
Ik eis in de naam der Justitie, die gij zijt,
hun Vrijheid!!

‘Daar komt-ie!’ riep Beversluis, en hij las het gedicht voor, terwijl de arbeiders de politieagenten tegenhielden, die zich naar het podium probeerden te worstelen. Nogmaals: volgens Johanna Verstraete.

Verzamelen is een eenvoudige bundel, maar de gedichten gloeien van het protest dat erin doorklinkt. Bijvoorbeeld naar aanleiding van het feit dat in verschillende neutrale en christelijke kookscholen in de grote steden cursussen gegeven werden aan de arbeidersvrouwen. Op advies van de geneeskundige dienst werd hun daar geleerd hoe ze van viskoppen nog voedsel konden fabriceren. Het bracht Beversluis tot een woedend gedicht dat eindigde met:

Mis! Mis! Helemaal mis
is de proleet die daar zoet mee is.
Jij slechts de graten, de kop of de staart?
Open de kast waar de kuit is bewaard!
Eeuwenlang nemen de dieven de moten!
Wring ze de hom en de zooi uit de poten!

Vis! Vis! Boter bij de vis!
En de uitvreters naar de verdoemenis.

Het lijkt of er een idealist aan het woord is, een man die ergens voor stáát. Misschien is dat ook wel zo, maar voor hoe lang? Beversluis kon zo'n ‘links’ gedicht schrijven, hij werd ontslagen bij de Vara, onder andere omdat hij niet gematigd genoeg was, hij stapte over naar de communisten, omdat de socialisten hem niet ver genoeg gingen. Maar hij zou net zo gemakkelijk meedraaien in De nieuwe Gids toen die al volstrekt fout was, hij zou met plezier NSB-burgemeester van Veere worden en, wellicht met enige trots, het boek Wij zagen den Führer vertalen, waarin foto's staan waarop Hitler zo leuk met kinderen omgaat.

Tijdens de bezetting ging Beversluis om met SS-officieren. Een ervan had zijn hele gezin naar Zeeland over laten komen. Toen diens dochtertje stierf aan tuberculose, schreef Beversluis gedichten die uitgedeeld werden op de begrafenis: ‘Für Anmuth’. Johanna Verstraete toonde ze mij ooit, maar na haar dood vond ik ze niet terug in de nalatenschap die naar het Letterkundig Museum ging. Blijkbaar achtte de familie het raadzaam de boel te zuiveren.

Noem de naam Beversluis en je krijgt als reactie dat dat een foute dichter was. Terecht natuurlijk. Maar wie kent zijn poëzie nog? In 1920 debuteerde Beversluis met Zwerversweelde en twee jaar later verscheen de bundel Verzen. J.A. Rispens noemde deze gedichten ‘verzen, die door eenvoud, zuiverheid van gevoel en plastische kracht, vermelding verdienen.’ Over gedichten uit de bundel Canzonen schreef hij zelfs: ‘Hier doet Beversluis in genen dele voor de beste dichters der Beweging onder.’

Ach ja, het zijn wel charmante natuurgedichten waarmee Beversluis zijn dichtersloopbaan begon. Maar veel meer dan schouderophalen zal een lezer niet kunnen opbrengen als hij leest:

In de effen schoot der velden
liggen plekkend drom bij drom
bruingedorde bospartijen
in de weggefijnde zije,
nevel van de morgenzon.

Als er nog literatuurgeschiedenis binnen het voortgezet onderwijs zou bestaan, zou een docent het kunnen gebruiken als illustratie bij epigonen van Tachtig, maar dan houdt het wel zo ongeveer op.

De bundels Canzonen (1925) en De bellenblazer (1929) herinnerde ik mij als de beste van Beversluis' hand, maar bij het opnieuw doorbladeren blijkt het toch lastig iets citeerbaars te vinden. Waarschijnlijk zijn het wel de laatste bundels waarin de dichter zijn gedichten schreef om de gedichten en niet met een of ander ‘hoger’ ideaal voor ogen. Na gedichten die het pacifisme uit moesten dragen of die de arbeidersstrijd mee moesten strijden, gedichten die vaderlandsliefde moesten preken en wat al niet meer, keerde hij nog in de oorlog terug naar de natuurlyriek, met bundels als Uit de wijdte en Het zaad (beide 1943).

