Johnnie Walker (Connie Palmen)

Veel van de romans van Connie Palmen zijn geput uit haar eigen leven. Vaak loopt er iemand in rond die zomaar de schrijfster zelf had kunnen zijn. Bij Lucifer (2007) en Je zegt het (2015) is dat niet het geval en in Geheel de uwe (2002) staat er een figuur centraal die wel erg veel wegheeft van Ischa Meijer, met wie Palmen een relatie had. 

Voor op het nieuwe boek, Johnnie Walker, staat 'Roman', maar dat staat niet op de titelpagina. Veel van wat in het boek staat, leest als wat we tegenwoordig een 'memoir' noemen. Het is ook wel verdedigbaar om het als een roman te lezen. Allerlei feiten uit haar leven brengt Palmen bij elkaar en arrangeert ze zoals je dat ook in een roman zou doen. 

Eigenlijk doet het er niet toe. Het gaat erom of het een goed boek oplevert en of je het met plezier kunt lezen. Ja en ja. Ik moet altijd wel weer even wennen aan de stijl van Palmen, die wel helder is, maar die soms ook een zekere retorische nadrukkelijkheid heeft. Daar moest ik even inkomen, maar daarna leest het boek gewoon lekker. Het bevat niet al te lange hoofdstukken, zodat het ook goed doorleest. 

Drank

Door het rijm Connie - Johnnie, doet de titel het wel goed, voor mijn gevoel. Die verwijst naar de keuze voor de drank die de jonge Connie (ik laat voor het gemak schrijfster en vertelster samenvallen) ooit maakte toen ze op haar brommer de Maas overstak, waarna ze hem stalde bij een café en haar eerste whisky bestelde in café De Vriendschap. De drank zou haar nog lang vergezellen.

Ik had verwacht dat er daarom wel een groot deel van Johnnie Walker zou gaan over het gebruik van de drank (en over het afkicken ervan), maar dat is niet zo, als de whisky wel verschillende keren aanwezig. 

In Johnnie Walker wordt er veel aandacht besteed aan de thuisbasis, de ouders en de vier broers. 

Het leven leek me te moeilijk voor mijn ouders, mijn broers, eigenlijk voor alle mensen op aarde, behalve voor mijzelf. 

De vertelster was het kind van wie de ouders zeiden dat ze er geen omkijken naar hadden; die redde zich wel. Het kind zou zich wel redden:

Niks 'You Tarzan, me Jane'.

Me Tarzan.

Moeder

Een grote rol in het gezin speelt de moeder, die liefdevol beschreven wordt, maar die ook haar moeilijke kanten heeft. 

Ik ben later in mijn leven mannen tegengekomen die me aan mijn vader en broers deden denken, zachtaardige, scherpzinnige mannen met een diep weggestopte furie die in ijver werd omgezet, maar ik heb nooit meer een vrouw als onze moeder ontmoet, zo extreem lief, gul, zenuwachtig en verslagen. 

Alle gezinnen draaien om degene die het meest lijdt. Zij was onze as, de middelpuntvliedende kracht, degene die het meeste gaf, maar ook degene die het meeste nam. 

Dat 'middelpuntvliedende' lijkt me niet helemaal terecht gekozen. Ik neem aan dat Palmen 'middelpuntzoekende' bedoelt. Dat soort kleine fouten kwam ik trouwens vaker tegen in dit boek. Bijvoorbeeld het gebruik van het woord 'schaftketens' (twee keer) als er 'schaftketen' bedoeld is, het meervoud van 'schaftkeet'.

Dat moeder een niet gemakkelijk leven leidt, heeft te maken met de relatie met haar eigen moeder (de grootmoeder van de vertelster dus), samengevat door moeder in de zin 'Ze mocht me niet'. Als oma overleden is en als ook nog haar man overleden is, lijkt moeder lichter te kunnen leven. 

Aan het eind van haar leven, is de vertelster bij haar als zij  naar het ziekenhuis wordt vervoerd. Het is het moment waarop zij besluit Johnnie Walker te verlaten. 

Radicaal kiezen

De whisky heeft een mannennaam, waardoor hij ook een persoon is, een metgezel. Maar de drank heeft ook te maken met overgave, met het radicaal kiezen. Radicale keuzen zijn de rode lijn in Johnnie Walker. Niet alleen de keuze voor de drank, maar ook de keuze voor het schrijverschap. En door het hele boek heen gaat het over misdadigers, terroristen. 

Een prominente rol vervult Ulrike Meinhof, die van de ene dag op de andere lijkt te kiezen voor het terrorisme. De jonge vertelster is gedreven om meer van Meinhof te snappen. Niet omdat ze haar bewondert, maar omdat ze bang is te worden zoals zij. 

Later vergelijkt ze Ulrike Meinhof met Rainer Werner Fassbinder, schepper van de serie Berlin Alexanderplatz. Hun drijfveren zijn mogelijk hetzelfde, maar de een zet de stap naar de misdaad, de ander die naar de kunst. 

Vernietigen

Het vernietigen, dat de moordenaar in zich heeft, zit ook in de drank en ook in het schrijverschap. 

Tot op de dag dat mijn verlosser en moordenaar uit mijn leven verdween, accepteerde ik dat schrijven en het leven met Johnnie Walker redding en verwoesting ineen waren, dat het een zegevierend zelfvernietiging was, quid pro quo, mijn lichaam voor een boek mijn beweeglijke ik opgelost en uitgewist in een onwrikbaar alter ego, een liefdesdans met de dood om over het onbevattelijke verdwijnen te triomferen in de kortstondige eeuwigheid van de taal. 

Over de kracht van de taal heeft Connie het met Henri Martin, docent aan de pedagogische academie waaraan zij studeert. Hij heeft het met haar over binnen- en buitenmensen: mensen die hun eigen levensregels volgen en mensen die beïnvloed worden van buitenaf en hoe taal daar een rol bij speelt. In de vorm van reclame, maar niet alleen daar.  

Iemand die zich opwerpt als messias, kan een hele groep volgelingen beïnvloeden. In Johnnie Walker wordt Jim Jones genoemd, de sekteleider die zijn volgelingen massaal aangezet heeft tot zelfmoord. 

Mentoren

In dit boek komen, net als in bijvoorbeeld De wetten (1991) mannen voor die niet alleen geliefden, maar ook mentoren zijn, mensen die de vertelster aan het denken zetten. Leo Leonhardt (niet direct een geliefde, maar wel een leermeester) spreekt ze vaak in een 'grensbarak'. Hij vertelt haar

(...) dat je alle lieve, aardige jongens en meisjes overal ter wereld met het grootste gemak in meedogenloze moordenaars kunt veranderen, als je ze maar laat geloven in een hoger doel, in een god of een heilig ideaal, in een volk of vlag, in iets goeds dat groter is dan hun eigen kleine leven, groter dan hun eigen kleine dood, iets wat hun ontstijgt, waarvan zij deel uitmaken en waarvoor ze zich mogen opofferen. 

