maandag 16 november 2026

De man die bomen plantte (Florence Lebonvallet / Daniel Casanave)

'Als ik wist dat morgen de wereld zou vergaan, zou ik vandaag een appelboompje planten'. Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de reformator Maarten Luther, al is er geen enkel bewijs dat hij die ooit uitgesproken of opgeschreven heeft. 

Maar het is wel een mooie gedachte. Wie bomen plant, denkt niet alleen aan de toekomst, maar werkt er ook aan. En zelfs als je denkt dat het allemaal vergeefs zou kunnen zijn (morgen kan de wereld vergaan), ga je ermee door, omdat het je taak is of omdat je vindt dat je dat zou moeten doen. 

Aan Luthers appelboompje moest ik denken bij het lezen van De man die bomen plantte, een graphic novel, getekend door Daniel Casanave (die je kunt kennen van de driedelige verstripping van Sapiens van Harari) op scenario van Florence Lebonvallet. Die baseerde zich op een verhaal van Jean Ginot (1895 - 1970). 

Het verhaal begint 'een veertigtal jaar geleden'. Het boek van Ginot verscheen in 1953, dus bij dit begin is het nog voor de Eerste Wereldoorlog. De verteller maakt een lange voettocht in de streek waar de Alpen overgaan in de Provence. Hij treft een verlaten en vervallen dorp aan en ontmoet later een herder: Elzéard Bouffier, een zwijgzame man. 

Eikels planten

De streek waarin hij leeft bestaat voornamelijk uit stenen en dor gras, maar Bouffier heeft een missie: bomen planten. Hij plant eikels, in de wetenschap dat veel ervan niet zullen opkomen en dat degenen die het wel redden niet allemaal zullen uitgroeien. Toen de twee mannen elkaar ontmoetten, had de herder al honderdduizend eikels geplant. Daarvan waren er twintigduizend uitgekomen, maar Bouffier verwachtte nog de helft te verliezen. 

Dan begint de Eerste Wereldoorlog en de verteller wordt militair. Een aantal jaren na de oorlog zoekt hij Elzéard Bouffier weer op. Die is al die tijd rustig doorgegaan met het planten van bomen. De oorlog heeft hem niet bereikt. 

De transformatie van de streek is opmerkelijk: beken die drooggestaan hebben, bevatten weer water, er is een diversiteit aan begroeiing en aan fauna. Dat wil niet zeggen dat Elzéard Bouffier stopt met zijn werk. Hij plant niet alleen eikels, maar zaait ook andere boomsoorten. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog wordt er veel hout gebruikt voor de houtvergassers waarop auto's lopen, maar de streek is gelukkig afgelegen genoeg, zodat de schade beperkt blijft. In 1953 overlijdt Bouffier. In zijn eentje heeft hij de hele streek veranderd. 

Fictie

Het is een mooi verhaal, maar wel een verhaal. Zoals Luther nooit de uitspraak over de appelboom heeft gedaan, heeft ook Elzéard Bouffier nooit bestaan. Jean Ginot vertelt wel in een nawoord hoe zijn vader met een stok een gaatje in de grond maakte en daar eikels in plantte. Dat is waar gebeurd en dat zal mede het verhaal in gang hebben gezet. Mogelijk kende Ginot ook de geschiedenis van Johnny Appleseed, John Chapman (1774 - 1845), een Amerikaanse pionier op het gebied van boomkwekerijen, die appelbomen kweekte uit appelpitten. 

Van Reader's Digest kreeg Ginot de opdracht om te vertellen over de merkwaardigste mens die hij ooit ontmoet had en daarna schreef hij het verhaal van Elzéard. Toen de feiten gecheckt werden, bleek dat het verhaal van geen kant klopte. Je kunt je bijvoorbeeld ook zonder die check afvragen hoe Bouffier aan al die eikels kwam als er helemaal geen bomen in die streek groeien en of bosbeheerderss het verschil niet kunnen zien tussen een natuurbos en een aangeplant bos. 

Maar goed, het verhaal sprak wel tot de verbeelding en ik ging er aanvankelijk ook van uit dat dit waar gebeurd zou kunnen zijn. Niet dus. 

Actueel

Erg is dat niet. De man die bomen plantte is een sterk verhaal dat tot de verbeelding spreekt. Het is een verhaal over hoop, over domweg je werk doen, je taak vervullen, die dingen toegewijd doen die je belangrijk vindt. En uiteindelijk heeft dat, althans in dit verhaal, effect. 

Behalve dat heeft het natuurlijk ook een ecologische component en dat is bijzonder actueel in een tijd van klimaatverandering, verlies aan diversiteit, extinctie. Juist in zo'n tijd is het belangrijk om te doen wat we kunnen. 

Ginot vertelde het verhaal in de ik-vorm. Het moest immers de schijn wekken dat hij het een geschiedenis was waarvan hij zelf getuige was. Daarom ga je als lezer gemakkelijk mee met de verteller. De tekeningen van Cassanave roepen goed de sfeer van de streek op, die je van een kale streek ziet veranderen in een paradijselijke omgeving. De inkleuring van de tekeningen is gedaan door Claire Chamion. 