De eerste bundel opent met ‘Gevallen koren’.

De slaande nanacht drukte diep haar sporen
met loden regen in 't bezwaard gewas.
En wijd en zijd ligt het verstruikeld koren,
gevallen terwe en vervlegeld vlas.

Niet eens een onaardige strofe, maar verderop zakt het gedicht helemaal in en ik heb de verdenking dat ook niet elke zin grammaticaal helemaal klopt. Haastwerk, blijkt uit het manuscript. Beversluis schreef de hele bundel (veertig gedichten) in veertien dagen. Geen wonder dat hij zo'n rij titels op zijn naam kon krijgen. Ik schat zijn werk op zeker een meter kastplank, wat voor een dichter ongewoon veel is.

Na de oorlog stonden de uitgevers natuurlijk niet op Beversluis te wachten, waardoor hij veel in eigen beheer moest uitgeven. Nog steeds had hij een kring bewonderaars. Jonge dichters kwamen bij hem aan huis en misschien hebben ze eerbiedig geluisterd naar wat de meester te vertellen had. Ook in Vlaanderen schijnt hij lang populair gebleven te zijn.

Aan het einde van zijn leven vond Beversluis onderdak bij Callenbach. In de jaren zestig kon hij daar nog drie bundeltjes kwijt: De kinkhoorn, Kruisbogen en Doorzichten. Doorsneepoëzie die je vindt in doorsneebundeltjes in antiquariaten. De gedichten zijn vergeten en dat moet maar zo blijven.

Beversluis stierf in 1966. Zijn weduwe bleef nog jaren wonen in Veere, in het huis dat ze De Veste hadden genoemd. Toen stierf ook zij. Soms kom ik haar schrijversnaam nog tegen als ik in een boekenstalletje ineens Jikkemien van Dignate Robbertz in mijn hand houd. Maar als ik het boek wegleg, is ook de schrijfster weg.

Echo / Narcissus (Sam Peeters)

 

Sommige verhalen zijn al oud, maar nog lang niet verouderd. Dat geldt voor bijvoorbeeld de Bijbelverhalen, maar ook voor verhalen uit de Griekse, Romeinse of Noordse mythologie. Al zijn ze nog zo vaak verteld, nog steeds vinden auteurs manieren om ze fris aan ons te presenteren. 

Sam Peeters doet dat met de verhalen over Narcissus en Echo, die hij samengebracht heeft in een soort dubbelboek. Als je vanaf de ene kant begint te lezen krijg je het verhaal over Narcissus, begin je aan de andere kant, dan lees je het verhaal over Echo. In het midden ontmoeten de verhalen elkaar. 

Dat is een originele manier om twee verhalen te vertellen die met elkaar te maken hebben, al is die manier ook niet helemaal nieuw. Daan Remmerts de Vries deed het bijvoorbeeld met De noordenwindheks waarin twee kinderen naast elkaar in het ziekenhuis liggen, met tussen hen in een gordijn. Aan de ene kant van het boek begint het verhaal van het jongetje, aan de andere dat van het meisje. In het midden is het gordijn getekend. 

Hetzelfde deed Roelof Smit in het boek De dubbele waarheid. Aan de ene kant begint het verhaal van de (vermeende) dader, aan de andere dat van het (vermeende) slachtoffer. 

Zonder tekst

Sam Peeters koos ervoor om het verhaal in alleen maar tekeningen te vertellen, zonder tekst dus. Dat is vergelijkbaar met hoe Pieter de Poortere zijn verhalen over Boerke in stripvorm vertelt of Frank Flöthmann het doet in Stille nacht en in Sprookjes van Grimm zonder woorden. De tekeningen moeten voor zich spreken en dat doen ze ook. 

Bovendien is de bladzijde-indeling van beide verhalen precies gelijk. Als je heen en weer bladert, zie je dat een bladzijde met vier tekeningen altijd in het andere verhaal op dezelfde plaats een bladzijde van vier tekeningen is en een spread blijft een spread. Dat zal een heel gepuzzel geweest zijn, maar dat is er niet meer aan af te zien. Het doet allemaal heel natuurlijk aan. 