Van een 'ik' veranderen ze in een onderdeel van een 'wij'. Palmen zegt dat ze er daarom voor gekozen heeft al haar romans in de ik-vorm te schrijven. 

Het deel uitmaken van een groep komt vaak terug. Ergens bijhoren en tegelijkertijd niet. Een mooi voorbeeld is het feit dat de vertelster elke keer werd uitgekozen om klassenvertegenwoordiger te zijn, waardoor ze opgenomen werd in de groep, maar tegelijkertijd apart werd gezet. 

Tussen de misdadiger en de schrijver bestaan veel overeenkomsten. Ze maken een radicale keuze en geven zich daaraan over, zoals ook degene die zich overgeeft aan een verslaving. Die radicaliteit geeft in het dagelijks leven soms problemen. 

De avond nadat ik in Killing for Company begon, had ik een lastig gesprek met mijn man over wat hij mijn kamikazekarakter noemde, de compromisloze houding als het op keuzes en oordelen aankwam, goed of slecht, alles of niets, zwart of wit, huid en haar, een extremisme dat hij bewonderde en dat hem benauwde. 

Maar die radicaliteit heeft de schrijfster ook nodig. Zoals ze zelf zegt: het is 'schrijven of sterven'.

Het scherp van de snede

Over die radicaliteit gaat Johnnie Walker en het laat zien hoe dat betekent dat je leeft op het scherp van de snede. Dat je leeft in het grensgebied en dat het ook zomaar kan dat je een van wit naar zwart switcht. Niet voor niets komen we in dit boek vaak grenzen tegen: het meisje dat de maas oversteekt, Leonard Leonhardt die ze vaak spreekt in de grensbarak, de grens tussen fictie en werkelijkheid. 

Aan de ene kant heeft Johnnie Walker de opzet van een memoir: er komen veel zaken in voor die zo gebeurd zijn in het leven van de schrijfster. Anderzijds is de compositie zo dat het boek de hechtheid heeft van een roman, waarin de lijnen zorgvuldig zijn uitgezet. 

Met veel plezier heb ik het boek gelezen: helder geschreven, zowel een beroep doend op je gevoel als je verstand. Weer een steen in het bouwwerk dat het oeuvre van Connie Palmen is. 

Eerder schreef ik over:

Jij zegt het

De wetten

Samir / De wachtkamer van Europa (Aimée de Jongh)

Bij het eiland Lesbos denken we tegenwoordig niet meer in de eerste plaats aan de dichteres Sappho, vermoed ik, maar aan vluchtelingen. Daarvan komen er elk jaar duizenden op het eiland aan. In 2017 bezocht Aimée de Jongh het vluchtelingenkamp Kara Tepe. Fotografen waren er niet welkom, maar het lukte haar wel om er tekeningen te maken. De reportage die ze op die manier maakte, werd gepubliceerd op de site van NRC. Intussen is het ook als boekje uitgegeven: De wachtkamer van Europa.

Door de strip krijg je een beeld van het dagelijks leven in het kamp. Mensen moeten wachten op een beslissing en weten niet of ze door kunnen of teruggestuurd zullen worden. Op een vraag aan een man hoe het met hem gaat, antwoordt hij: 'I'm OK, I'm not dead.' 

Mensen leven met elkaar in een zogeheten ISO-box, soms wel met zijn achten. Dat is niet comfortabel, maar al beter dan in kamp Moria, waar ze eerst opgevangen zijn; daar wonen de mensen in tenten. 

In 2020 werd kamp Moria door brand verwoest en in 2021 werd Kara Tepe gesloten. 

De wachtkamer van Europa bevat niet alleen de stripreportage uit 2017, maar ook de portretten die De Jongh indertijd tekende en de ingekleurde schetsen die ze maakte, compleet met aantekeningen. Wie meer wil weten over 'graphic journalism', kan lezen wat ik over Joe Sacco schreef en natuurlijk is het een goed idee om te gaan kijken op de site Drawing the times, waar ook deze reportage (in het Engels) te lezen is. 

Negen jaar na de reportage De wachtkamer van Europa heeft Aimée de Jongh over dezelfde situatie een graphic novel gemaakt: Samir. Ze is in 2024 en 2025 teruggegaan naar Lesbos, naar het vluchtelingenkamp Mavrovouni. 

In de proloog maken we kennis met een Amerikaans echtpaar dat naar Lesbos is gegaan voor een vakantie met zijn tweeën. Ze komen om te genieten. Als ze langs een vluchtelingenkamp komen, maken ze maar eventjes geen foto's. Niemand zit te wachten op een afbeelding van een lelijk hek. 

Jerrycan

In het kamp leeft Samir, zoals er zoveel kinderen leven. Hij zou graag leren voetballen, maar zijn gezondheid laat dat eigenlijk niet toe. Hij moet zichzelf in acht nemen en mag zich niet overmatig inspannen. Vaak sleept hij een jerrycan met zich mee. Die is blijkbaar heel belangrijk voor hem.  

Doordat we Samir volgen, leren we het leven in het kamp kennen. Vader staat in de rij voor het uitdelen van voedsel, sommige mensen verdwijnen omdat hun aanvraag is goedgekeurd, er komen nieuwe vluchtelingen, met de dood nog in hun ogen. Samir zal aan een van de nieuwelingen, het meisje Lida, het kamp laten zien. En de lezer kijkt mee. 

Door de angstdromen en de herinneringen van Samir krijg je een blik in zijn vluchtverhaal. Daarin is er ook sprake van zijn broer Sufyan. Het duurt een tijdje voor je weet hoe het hem vergaan is. Je weet dan ook waarom Samir die jerrycan steeds bij zich wil houden. 

Dobbelstenen

Het kamp ligt op een eiland waar het haast altijd goed weer is. De zonnigheid contrasteert met de ellende die de vluchtelingen hebben meegemaakt. In het kamp wordt niet alleen gewacht, maar ook verwacht. Er is hoop op een gunstige beslissing, op een paspoort. Maar er is ook onzekerheid. Niet voor niets komen er in Samir verschillende keren dobbelstenen voor. Je weet nooit of je wel zes zult gooien. 

Het kamp lijkt een eiland op het eiland, maar er zijn wel verbindingen met de buitenwereld. Ook die toont De Jongh. De toeristen noemde ik al, maar er zijn ook de Grieken die op het eiland leven. 

Hoe het afloopt met de aanvraag van het gezin van Samir en of het uiteindelijk het kamp zal verlaten, wil ik maar even in het ongewisse laten. 

Medemensen

Samir is een mooie graphic novel geworden. Doordat het perspectief bij Samir ligt, wordt hij het middelpunt en daardoor wordt het verhaal over vluchtelingenproblematiek vooral een menselijk verhaal over een jongetje, dat een vreselijke vlucht achter de rug heeft en dat met een gebrekkige gezondheid zo goed mogelijk plezier in zijn leven probeert te houden. Op die manier blijven we ver weg van de statistieken en leven we mee met medemensen. 