Wat was het oorspronkelijke verhaal ook alweer, zoals het bijvoorbeeld door Ovidius verteld is? Echo draagt een vloek met zich mee, waardoor ze alleen nog maar iemands woorden kan herhalen en niet zelf meer iets kan formuleren. Narcissus houdt zich vooral bezig met de jacht. 

Als hij Echo ontmoet, kan ze alleen maar delen van zijn zinnen herhalen en daar is hij gauw klaar mee. Hij wijst haar dus af. Echo trekt zich terug in een grot, waar ze wegkwijnt. Uiteindelijk blijft alleen haar stem over (die we nog steeds ervaren als de echo). 

Echo is niet de enige vrouw die door Narcissus afgewezen werd. Een andere vrouw bidt dat Narcissus ook zelf eens zal weten hoe is om verliefd te zijn zonder dat die liefde beantwoord wordt. En dat gebeurt. Narcissus wordt verliefd op zijn eigen spiegelbeeld. Omdat zijn liefde niet beantwoord wordt, kwijnt Narcissus weg. Na zijn dood blijft er alleen een gele bloem over, de narcis. 

Spiegeling

Dat Peeters ervoor gekozen heeft om dit verhaal in een spiegelboek vorm te geven, is niet zo vreemd. Spiegeling speelt immers een belangrijke rol. Natuurlijk vanwege het spiegelbeeld van Narcissus in het wateroppervlak, maar wat Echo doet, delen van zinnen herhalen, is ook een vorm van (auditieve) spiegeling. Peeters visualiseert dat: als Echo met iemand praat, neemt ze de vorm van haar gesprekspartner aan. Als Narcissus met haar praat, praat hij dus tegen zijn spiegelbeeld, dat hij, anders dan in het klassieke verhaal, in de armen kan vallen. 

De laatste bladzijden van beide verhalen zijn identiek. Ze ontmoeten elkaar bij een afbeelding van narcissen aan de waterkant. 

Peeters heeft het oude verhaal behoorlijk opgefrist. In dat verhaal heeft Narcissus geen oog voor zijn aanbidsters, in dit verhaal gaat zijn vrouw met allerlei mensen naar bed, omdat hij te weinig oog voor har heeft. Het verhaal wordt verder door verschillende elementen eigentijdser. Zo jaagt Narcissus met een geweer op konijnen en niet bijvoorbeeld met pijl en boog. 

Narcissus en Echo leggen een soortgelijke weg af en door de strakke vorm waarom Peeters die gegoten heeft, krijgt die iets onvermijdelijks. Het moest wel uitlopen op iets wat de beide personen opheft of misschien moet ik zeggen: wat beide personen overstijgt. De middentekening, met de narcissen aan de waterkant, is een vreedzaam tafereel, waardoor je je kunt verzoenen met de gang van zaken. 

Tragisch en luchtig

In het oorspronkelijke verhaal komt Narcissus vooral over als een hork, maar hier is hij ook zeker een tragische figuur, net als Echo. Er is veel knaps aan Echo / Narcissus, maar een van de knappe kanten is wel dat het tragische verhaal tegelijkertijd luchtig, humoristisch is, zonder dat dat afdoet aan de tragiek. 

Echo / Narcissus is een heerlijk boek, waarvan ik me goed kan voorstellen dat het op de middelbare school gebruikt gaat worden bij de lessen klassieke talen. 

Met zo'n uitspraak moet ik een beetje voorzichtig zijn, nadat er een klacht gekomen is over een van de vorige boeken van Sam Peeters, Iedereen op Claudia. Een ouder van een leerling op een school in Antwerpen diende die klacht in: de strip zou te expliciet over seks en geweld gaan. School reageerde nogal geschrokken, terwijl er waarschijnlijk ook andere boeken op de literatuurlijst staan die confronterend kunnen zijn. Alleen hebben die geen plaatjes. 

Op de lijst

Het lijkt me dat Iedereen op Claudia nog steeds prima op de lijst kan. Als het boek vragen oproept, is dat alleen maar goed. Daarover kan het gesprek gevoerd worden en een leerling kan ook verwoorden wat hij confronterend vond of bedenken waarom Peeters juist voor deze vorm gekozen om het verhaal te vertellen. 

Strips verdienen een plaats in het onderwijs. Of ze in plaats van de literatuur op de lijst moeten of naast de literatuur - daarover kun je het gesprek aangaan. Zo kan Narcissus / Echo ook prima op de lijst. Als iemand vragen of bedenkingen heeft: schrijf het in een reflectieverslag, breng het ter sprake bij het mondeling examen. Ik denk dat we niet te snel boeken moeten weghouden bij onze jongeren. Als we bang zijn dat hun kinderzieltjes te teer zijn, dan moeten we ze beter begeleiden bij hun zoektocht door de literatuur en de strips. 

Bij Narcissus / Echo verwacht ik eigenlijk geen problemen, al is er altijd iets te vinden waarover iemand zou kunnen vallen. Maar bij Iedereen op Claudia zag ik die problemen eigenlijk ook niet. Wie nauwkeurig leest, zal tot de conclusie komen dat bij dit boek, net als bij Narcissus /Echo, tragiek en luchtigheid hand in hand gaan en dat er ook een ontroerende kant aan het boek zit. 

Titel: Echo / Narcissus (Narcissus / Echo)

Tekeningen: Sam Peeters

Uitgever: Scratch

2026, 120 blz. 24,95 euro (softcover met flappen)

Een diepzwart, glimmend bord

Uit mijn dagboeken pluk ik meestal zomaar een gedeelte. Dat maakt het allemaal nogal hapsnap, maar als ik wel alles keurig in volgorde zou publiceren, zou dat niet zoveel anders zijn. En er zitten ook gedeelten tussen die voor hier helemaal niet interessant zijn. 

Onder de titel De bovenste regel heeft ook geld gekost plaatste ik herinneringen aan mijn lagere school. Daar ga ik nu mee verder. Wat hieronder staat, schreef ik op vrijdag 28 juli 2023. De komende weken zal ik doorgaan met herinneringen aan school. Weinig gestructureerd, zonder enig plan. 

Meestal schreef ik gewoon op wat er op dat moment bij me opkwam en als mijn gedachten op een zijpad belandden, volgde ik ze toch maar als ik dat interessant genoeg vond. De stukjes waren eigenlijk ook niet bedoeld voor publicatie: ik schreef ze voor mijn kleinkind, om het te laten zien uit wat voor wereld ik kom. Ik schreef ook over de wereld waarin het kind terechtkomt, aan de hand van de actualiteit, maar die gedeelten laat ik achterwege. 

Over het algemeen verander ik weinig tot niets aan wat ik een paar jaar geleden schreef. Soms verduidelijk ik iets, een doodenkele keer laat ik een zin weg, meestal als het om personen gaat wier nabestaanden zo'n zin onprettig zouden vinden. Voor het grootste gedeelte is het toch knippen en plakken. 

Terug naar de school, waar ik mijn schoolloopbaan dus in het derde lokaal begin. Naast de gang, de wc’s, het kolenhok en de vier lokalen, zijn er geen ruimtes in de school. Boven de lokalen is een puntdak. Er zal dus een zolder zijn, maar ik weet niet hoe je daar komt. Gaat er in het kolenhok een trap naar de zolder? Ook bij de verhuizing van de school, als ik in de zesde zit, kom ik niet op de zolder, voor zover ik mij herinner.

Na die verhuizing krijgt het hoofd van de school een eigen kamer. Dat vinden we overdreven. Postma heeft het blijkbaar hoog in de bol. In de oude school is er geen directeurskamer. Er is ook geen keuken. Als het bijna pauze is, zet juffrouw De Graaf de waterkoker aan. Drinken de onderwijzers en onderwijzeressen oploskoffie? Ik weet het niet.

In de pauze spelen we buiten. Het achterste gedeelte van het plein is voor de grote jongens. Die voetballen daar. Het zijn in mijn ogen bijna volwassen mannen, als ik in de eerste klas zit. We doen de gewone spelletjes: tikkertje, voetje van de vloer, stringvangertje. 'String' zal wel dialect zijn voor 'streng'. Twee kinderen zijn ‘hem’. Ze lopen hand in hand en proberen iemand te tikken. Als dat gelukt is, komt die tussen hen in. De streng wordt dus steeds langer, zodat het voor de niet-getikten steeds moeilijker is om te ontkomen.