Eigenlijk werkte het ook zo met de foto van Aylan Kurdi, het verdronken Syrische jongetje. Daarover schreef ik eerder. Ook die foto deed ons realiseren dat nieuws over mensen gaat en dat we dat steeds weer tegen onszelf moeten zeggen als we dat dreigen te vergeten. 

Dat doet Aimée de Jongh ook. Je zou kunnen zeggen dat het een vrij eenvoudig verhaal is, maar misschien is elk leven wel een vrij eenvoudig verhaal. Hoe dan ook, in het verhaal klopt een hart, voel je de betrokkenheid en daar kun je je dus als lezer niet aan onttrekken. 

Vitaliteit

Samir geen somber verhaal. Ik noemde de verwachting en de hoop al. Maar Samir is ook gewoon een jongetje met jongetjesdingen, zoals voetballen (waar Lida gelukkig erg goed in is). Er zit een zekere vitaliteit in het verhaal. In het kamp zijn de mogelijkheden misschien beperkt, maar er is de hoop dat je eruit komt en dan is er van alles mogelijk. 

Wie deze beeldroman leest, moet wel van Samir gaan houden. En hopelijk denk je ook aan hem als er in de buurt een AZC geopend wordt en er allerlei verhalen verteld worden waar de Samirs van deze wereld niet in voorkomen. 

Achter in Samir is een dossiergedeelte opgenomen met foto's, tekeningen en informatie. Dat deel eindigt met een blij makende mededeling: 'Van alle vluchtelingen die aan dit boek hebben meegewerkt, is hun aanvraag inmiddels goedgekeurd.'

Titel: De wachtkamer van Europa                      Titel: Samir

Tekst en tekeningen: Aimée de Jongh                Tekst en tekeningen: Aimée de Jongh

Uitgever: Scratch Books                                     Uitgever: Scratch Books

2026, 46 blz. € 7,50  (softcover)                        2026, 176 blz. € 29,95 (hardcover)

Vroeger was de aarde plat (Marten Toonder)

Over biografieën heb ik al verschillende keren geschreven. Wie wat door mijn weblog scrolt, komt ze tegen: van Karel van het Reve tot Geertruida Kapteyn - Muysken, van Arthur van Schendel tot Heere Heeresma en van Ageeth Scherphuis tot Jan Blokker, Cissy van Marxveldt, Betje Wolff en Jacob van Lennep. Ik lees dit soort boeken graag. Ze geven niet alleen een beeld van de gebiografeerde, maar ook van een tijd en soms heb ik die tijd zelf meegemaakt. 

Autobiografieën kwamen er minder op mijn pad. Meestal noemden de schrijvers van boeken over hun eigen leven het ook geen autobiografie, maar noemden ze het jeugdherinneringen of memoires. Tegenwoordig heet  iets al gauw 'een memoir', als het iets beschrijft dat de auteur zelf heeft meegemaakt. In ieder geval heb ik geschreven over de jeugdherinneringen van Annie M.G. Schmidt (Wat ik nog weet, 1992) en verder las ik autobiografische boeken van bijvoorbeeld Justus van Maurik (Toen ik nog jong was, 1901), Maurits Dekker (Amsterdam bij gaslicht, 1949), Theo Thijssen (In de ochtend van het leven, 1941) en de vrouwenarts L.M. Muller (Aan de poort van het leven, 1948).

Drie delen en een epiloog

Maar deze keer gaat het over een heuse biografie, met een flinke omvang: de autobiografie van Marten Toonder (1912 - 2005), die later als een enkel boek verschenen is, maar die aanvankelijk uit drie delen (en een dunnere epiloog) bestond. Die delen zijn: Vroeger was de aarde plat (1912 - 1939), Het geluid van bloemen (1939 - 1945), Onder het kollende meer Doo (1945 - 1965) en ten slotte het deeltje Tera (epiloog 1998). De laatste drie delen had ik in de loop der jaren in kringlopen bij elkaar gescharreld, maar het eerste deel ontbrak. Ongeveer tegelijkertijd had ik er ineens twee exemplaren van: ik vond er een in een kringloop en mijn zoon had er eentje voor me gekocht, voor mijn verjaardag. Daarna kon ik eindelijk beginnen met lezen. 

Bij zo'n autobiografie moet je altijd een beetje wantrouwig zijn. Grote kans dat de auteur zijn leven een beetje bijkleurt, minder gunstige gebeurtenissen weglaat. In hoeverre dat gebeurd is bij Vroeger was de aarde plat (1992) kan ik niet goed beoordelen, maar ik maak daar verder ook geen punt van. Ik lees gewoon wat er staat en zie wel. 

Verteller

Toonder is een verteller en dat merk je ook in deze autobiografie, die een verhalende toon heeft. Dat leest erg lekker. Het korte openingshoofdstuk, dat je misschien als een soort proloog kunt lezen, begint als volgt:

Toen ik een walvis op het strand vond, was het erg mistig. Daardoor zag ik hem niet direct, maar de nevels die om me heen wolkten hadden een vreemde geur. Het was de geur van de dood: en toen dat tot me doordrong bleef ik staan en keek beklemd om me heen. 

Dat zou het begin van een roman kunnen zijn, maar het is een herinnering van Toonder die een dode walvis ziet. Een man zegt tegen hem: 'Death is full of uncanny life'. In een latere periode van zijn leven moet Toonder daaraan terugdenken. Zijn echtgenote Phiny Dick (1912 - 1990) was intussen overleden en Toonder zocht de memoires op waar hij ooit aan bezig was geweest.

Ik besloot ermee verder te gaan. Het was een eenzaam werk, maar het hielp om oude herinneringen op te schrijven. Gouden kralen waren het niet; ze bestonden uit 'uncanny life', en dat is een soort 'vervreemd leven', waar de dood inderdaad vol van is. 

Kapitein

In zijn jeugd was Toonders vader veel afwezig; hij was kapitein. Het gezin bestond in de praktijk dus vaak uit moeder, Marten en zijn twee jaar jongere broer Jan Gerhard, die ook schrijver zou worden. Moeder verhuisde vaak. 

Iets wat ik een ouderlijk huis kan noemen heb ik niet gehad; mijn moeder kende geen rust, en wanneer het ene huis was ingericht, zocht ze al weer naar een ander.

Als vader weer eens thuis is, brengt hij op een keer Weekly Comics mee, stripbijvoegsels van Amerikaanse zondagsbladen. Er stonden verschillende strips in, waarvan Felix the Cat Toonders favoriet werd. 

Toonder beschrijft zijn vroege jeugd onderhoudend, met leuke details, zoals deze:

Maat was een dienstmeisje dat ik me goed herinner, omdat ze altijd een hoed droeg tegen haar kiespijn; een geneeswijze die sindsdien in onbruik is geraakt. 

Zo is er ook nog een buurvrouw die 'tweehonderd pond' weegt en die dagelijks urenlang piano speelt om te vermageren. 

Ipsen

Verschillende dingen uit het leven van Marten zullen later in zijn werk opduiken. Met een vader als zeeman, ligt kapitein Walrus misschien wel voor de hand. En dan deze passage:

Het was toen, dat ik een boomgroepje ontdekte waar een oud vloerkleed over de onderste takken hing. Daarvoor brandde een vuurtje, en een gebogen figuur zat in het blikje te roeren dat erboven hing. 

Dit was niet zo geheimzinnig als ik verwacht had, maar ik liep er toch nieuwsgierig naar toe. De roerende figuur bleek een verschrompelde grijsaard te zijn die een afgedragen hoed droeg, waaronder vervilte haarpieken staken. Toen hij me hoorde, keerde hij zijn hoofd met een ruk naar me toe en keek me aan met felle ogen. 

De figuur noemt zich Peregrinus en hij heeft een opmerkelijk taalgebruik. Hij begroet Marten met: 'Goed dag, jong man,' en later zegt hij:

'Ipse,' zei hij met plotselinge verheffing van stem. 'Ipse, ipsum, ipsimus! dat zal help geven.'

Het kleine volkje (Pee Pastinakel, Kwetal/Kweetal) zal het werkwoord 'ipsen' later nog veel gebruiken. Hier is dus de bron. 

De titel van dit eerste deel is ook aan Peregrinus ontleend:

'Aarde is plat,' verklaarde hjij plechtig. 'De zon wielt onderdoor en bovenheen: niet recht, maar kwart.'

Verderop komt Toonder nog eens terug op die platte aarde, maar dat laat ik even voor wat het is. 

De formuleringen die Toonder gebruikt, na decennia lang schrijven over Tom Poes en Olivier B. Bommel, zouden soms zomaar uit een Bommelverhaal kunnen komen. 

Alles wat met magie te maken heeft moet geheim blijven, anders gebeurt er iets vervelends. Dat voelde ik toen al heen fijn aan, hoewel ik nog nooit met zoiets van doen had gehad. 

Ik voel dat heel fijn aan is ook de titel van een bundel waarin twee verhalen van Toonder ('De opvoedering' en 'De aamnaak') gebundeld zijn. 

De vader van Toonder tekent trouwens. Hij vertelt over de lotgevallen van Abraham en tekent die dan ook. Wat dat betreft valt de appel niet ver van de boom. 

Gewonere vader

In de loop der jaren is Toonders beeld van zijn vader veranderd. Vader is daarin gewoner geworden.

Hij begon als de hoofdfiguur van een mythe; een soort Vliegende Hollander, die in eerbied gememoreerd moest worden wanneer de storm om het huis huilde. Langzaamaan veranderde hij in een God der Wrake, die in regen en wind ons welzijn op het oog had, maar die bij misstanden deerlijk zou toornen. En omstreeks de Abraham-tijd leek hij een gemoedelijke man te zijn, wel veel van huis, maar verder niets bijzonders. Zelfs was het zo dat men zich soms af kon vragen, wie nu eigenlijk de baas in dat huis was, en dan is het natuurlijk ver gekomen. 

Maar als vader thuis is, hangt er toch een soort spanning, die weer opgetrokken is als hij naar zee is. Als Marten acht jaar oud is, maakt het gezin een reisje mee met vader, naar Hamburg. Dan pas beseft hij hoezeer de wereld van vader anders dan die van de rest van het gezin. 

Phiny Dick

Op dansles leert Marten de dochter van een andere zeeman kennen: Afine Kornélie Dick. De familie noemde haar Fientje, maar zij had een hekel aan die naam en noemde zichzelf Phiny. Ze zijn een tijdje buurkinderen. Hij zou later met haar trouwen. 

De scholen gingen moeizaam bij de jonge Marten. Hij kreeg het advies om naar de ambachtsschool te gaan, maar dat werd de mulo en later de hbs. In 1931 vaart hij naar Zuid-Amerika, waar hij kennis maakt met Jim Davis, die gewerkt heeft bij de schepper van Felix the Cat en met Dante Quinterno, die opgeleid is door Walt Disney. 

Marten moet zijn weg zoeken en hij wil graag tekenen. Zijn vader zegt dat hij een jaar lang mag proberen of hij er een broodwinning van kan maken. 

Thuisgevoel

Voortdurend staan er in het boek reflecties op het gezinsleven:

Ik realiseerde me toen ineens, dat ik eigenlijk geen ouders had gehad. Twee mensen die ieder in een eigen wereld leefden - en in die wereld speelden kinderen geen rol. Materieel hadden mijn broer en ik het goed: we waren zelfs nogal verwend. Maar een ouderlijk huis kenden we niet, en ook geen ouders om mee te praten of een opvoeding van te krijgen. 

Het thuisgevoel heeft hij meer in de verhalen die hij verzint:

Ik zag in, dat ik eigenlijk altijd in verhalen geleefd had: ook later toen ik met Phiny naar dansles ging en een club oprichtte. Met de werkelijkheid had dat allemaal niet veel te maken. Ik was me daar diep van bewust, wanneer ik aan het doel van mijn leven dacht. 

De vaders van Marten en Phiny zien niet veel in een verbintenis van hun kinderen en de kapiteins kunnen onderling ook niet goed overweg. De moeders maken geen bezwaar. Als Marten zijn militaire dienstplicht vervult, is hij geregeld een weekend bij Piny. Ze wandelen samen in het Baarnse bos.

Ach ja, de verlatenheid en de diepe stilte van dat woud, waar de herfstnevels tussen de oude stammen kronkelden en het meertje te glinsteren lag in het licht van de maan; het dwarrelen van de dorrende bladeren, de geuren van de paddestoelen, de zachtheid van het dichte mos - tja, dat waren de hoogtepunten van de diensttijd. 

 Bij zo'n beschrijving zie ik al voor me welke tekening Toonder er later bij zou maken. Is hier het Donkere Bomen Bos geboren?

Toonder krijgt zijn eerste krantenstrip, Bram Ibrahim, waar zijn vader wel enthousiast over is. Het is intussen 1933 en vader vertelt over wat hij in Duitsland heeft gezien. 

Hij had 's morgens vroeg de postbodes in het gelid uit het postkantoor zien komen, en er marcheerden zingende troepen mannen in hun bruine kielen door de straten. Allemaal met laarzen. 'Het dreunt daar van de laarzen,' zei hij nadenkend. 'Als je nu in Duitsland laarzen in de grond plant, komen er soldaten uit.' 

Marten heeft een krantenstrip en werkt als illustrator bij de Rotogravure. Hij moet daar ook cartoons tekenen, wat hij eigenlijk niet kan. Hij haalt ze uit obscure tijdschriften en moderniseert ze, wat een vorm van plagiaat is. 