De meisjes kaatseballen tegen de muur van de school. Er wordt niet geknikkerd. Als mijn broer en zus van school af gaan naar de reformatorische school, komen ze op een school waar wel geknikkerd wordt.

In de zomer hebben veel jongens stukjes spiegelglas bij zich, waarin ze het zonlicht vangen. Ze laten het schijnen op de meisjes die bij de muur in de schaduw staan. De meisjes doen ook wel aan touwtjespringen. Soms hebben ze een eigen springtouw, maar vaak ook is er een lang springtouw. Dan kun je met een hele groep tegelijk springen. Het is echt iets voor meiden, al doen jongens ook wel eens mee. Ik ben er niet goed in. Ik weet nooit wanneer je nu in moet springen.

We doen ook wel een soort riddergevechten. Twee jongens zitten op de rug bij twee andere jongens. De onderste zijn dus de paarden, de bovenste de ridders. Je probeert de andere ridder van het paard te werpen of ervoor te zorgen dat het paard door zijn hoeven zakt. Ik doe het als paard vrij goed. Blijkbaar sta ik stevig op mijn benen.

In de winter maken we glijbanen. Er zijn er dan verschillende op het plein. Ze eindigen allemaal bij de betonnen rand waar de omheining op staat.

Het plein is ook de plek voor de gymlessen; een sportveld of een gymzaal is er niet. We moeten oefeningen doen. Vuisten tegen elkaar voor de borst, ellebogen omhoog en dan die ellebogen naar achteren bewegen. En met je benen iets uit elkaar je bukken en proberen je voeten aan te raken. Je benen moeten gestrekt blijven. Dat lukt mij nooit. Maar we doen ook wel spelachtige dingen, zoals korfbal, slagbal en trefbal. Dat laatste is mijn lievelingsspel. Gooien met een bal kan ik niet goed, maar de bal ontwijken gaat me meestal behoorlijk af. Het is mooi als je een van de laatsten bent die ‘afgegooid’ wordt.

Aan de achterkant van het plein is de omheining twee keer zo hoog. Toch gaat er wel eens een bal overheen. Dan moet je snel door het hek naar de tuin van de buren rennen. Die wonen in een duplexwoning en boven woont Gerrie Stoffelen. Die heeft wel eens een bal lekgestoken. Ik heb het nooit gezien, maar het verhaal wordt vaak genoeg verteld.

In de lagere klassen doen we ook wel kringspelletjes als ‘de zevensprong’, ‘Joepiejoepie is gekomen’ en ook ‘Witte zwanen, zwarte zwanen’, ‘Schipper mag ik overvaren?’ en waarschijnlijk nog wel meer.

Bij slecht weer of in de winter lopen we voor het gymmen naar het CVC-gebouw: we lopen de Schoolstraat uit en gaan linksaf de Tielsestraat op. Dan ben je bijna meteen bij het gebouw. Daar is ook wel eens de kerstviering, al is die soms ook in de kerk. Als er bazar is, gaan we er ook heen.

Er is een zaal met een houten vloer en voorin een podium. Daarachter zijn nog enkele kleinere ruimten. Daar zit de schooldokter als je daar naar toe moet. En de schooltandarts. Daar ben ik niet dol op.

Als het regent, gaan we op de laarzen naar school. Soms mogen we in de pauze binnen blijven. Niemand heeft trouwens iets te eten of te drinken bij zich. Tussen de middag eet iedereen thuis. Warm, neem ik aan. Ik ken geen gezinnen waar er tussen de middag brood wordt gegeten.

Voor in elk lokaal, in de hoek bij het raam, staat een grote oliekachel. We zetten onze laarzen bij de kachel, zodat ze warm en droog zijn als we weer naar huis gaan.

De ramen zitten hoog, zodat je er niet doorheen kunt kijken als je in de bank zit. Je ziet alleen de lucht. Als je staat, kun je wel naar buiten kijken. De bovenramen kunnen opengezet worden met een lange stok met aan het uiteinde een ijzeren uitsteeksel dat door het oogje van de raamsluiting gestoken kan worden. 