Terpen Tijn

Hij maakt kennis met de kunstenaars Onnaerd en Eterman. Als ik ze hoor over vibraties, moet ik wel aan de schilder Terpen Tijn denken. 

'Maar dat is toch evident,' zei de kunstenaar. 'Momenteel verstarren de vibraties; het vleeslichaam overheerst de etherische krachten. Ik voelde de noodzaak fijnere trillingen te zoeken dan de steen kan geven, om mijn astrale ik niet de prooi van de catastrofische invloeden te laten worden. (...) 

Deze groftrillende malverseur een kunstenaar! Ha!'

Marten en Phiny trouwen in 1935 en in 1936 werd hun zoon Eiso geboren. Het is hard werken om genoeg te verdienen. Er gaan heel wat uren in het tekenen zitten. 

In de autobiografie komen enkele mensen die van oorsprong Duitstalig zijn. Ze kunnen zinnen zeggen als: 

'Daar heeft der kunstmaker doch niet zien gekund wat der originaal war.' En dat doet weer sterk denken aan de taal van Professor Prlwytzkofsky. En als Phiny zegt dat ze iets van Marten zo knap vindt, hoor ik 

juffrouw Doddel (Doddeltje). 

Phiny schrijft en tekent trouwens ook. Zo bedenkt zo Olle Kapoen en Miezelientje en schrijft ze teksten bij Kappie. Toonder schrijft dat ze verder had kunnen komen als ze ambitie had gehad. 

Ze had het in een van die liefhebberijen ver kunnen brengen als ze gewild had; maar omdat ze voor zichzelf geen eerzucht kende, had ze daar geen behoefte aan. Soms probeerde ik haar duidelijk te maken wat ze kon bereiken; ik heb haar op mogelijkheden gewezen, maar daar had ze geen belangstelling voor. 

'Dat is meer iets voor jou. Jij bent zo knap,' zei ze dan, zodat ik me ontmoedigd terugtrok om Al Peppernose te gaan tekenen. 

Dit is zo'n passage waarvan ik wel zou willen weten wat ervan klopt. Voor iemand met weinig ambitie heeft ze toch aardig wat bij elkaar geschreven en getekend. Mogelijk is Miezelientje een soort voorbeeld geweest voor Tom Poes. De kat, die Tom Poes zal worden, ontstaat nog net voor het eind van dit eerste deel. 

Oorlogsjaren

Het tweede deel zal geheel gewijd zijn aan de oorlogsjaren. Dat zal ook interessant zijn. Tom Poes begint dan en Toonder blijft in dienst bij de foute Telegraaf en ziet zichzelf al een tekenfilm maken. Hij zal na de oorlog veroordeeld worden wegens collaboratie, maar zegt dat hij ook verzetswerk heeft gedaan. Wat zijn visie is zal in dat tweede deel te lezen zijn. 

Dat ga ik ook daadwerkelijk lezen, maar ik heb nog meer non-fictie liggen, waaronder een dik boek over vijfenzeventig jaar Nederlandstalige muziek en de biografieën van Godfried Bomans en Michaël Zeeman. En die van Frank Martinus Arion wil ik eigenlijk ook wel lezen. Ik had hem ter recensie aangevraagd, maar ik ving bot. 

Vroegere was de aarde plat is een aangename kennismaking met de autobiografie van Marten Toonder. Het leest lekker en je krijgt heel wat gebeurtenissen uit zijn leven. Verspreid over het boek zijn er heel wat foto's te vinden en die geven niet alleen een beeld van de jonge Marten, maar ook van de tijd waarin hij opgroeide. 

Er is overigens ook een biografie van Marten Toonder, geschreven door Wim Hazeu. Die heeft heel veel biografieën op zijn naam staan (van Lucebert, Achterberg, Slauerhoff, Vestdijk, Escher) en deze dus ook. Die heb ik nooit gelezen. Misschien moet ik dat wel een keer doen. 

Louise Pembleton 2: Deep City Lights (Ben Prieur / Djief)

Het is februari 1926 en het blad Lady's opent met een 'ongelooflijke modeshow' in Central Park. De vooraanstaande Haute Couturekoningin Mary Ann heeft aan het begin van dat jaar een verrassingsmodeshow gehouden op een ongebruikelijke plaats. Daar doet Louise Pembleton verslag van, waarbij ze niet alleen de burgemeester voor zijn hulp bedankt, maar ook haar lieve vriendin Gloria Maxwell en alle medewerkers van modehuis Mary Ann. 

Louise Pembleton kennen we uit het eerste deel van de stripreeks Het verhaal van Louise Pembleton, waar ze op hoge leeftijd wordt geïnterviewd door een journalist. Met hem blikt ze terug op haar leven. Het album eindigt in november 1925, met een brand. 

Schuldgevoel

Bij dat punt neemt het tweede deel, Deep City Lights, al gauw de draad weer op. De brand blijkt aangestoken te zijn en Louise Pembleton denkt dat het een reactie is op een van de stukken die ze geschreven heeft, waardoor ze zich schuldig voelt:

Wat heb ik gedaan.. Ik ben echt totaal onverantwoordelijk. Wat een domme actie Louise Pembleton! En dat allemaal voor een stomme foto en een beetje roem...

In hoeverre dat schuldgevoel terecht is, zal later opgehelderd worden. 

Deep City Lights

De titel van het tweede deel verwijst naar een pand dat Louise koopt. In dat pand zal ook een theaterzaal gerealiseerd worden. Louise en haar vriendinnen kunnen hier aan de wereld laten zien waarmee ze bezig zijn. Het is een nieuwe stap in de carrière van de hoofdpersoon. 

Intussen gebeurt er veel in haar leven: ze redt met haar vriendinnen een jonge vrouw die mishandeld wordt door haar man. De vrouw wordt liefdevol opgenomen en sluit zich bij de vriendinnengroep aan. Louise worstelt verder met het gebruik van laudanum, dat uit de hand gaat lopen. Verder hinkt ze op twee gedachten: ze onderhoudt zowel met een vrouw (Mary-Ann) als met een man (Andrew) een relatie. 

Setting

De setting van dit tweede deel wisselt nogal. Louises leven speelt zich voornamelijk in New York af, maar ze gaat met haar vriendinnen ook naar het platteland (beducht voor een nieuwe aanslag) en we treffen haar ook aan het strand aan. 

Het tweede deel beslaat de tweede helft van de jaren twintig, die eindigt met de beurscrisis. De rijke Gloria Maxwell verliest in een paar uur tijd driekwart van haar fortuin (dat ze in obligaties en aandelen had gestoken). Het betekent dat het blad Lady's ophoudt te bestaan. Door de lage prijzen zijn Louise en Andrew wel in staat een appartement te kopen en te gaan samenwonen. 

Deep City Lights blijft veel publiek trekken. Juist in tijden van ellende heeft het publiek behoefte aan afleiding, vermaak. 

Een Amerikaanse in Europa

Het tweede deel eindigt met de uitnodiging van Louises vriendin Estelle om een aantal maanden in Europa door te brengen. Daar zullen we dus in het derde album meer over lezen. 

In het eerste deel zagen we hoe Louise zich een positie moest verwerven, wat voor een vrouw indertijd niet gemakkelijk was. In het tweede deel heeft ze die positie. Ze is een bevoorrechte vrouw, die weliswaar persoonlijke problemen heeft te overwinnen, maar die ook de kans heeft om gebruik te maken van haar privileges. 

Dit tweede album geeft weer een goed beeld van de jaren twintig, vooral ook door de sepiakleurige tekeningen van Djief. Hij roept goed de sfeer op door de kleding van de vrouwen, de auto's, de stadsdecors. En de scenaris, Ben Prieur, laat ook de grote geschiedenis meespelen: de beurskrach. 

Als lezer bezie je het allemaal van een afstandje. Wat je leest zijn passages uit een leven, maar er is te weinig een verhaal, een plot, een dwingende lijn. Misschien mag je dat ook niet verwachten van een strip die meer een biografie is dan een verhaal, maar ik werd het opsommerige van de gebeurtenissen tijdens het lezen toch een beetje zat. In de meeste scènes miste ik de pit. Het kabbelt voort en dat is niet eens oninteressant, maar er wordt te weinig gedaan om de lezer mee te nemen. Het is allemaal niet echt vervelend en je hobbelt wel mee, maar de matheid ligt op de loer en dat kan niet de bedoeling zijn. 

Reeks: Het verhaal van Louise Pembleton

Deel 2: Deep City Lights

Scenario: Ben Prieur

Tekeningen: Djief

Vertaling: Hans van den Boom

Uitgever: Arboris

2026, 64 blz. € 11,95 (softcover) € 21,95 (hardcover)

Eerder schreef ik over:

Het verhaal van Louise Pembleton 1: Het pension van miss Daisy

Jeugdherinnering: schoolreisjes en gezinsuitjes

Maar weer eens in een dagboek gedoken. Deze keer iets dat ik schreef op 30 augustus 2023. Ik begin over schoolreisjes. Daar heb ik een paar foto's bij gezocht. Ik dacht dat ik er nog ergens eentje had, genomen in Madurodam, maar die kan ik nu niet vinden. Mogelijk heb ik die foto niet in mijn bezit, maar zit hij in een oud album van mijn ouders. Daar ga ik naar op zoek. 

Verder vertel ik iets over uitjes met het gezin. Dat waren er niet zoveel, maar als we weggingen, was het feest. We zijn ook wel eens weggeweest met het gezin van tante Cor en ome Henk. Ik weet dat daar een kleurenfoto van is, waar mijn moeder ook op staat, maar ook die is onvindbaar. Ik heb wel een foto waarop ik sta met mijn neefjes, Tonnie en Henkie en Ome Henk. Ik heb het idee dat ik wat ongemakkelijk probeer te glimlachen en dat de andere drie vrij chagrijnig kijken. Maar of dat klopt met hoe we ons voelden, weet ik niet. De foto zal wel gemaakt zijn door tante Cor. Het is vreemd om te beseffen dat van de vier op de foto ik de enige ben die nog leeft. 

Al met al zijn het maar terloopse opmerkingen en zit er weinig verhaal in. Er zou veel meer over te vertellen zijn, maar dat heb ik indertijd niet gedaan. Dat moet ik misschien later nog maar eens doen. Ik kijk nu naar wat ik al ooit geschreven heb. 

Als ik op de lagere school zit, is er elk jaar een schoolreisje. We gaan dan naar een dierentuin met een speeltuin of naar Madurodam of zo. We stappen dan in een grote bus en dat is een hele belevenis. Mijn moeder heeft voor die dag kadetjes klaargemaakt, wat een feestelijk gevoel geeft. Die eet je anders nooit. Ik krijg ook wat geld mee.

De eerste keer vind ik het een beetje spannend, maar vooral leuk. Er is een meisje uit een hogere klas dat een beetje op mij let. Ze heet Aaltje en haar zusje Gerrie zit bij mij in de klas.

Mijn moeder kent het gezin goed. Ze heeft daar vroeger gediend als meisje voor dag en nacht. Ze had de zorgen over de kinderen, want de moeder verbleef toen in een inrichting. Die had in de oorlog veel meegemaakt. De vader van de kinderen had in ‘het kamp’ gezeten. Dat weten we, maar we praten er nooit over. Dat doet hijzelf trouwens ook niet.

Mijn vader verkoopt wel eens biggen aan hem, voor zestig gulden per stuk. Als hij weer een keer biggen komt kopen, zegt mijn moeder dat die nu wel tweeënzestig gulden moeten kosten. Dat vindt Methorst (zo heet hij) best.

Het is lastig bij zo’n schoolreisje om te bepalen waar je je geld aan uitgeeft. Er is een motor waarop je kunt gaan zitten. Je kunt een kwartje in een gleuf gooien en dan gaan er rollen lopen, waardoor de wielen van de motor gaan draaien. Je kunt heen en weer sturen. Iemand maakt een foto van mij op de motor. Aaltje en Gerrie staan ook op de foto. En achter mij zit hun oudere broer Dik. 

Er is ook een kraam waar je patat kunt kopen. Ook al zoiets feestelijks. Patat krijgen we eigenlijk nooit. We hebben geen frituurpan. Ik denk dat er nog maar weinig van die pannen zijn, want niemand in de familie heeft er een. Er zullen wel frietzaken zijn, maar niet bij ons in de buurt.

Wel bakt mijn moeder soms broajertjes. Dat zijn krieltjes. Soms worden bij het rooien van de aardappels alle kleintjes verzameld. Die moeten dan geschild worden, of geschrapt. Dat is veel werk en mijn moeder heeft daar meestal geen zin in. Maar dan helpt mijn vader mee, zoals hij ook wel meehelpt met het schillen van de stoofperen.

Als de broajertjes geschild zijn, gaan ze in een grote braadpan met veel boter. Wij vinden ze heerlijk.

Maar hier staat dus een heuse frietkraam! Ik bestel een zakje patat. ‘Met of zonder?’ vraagt de man. Ik heb geen idee waar hij het over heeft. ‘Zeg maar zonder’, zegt Aaltje en dan zeg ik dat. Ik krijg het zakje. Er zit geen mayonaise op de patat. Dat hebben andere mensen wel. Ik durf daar niks van te zeggen en zonder smaakt de patat ook lekker.

Mayonaise hebben we trouwens niet in huis. We hebben alleen slasaus, die we dus over de sla gebruiken en mijn moeder roert die ook door het slaatje heen dat ze zelf maakt.

De jongens uit de vijfde klas (en eentje uit klas 6)

Zo’n schoolreisje is heerlijk. Het is altijd heel ver rijden en zo ver kom je anders nooit. Soms gaan we met het gezin een dagje weg, maar in de zomer heeft mijn vader het altijd erg druk. Dan gaan we samen met het gezin van tante Cor en ome Henk of met dat van ome Wout en tante Met.