De borden zijn zwart. Pas later zullen er groene borden komen, maar niet op deze school. De borden worden met een bordenwisser gereinigd. Aan het eind van de dag moet een leerling die bordenwisser schoonmaken. Je krijgt een liniaal mee en daarmee moet je buiten net zo lang op die bordenwisser slaan tot er geen stof meer uit komt. Er zijn wel leerlingen die met de bordenwisser tegen de muur slaan. Dat gaat sneller, maar dat laat witte afdrukken van de bordenwisser achter. Je krijgt op je kop als je dat doet.

Soms maakt de juf het bord schoon met de spons. Dat is een feestelijke gebeurtenis. Het bord wordt er diepzwart van en het glimt, zodat je de klas erin weerspiegeld zit.

Bij de kachel staat het grote telraam met witte en rode ballen. Daarbij is ook een smal schoolbord. Daarop tekent de juf een vlag als er iemand jarig is. Je voelt je belangrijk als de hele dag jouw naam onder de vlag staat.

Van thuis krijg je op je verjaardag een trommel met snoepjes (bijvoorbeeld toffees) mee. Alle klasgenoten krijgen een snoepje en jij krijgt een kaart of een plaatje van de meester of juf. Daarna mag je een of twee kinderen uitkiezen die met je meegaan, de klassen rond. In de andere klassen word je gefeliciteerd door de juf of meester en je krijgt weer een kaart. In elke klas kies je een paar kinderen uit die een snoepje van je krijgen. Ieder kind hoopt dat je hem of haar uitkiest.

Als er een meester of juf jarig is, gaat de hele school naar het betreffende lokaal. Je schuift bij elkaar in de bank, zodat er wel drie of vier kinderen in een bank zitten. Niet iedereen heeft een zitplek. Het lokaal is bomvol. Wat er daarna gebeurt, weet ik niet. De jarige komt binnen en wordt gefeliciteerd door het hoofd der school, denk ik, en er zal ook wel gezongen worden.

En er zijn traktaties. Voor de eigen klas, maar ook voor de andere kinderen. Kinderen gaan rond met hapjes. Maar wat krijgen we dan? Geen idee. Het is niet achtergebleven op de zeef van mijn geheugen. 

Gala en Zev (Jannah Loontjens)

Je kunt niet alles lezen, ik weet het. En toch is dat een gedachte die ik maar moeilijk kan verkroppen. Op leesgebied heb ik een gretigheid die altijd verder gaat dan wat ik aankan. Mijn moeder zou zeggen: 'Je ogen zijn groter dan je maag.' En groter dan mijn brein dus. Zo had ik tot voor kort niets gelezen van Jannah Loontjens. 

Ik ben echt van plan geweest om mijn hoofd om een hoekje van haar werk te steken om te zien wat het is, zeker nadat ze in 2023 de roman En toen ging hij publiceerde. Niet alleen speelt het verhaal zich af in Zweden in de tijd dat Olof Palme vermoord werd, wat ik me nog levendig herinner, maar ook vanwege de titel die me onweerstaanbaar doet denken aan 'And then you left me' van Tracey Emin. Die tekening hangt in Rijksmuseum Twente. Naar dat museum wilde ik in 2020 omdat er een expositie was waar Picasso's hingen. Daar kwam corona tussen en een aantal jaren later dwaalde ik door dat museum, zomaar wat rondkijkend. In een hoekje hing de tekening van Emin, waarvoor ik lang gestaan heb, ontroerd. 

Maar nu heeft Loontjens Gala en Zev geschreven en nu wilde ik niet langer wachten met de kennismaking met haar werk. 

Gala en Zev zijn de twee vertellers in deze roman. Op haar dertiende komt Gala op Scheveningen wonen. Ze heeft met haar moeder in een woongroep en daarna in een afbraakpand gewoond en nu komt ze in een wijk waar ze een nieuweling is. En dan woont ze ook nog 'aan de goede kant van de trambaan'. De kinderen in de wijk moeten toch de nieuwelingen al niet en ze noemen haar het rijkeluiskind, terwijl ze dat allerminst is. 

Elkaar overeind houden

Maar Zev sluit vriendschap met haar en daar komt Rem (Remco) nog bij. Ze herkennen iets in elkaar. 