Met tante Cor en ome Henk gaan we naar de Efteling. Dat is een groot sprookjesbos, waar je steeds weer iets nieuws tegenkomt. Je kunt propjes papier in Holle bolle Gijs gooien, er zijn paddestoelen met muziek, er is een kasteel van Doornroosje, een fakir op een vliegend tapijt, een reus met een heel lange nek. En er is een speeltuin, waar je heel lang kunt schommelen of elke keer van de hoge glijbaan kunt roetsjen. Heerlijk!

Met ome Wout en tante Met gaan we naar de dierentuin. Er is een kameel die er niet best uitziet: de vellen hangen erbij. Mijn nicht Johanna zegt tegen haar broertje: ‘Loop maar door, Wim. Die gaat toch zo dood.’

Zoals gezegd, meestal gaat mijn vader niet mee, omdat hij dan nog druk in het fruit is. Maar op een dag zegt hij dat we ‘s middags weggaan. Schoenen aan! Mijn moeder is verbaasd. Ze weet van niets. Het is een verrassing van mijn vader. We gaan naar Avifauna, dat is een dierentuin met alleen maar vogels. Mooi hoor, maar ik wil liever naar de speeltuin.

Als we genoeg vogels hebben gezien, mogen we naar de speeltuin. Het mooist vind ik de familieschommel. Aan de beide einden van de schommel is er een soort gazen hok, waar je in kunt staan. Het is alleen aan de achterkant open.

Ik ga daarin staan. Dat betekent dat je de schommel op gang moet brengen. Ineens is er een mager meisje, met een muizig gezichtje en afgevreten haar. Ze komt zomaar bij mij in het gazen hok staan en helpt mij mee. Ze is in badpak, waardoor je goed kunt zien dat ze maar mager is. Op haar bovenbeen, vlak onder haar bil heeft ze een blauwe plek.

Maar ze is wel taai en sterk en samen krijgen we de schommel heel hoog. Het is een wonderlijke ervaring, een meisje zo dicht bij je. Ik heb een geweldige middag.

We gaan ook verschillende keren naar de Flevohof. Dat is een park dat met de landbouw te maken heeft. Als je binnenkomt, zie je twee heel grote pratende aardappelen. Veel dingen weet ik al wel, maar er zijn ook heel moderne ontwikkelingen, zoals koeien die met een machine gemolken worden.

In de Flevohof is er een kinderafdeling met allemaal vierkante houten gebouwen. In elk gebouw kun je iets anders doen. Je mag bijvoorbeeld zelf een pannenkoek bakken. Dan krijg je wel een stempel op je kaart. Zoiets kan natuurlijk maar een enkele keer. De pannenkoeken zijn heel dun en dat vind ik juist zo lekker.

De pannenkoeken van mijn moeder zijn ook lekker, maar die zijn altijd dik. Soms breken ze als je ze oprolt. Dan kun je er minder van op, denk ik, en dan hoeft ze er dus ook minder van te bakken.

Er is ook een soort cowboydorp, met een echte saloon. De Flevohof is altijd leuk. We gaan er verschillende keren heen. En mijn vader gaat dan ook mee, wat extra feestelijk is.

Henkie, Tonnie, Teunis, Ome Henk van de Veen

Sprokkelaars (Mira Aluç)

Sommige titels laat ik aan mij voorbijgaan; je kunt niet alles lezen. Maar sommige bereiken mij niet eens. Dat laatste gebeurde mij met Sprokkelaars van Mira Aluç. Vooraf heb ik geen recensie ervan gezien en dat het boek de Bronzen Uil gewonnen heeft in 2025 is mij ook al ontgaan. Een kandidaat voor de Staatsexamens had het op haar of zijn lijst gezet en daarom vond ik dat het moest lezen. 

Het verhaal van de roman heeft een bijzondere setting: een loods op een 'vergeten' industrieterrein tussen twee steden in. Daar komen restpartijen aan van van alles en nog wat, spullen die weer gesleten worden aan de klanten. De hoofdpersoon, die door zijn oom Jong wordt genoemd, werkt er zes maanden lang, na het beëindigen van zijn studie. Naast zijn oom is er nog iemand in dienst, een grote man, Baris, die blikjes energiedrank drinkt. 

Sprokkelaars

Op het industrieterrein van je nog een tankstation, een snackkar, een zalencentrum. Het zijn mensen die hun leven bij elkaar sprokkelen en dat geldt ook voor de klanten. 

Stakkers vond ik het, maar het waren sprokkelaars; mensen die met al hun kracht en tekortkomingen hun bestaansrecht bijeensprokkelen. 

Jong heeft net zijn studie afgerond en hij komt dus terecht in een wereld die hij helemaal niet kent. Daarvoor is hij zijn oom dankbaar.

Ik weet niet of ik van hem hield, maar ik ben dankbaar. Hij gaf me een studiebeurs voor iets wat je niet leert in een collegezaal en waarvan ik de maandelijkse toelage in een envelop onder mijn kinderbed bewaarde. 

Stilstand

Maar het is ook een wereld waarin het leven van Jong tot stilstand gekomen is. Je zou kunnen zeggen dat er eigenlijk niets gebeurt en dat geldt ook voor een groot deel van de roman: die laat het leven in en om de loods zien, maar er is niet iets wat het verhaal voortstuwt. Als Jong de administratie onder handen neemt en daarmee het systeem van zijn oom in de war schopt, lijkt het even tot een conflict te leiden, maar ook dat vlakt weer af. 

Aan de ene kant geeft Sprokkelaars daardoor een goed beeld van het leven van Jong en de mensen om hem heen, maar aan de andere kant verlangde ik ook wel naar enige ontwikkeling, dat er een verhaal op gang zou komen, dat er nou eens iets gebeurde. 

Een andere mogelijke aanzet tot gebeurtenissen is de komst van Lunya, die optrekt met Baris, maar ook vriendschappelijk omgaat met Jong. Maar zij verdwijnt weer. 

Ik was Jong en zij was Lunya. Ik kon haar dat niet kwalijk nemen. Lunya geloofde in de toekomst en dat kon niemand van haar afpakken. Ze had geprobeerd me mee te trekken en toen dat niet lukte, koos ze voor zichzelf. Ze was niet gevlucht; ze was gegaan. 

Dat gebrek aan verhaal, aan gebeurtenissen, aan ontwikkeling vind ik wel een bezwaar van Sprokkelaars; het suddert maar door. Maar ik snap ook dat het past bij het leven van Jong, die zonder illusies de dingen doet die hij moet doet, die met weinig mensen omgaat, geen plannen maakt voor zijn leven. 

Spullen

Hij is omringd door spullen. Het zijn aanwezigheden in zijn leven. Spullen zijn een stabiele factor. 

Pas tegen de ochtend viel ik in slaap. Ik gaf me over, aan de dingen. Aan alle dingen die ooit zijn gemaakt en verbrand, stukgegooid, doorgezaagd, versnipperd en omgesmolten. Verwoest, vernield en teruggebracht tot nul. Aan alle spullen op aanrechten, alle aanrechten in keukens, alle keukens met servies. Aan alle kleden onder meubels, aan alle meubels in huizen, aan alle huizen met kleden. Er zijn meeer spullen geweest dan er nu zijn. En alles wat er niet meer is, daarvan zijn zelfs de asdeeltjes, het laatste partikel tot niets, spoorloos verdwenen. 

In zo'n opsomming ga ik als lezer zeker mee en Mira Aluç kan wel degelijk schrijven. Het wereldje dat ze oproept boeit me ook wel, maar toch was ik niet echt gegrepen door Sprokkelaars. Anderen hebben het boek trouwens zeer geprezen en ik noemde al dat het de Bronzen Uil gewonnen heeft. 

Die positieve recensies snap ik ook wel. Ik zie ook wel hoe de leegte en de eenzaamheid goed naar voren komen in Sprokkelaars. Maar ik kan niet nalaten te denken: En toch... Het is me net te weinig. Maar ga het boek vooral zelf lezen. Het is niet dik (172 bladzijden), dus je hebt het zo uit. 

Jim Cutlass (Charlier / Giraud / Rossi)

Al eerder heb ik betoogd mijzelf niet als kenner te beschouwen op het gebied van strips, maar het is altijd nuttig om dat van tijd tot tijd te herhalen. Zeker nu ik een bundeling onder ogen heb gekregen van een strip die ik helemaal niet kende, Jim Cutlass. 

De reeks heeft een bijzondere geschiedenis. Het begon met een kort stripverhaal (zeventien pagina's) dat in 1976 gepubliceerd werd in een westernspecial van het blad Pilote. De auteurs waren niet de eersten de besten: Jean-Michel Charlier en Jean Giraud, een koppel dat we kennen van Blueberry. 

Daarna was het een tijdje stil rond Jim Cutlass, maar in 1980 werd het verhaal Missisipi River door de twee auteurs uitgewerkt tot een volwaardig album. Tussen 1991 en 1999 verschenen er nog zes albums, met als tekenaar Christian Rossi. Charlier was in 1989 overleden en Giraud schreef het scenario. Meer achtergrondinformatie over het ontstaan van de reeks en over de onenigheid tussen Charlier en uitgever Dargaud vind je op Stripinfo.

Alle zeven albums zijn nu uitgebracht door uitgeverij Tzooz in een degelijke hardcover. Het is een mooie uitgave, compleet met oranje leeslint, maar eigenlijk was, zoals bij veel andere integrale uitgaven, een dossier wel op zijn plaats geweest. Er is wel een 'Grafisch dossier' van acht pagina's aan het eind, met daarin schetsen en tekeningen van Christian Rossi en dat is werkelijk mooi, maar iets van achtergrondinformatie was wel op zijn plaats geweest, lijkt me. 

Het eerste deel van Jim Cutlass is 'losjes gebaseerd' (zoals ik overal lees) op Gone with the wind, de roman van Margaret Mitchell uit 1936, die in 1939 verfilmd werd. Ik laat die parallel even voor wat die is. 

Jim Cutlass, Johnny Playcard, Don Clay

Jim Cutlass is een noordelijke officier, die naar Louisiana trekt, omdat hij een katoenplantage erft. Onderweg is er gedoe aan de pokertafel, met zijn tegenstander Johnny Playcard, die ook in volgende albums Jims grote tegenstrever zal blijken. Hij wordt neergeslagen door Jim, die ooit bokskampioen was van Westpoint, de militaire school. 

Jim blijkt zijn erfenis te moeten delen met zijn nicht Carolyn Swift, die wel van hem gecharmeerd is, maar zij is verloofd met Don Clay, die Jim meteen uitdaagt voor een duel. Jim schiet hem neer, gaat ervandoor en moet het leger in te dienen in de burgeroorlog. Na de oorlog keert hij terug naar de plantage. 

Als noorderling is Jim tegen slavernij, maar in het zuiden stuit hij daardoor op verzet. Carolyn heeft op de plantage gepast, maar die verkeert in moeilijke omstandigheden. Men probeert haar te dwingen tot verkoop. Ook hier blijkt Playcard een rol in te spelen en zelfs Ku Klux Klan is een tegenstander. Verder zal Don Clay weer opduiken. 

De eerste delen van de reeks lezen lekker weg en de verhalen hebben wel iets weg van die van Blueberry, wat natuurlijk niet zo vreemd is, gezien de makers. Beide hoofdpersonen zijn charmant, eigenzinnig, wars van conventies. De verhalen zitten goed in elkaar, hebben vaart en spanning. 

Hallucinaties, voodoo en zombies

In de latere delen komen voodoo en hallucinaties voor. Carolyn wordt vastgehouden door een albino met kwade bedoelingen en Jim probeert haar te bevrijden. Maar wat is werkelijk en wat is verbeelding? Aan de ene kant kun je zeggen dat Jim Cutlass zich in dit soort scènes pas echt losmaakt van de Blueberry-achtige wereld, maar aan de andere kant gaat daardoor het verhaal zozeer zijn eigen weg, dat je misschien ook lezers kwijtraakt. 

Ik vind die laatste delen minder interessant. Zo gauw het gaat over dromen, hallucinaties, tovenaars en zombies, kan zo'n beetje alles in het verhaal en krijg je het altijd wel kloppend. Voor mijn gevoel is het altijd een zwaktebod, maar misschien zeg ik dat omdat het gewoon mijn smaak niet is. Het verhaal blijft wel vaart houden, en iemand die ervan houdt zal het met plezier lezen, maar ik haakte in die latere delen toch af. 

Jim Cutlass was een strip die ik helemaal niet kende en het is mooi dat Tzooz nu alle albums gebundeld heeft in deze mooie uitgave, zodat je alles achter elkaar door kunt lezen en een beeld krijgt van de hele reeks. Ik heb bijvoorbeeld Blueberry als losse albums gelezen en dan ook nog in willekeurige volgorde. Dan is elk album nog steeds zeer genietbaar, maar een grotere lijn raak je daardoor wel kwijt. Die hou je  in deze uitgave van Jim Cutlass steeds vast en dat is zonder meer prettig. Net als het personage Blueberry zal Jim Cutlass je bijblijven: een eigenwijze dondersteen, die goedgehumeurd zich in de nesten werkt, maar die in principe deugt en bereid is zich in te zetten voor anderen. Het was een aangename kennismaking. 

Titel: Jim Cutlass (integrale uitgave)

Scenario: Jean-Michel Charlier en Jean Giraud

Tekeningen: Jean Giraud en Christian Rossi

Inkleuring: Isabelle Beaumery-Joannet en Christian Rossi

Uitgeverij: Tzooz

2026, 448 blz. € 69,95 (hardcover, leeslint)