Zev was niet zomaar een van mijn jongensvrienden. Met hem lag het anders. Bij hem heb ik het gevoel herkend dat je niets meer te verliezen hebt. En op de bodem van dat gevoel hebben wij elkaar vastgegrepen. Als we met elkaar spraken, was het wij samen, wij met z'n tweeën tegen de wereld. Dat voelde direct zo, vanaf het allereerste begin. 

Het komt ook nog terug als ze jaren later in gesprek is met de vrouw van Rem.

 'Je hebt geen idee wat wij voor elkaar hebben betekend,' zeg ik zacht. Ik zou willen zeggen: hoe we elkaar hebben vastgegrepen. Elkaar gered. Hoe we door onze ouders aan ons lot werden overgelaten, hoe wij tieners, Zev en ik, maar ook Rem, hoe we elkaar overeind hielden. 

Van haar dertiende tot haar achttiende gaan Gala en Zev met elkaar om. Dan vertrekt Gala naar Amsterdam voor haar geschiedenis- en mediastudie.  Daardoor heeft ze zich losgemaakt van de wijk. Tegen Zev heeft ze gezegd dat de wijk altijd in hem zal zitten. 

Zev is op een andere manier succesvol: hij is gaan dealen en is later terechtgekomen in de professionele drugshandel, samen met Rem, voor wie hij zich verantwoordelijk voelt. Daarmee verdient hij veel geld. Maar Rem wordt vermoord en Zev wordt verdacht van die moord. Gala wordt gevraagd inlichtingen over Zev te geven. 

Gala staat aan de kant van Zev, maar ze weet niet of hij Rem gedood heeft. Ze probeert een beter beeld van hem te krijgen door te gaan praten met vrouwen uit zijn omgeving: Isis, de vrouw van Rem, Natasja, een buurmeisje, en Rebecca, de zus van Zev. 

Geen hoofdletters

Ook Zev is bezig de zaken op een rijtje te zetten. Dat vraagt zijn advocaat van hem, maar Zev wil ook zelf begrijpen wat zijn situatie is en wat zijn begin, in de wijk, te maken heeft met wat er nu aan de hand is. De gedeelten waarin we Zev volgen, zijn duidelijk onderscheiden van die waarin Gala aan het woord is: Zev gebruikt geen hoofdletters. Je kunt je afvragen waarom dat zo is of waarom er wel leestekens worden gebruikt, maar in de praktijk blijkt het goed te werken. Misschien zegt het dat Zev zich niets van de conventies wil aantrekken, dat hij ook wat dat betreft vrij wil zijn. 

Gala heeft na haar jeugd nog wel contact met Zev gehad, al was het twintig jaar stil tussen hen. Wat er later allemaal gebeurd is, laat ik even rusten, om niet te veel weg te geven van de inhoud. Het is leuker als je dat zelf leest. 

Ergens bij horen

In het leven van Gala is ergens bij horen wel een thema. Bij een lezing wordt ze door iemand uit het publiek weggezet als iemand uit een bevoorrechte klasse, die niet weet waarover ze het heeft. Dat is te vergelijken met de positie van het 'rijkeluiskind' waarin ze ooit werd geplaatst.  

De ondertitel van Gala en Zev is: Over misdaad, klasse en een liefde. De misdaad lijkt me duidelijk: Zev zit er tot over zijn oren in. De klasse zegt niet alleen iets over de afkomst van beiden, maar die heeft hen ook bepaald. Steeds weer worden ze ermee geconfronteerd in hun leven. En er is liefde, al bekennen ze die niet aan elkaar, in hun jeugd. Gala is 'ziekelijk, duizelingwekkend verliefd', maar dat laat ze niet merken. En Zev:

gala leefde op een andere hoogte. daarom raakte ik haar niet aan, nam me voor haar nooit te versieren. het zou haar omlaaghalen. als ik me aan lust overgaf, zou ze me kunnen afdanken. ik zou ervoor zorgen dat ze me zou blijven respecteren. 

Het dorp, het strand

En het is juist de plaats van hun jeugd, de wijk en vooral het strand, die bepalend zijn geweest. Zev:

pas na de dood van m'n pa begon scheveningen weer aan me te trekken. langzaam kwam de overtuiging: dat is waar mijn lot ligt, dat dorp is mijn thuis, daar waar ik het zout in de wind kan proeven.

En Gala:

Als ik me nog eens omdraai naar het strand, denk ik dat het misschien door Scheveningen komt, door de zee, dat ik vaak stoïcijns ben genoemd, het altijd stug doorgaan, zoals golven die blijven komen: als de ene in de branding breekt, is de volgende al onderweg. Het ritme van het deinen, van het blijven gaan en blijven komen. Zo ben ik ook jarenlang wat koel en schijnbaar onaanraakbaar door het leven gegaan, althans dat is hoe anderen mij zagen. Hoe vaak heb ik niet gehoord dat ik een harde vrouw ben, dat ik mee met mijn gevoel in contact moet komen?

Vrijheid

Een belangrijk begrip in Gala en Zev is vrijheid. Zev ziet in Gala iemand die vrij is, die onafhankelijk is. 

kijk, iedereen streeft vrijheid na, maar zij, zij is de enige die in de kern precies is zoals ik. zij zal zich nooit verlagen tot minderwaardige afhankelijkheid. stel dat zij afgewezen wordt, doet er niet toe door wie, door iemand van haar werk of een minnaar, op wat voor manier dan ook, zij zal 'm direct de rug toekeren, die ander absoluut het gevoel niet gunnen dat hij haar heeft kunnen kleineren, of macht over haar heeft. 

Hij heeft zelf ook de vrijheid nagestreefd en dacht die te bereiken door geld te hebben.

de echte, grootste vergissing was het toewerken naar vrijheid. geld is het glijmiddel dat je naar vrijheid doet roetsjen, die gedachte. altijd maar denken dat ik me vrij zou gaan voelen als ik meer geld had. 

dat was een vergissing.

geloof me, als je toewerkt naar vrijheid, voel je het niet als je die al hebt. 

Kun je vrijheid doorgeven? Als Gala ineens veel geld zou hebben en een huis zou kunnen kopen, zou ze dan meer vrijheid hebben? Daarover is wel het een en ander te lezen in Gala en Zev, maar dat ga ik weer niet vertellen. 

Geen verraad

Ook denken Gala en Zev na over wie ze zijn. Dat Gala kiest voor Zev, vanwege een gedeeld verleden, zonder dat ze weet wat hij gedaan heeft, wat zegt dat over haar? Ze snapt dat verschillende mensen daar verschillende antwoorden op geven, maar ze wil zelf ook weten wat dat werkelijk over haar zegt. Ze weet dat ze Zev nooit zal verraden, zoals Zev weet dat hij nooit anderen zal verraden. En dat beeld wil hij ook graag hebben van Rem. 

Maar hij weet ook dat het kwaad in hem zit, dat ook hij het kwaad is. Dat heeft ook nog te maken met een problematische relatie met zijn vader. Die ga ik hier niet uit de doeken, maar die geeft wel diepte aan het personage Zev. 

Zev heeft steeds voor zichzelf moeten zorgen, heeft hard moeten zijn. Dat maakt hem ook aantrekkelijk voor Gala. Zoals Gala voor Zev iemand was die onafhankelijk is, is Zev iemand met een pantser, waar Gala doorheen wil breken. 

Spannend en rijk

Gala en Zev is een spannend boek. Je wilt als lezer weten wat er gebeurd is. Heeft Zev te maken met de moord op Rem? En wat is er allemaal gebeurd tussen Gala en Zev? Daarom lijkt het me een boek dat het ook goed gaat doen op middelbare scholen: een interessant milieu, een verhaal met plots. 

Maar het is ook een rijk boek, waarin Gala onderzoekt wat haar nu werkelijk bepaald heeft en wie ze is. Bij wie hoort ze? Wat is haar kern? Ze is, na een paar relaties die niet goed voor haar waren, getrouwd en heeft kinderen. Maar in hoeverre begrijpt haar man wie Gala is? In hoeverre kan hij dat begrijpen als zij dat zelf al niet helemaal helder heeft? De personages hebben diepte en roepen vragen op die gaan woelen in het hoofd van de lezer. 

In de proloog betrekken Gala en haar man een nieuw huis, beginnen ze aan een nieuwe toekomst. Maar het is geen schone lei: Gala zal haar verleden met zich meedragen, omdat ze dat verleden ook is. En de lezer vraagt zich af wat op zijn lei geschreven is, welke niet te wissen verhalen hij met zich meedraagt.