Het verhaal van Ginot raakte in verschillende landen bekend. In Nederland verscheen het in 1991 (vertaling Ernst van Altena) in de 'milieu-cadeauboekenserie' van uitgeverij Jan van Arkel. Dat leverde op 1 maart 1991 wel een artikel in NRC Handelsblad op. Op Eerste Kerstdag van dat jaar werd er op Nederland 3 een Canadese animatiefilm uitgezonden op basis van het verhaal. Een jaar later gebeurde dat weer. 

Intussen is het verhaal opnieuw vertaald, door David van Reybroeck, die er een nawoord bij schreef. Het kwam dit jaar uit. Dat zal ook zeker de moeite waard zijn, maar de strip is ook prima. Die brengt de strekking goed over, leest aangenaam en is fraai getekend. 

Titel: De man die bomen plantte
naar het werk van Jean Giono
Scenario: Florence Lebonvallet
Tekeningen: Daniel Casanave
Inkleuring: Claire Champion
Vertaling: Peter Ingelbrecht
Uitgever: Standaard Uitgeverij
2026, 176 blz. € 35,00 (hardcover)



dinsdag 10 november 2026

Oorzaak


Deze week geen bijdragen op Bunt Blogt. Op dit moment ben ik behoorlijk ziek van een oorontsteking. Dat wil zeggen dat ik tot niets kom. Lezen gaat niet en bij het schrijven vertrouw ik mezelf ook niet. Bovendien heb ik er de energie niet voor. 

Volgende week hoop ik de draad weer op te pakken. 

vrijdag 6 november 2026

Afgestoft: Het diner (Herman Koch)

Het diner van Herman Koch wordt in grote aantallen door bibliotheken en scholen verspreid in het kader van de actie Nederland leest. Hoewel het een heel bekende roman betreft, zullen er zeker mensen zijn die het boek niet kennen. Morgen vertel ik wat over het boek in het radioprogramma De taalstaat, gepresenteerd door Ronald Giphart. Daarin is ook Jan Brokken te gast. 

Van hem zou ik weer eens een boek moeten lezen. Ik las zijn stukken al in de Haagse Post, in de rubriek Schrijven. Toen hij overstapte naar de fictie, bleef ik zijn werk lezen: De provincie (1984) en De zee van vroeger (1985). Daarna schreef Brokken veel dat geënt was op dingen die waargebeurd zijn, maar niet op een droge feitelijke manier: Brokken is een verteller. Veel lezers kreeg De vergelding (2013), dat ik hier besprak. Daarna heb ik nooit meer over het werk van deze schrijver geschreven en dat is eigenlijk schandalig. Dat moet ik het komende jaar maar eens goed gaan maken. 

Over Koch heb ik wel vaak geschreven. Onderaan neem ik een lijst met links naar recensies op. Dat ik indertijd ook over Het diner had geschreven, wist ik eigenlijk niet meer. De bespreking stond in Nederlands Dagblad van 20 februari 2009. Dankzij de redactie van De taalstaat heb ik het stuk weer tot mijn beschikking en dat plaats ik dus maar meteen. De kop heb ik waarschijnlijk niet zelf verzonnen, maar zeker weet ik dat niet. 

Ook van Koch heb ik niet alles gelezen. Romans als Geachte heer M. (2014), De greppel (2016) en Het koninklijk huis (2022) heb ik overgeslagen. Intussen heb ik twee van deze boeken in huis gehaald, opgescharreld in kringlopen. Ze liggen op de stapel, maar ik heb veel stapels, dus het kan even duren. 


Als blijkt dat je kind zoiets wél doet

Satire kun je wel overlaten aan Herman Koch. Dat heeft hij niet alleen bewezen in het tv-programma Jiskefet , waarvan hij een van de makers was, maar ook in zijn romans. Al in zijn eerste roman, Red ons, Maria Montanelli (1989) liet hij een puber een genadeloos (en bijzonder humoristisch) beeld geven van de wijk waarin hij woonde en van de school waarop hij zat.

Ook Kochs nieuwe roman, Het diner, heeft satirische trekken. Het verhaal speelt zich af in een chic en modieus restaurant en dat geeft Koch de gelegenheid eens uit te pakken over hoe het er daar soms aan toe gaat. Zo schrijft hij bijvoorbeeld over een gerant die zelfs bij een schaaltje olijven nog een heel verhaal houdt over de herkomst en de bereiding en die bij het aanwijzen van de gerechten op de borden met zijn pink gevaarlijk dicht bij het eten komt. 
Waarom wees iemand met zijn pink? Was dit chic? Hoorde het soms bij het pak met de fijne blauwe streepjes, zoals het lichtblauwe zakdoekje? Of had de man gewoon iets te verbergen? Zijn overige vingers kregen we immers niet te zien, die had hij in de palm van zijn hand gevouwen, zodat ze aan het oog werden onttrokken - misschien waren ze bedekt met schimmeleczeem of symptomen van een niet te behandelen ziekte.
Het diner duurt precies een diner lang. Het boek heeft dan ook de opbouw van een etentje: Aperitief, Voorgerecht, Hoofdgerecht, Nagerecht en Fooi. Vijf delen, zoals in een klassieke tragedie, waar het ook wel iets van weg heeft. 

De verteller is Paul, die jarenlang geschiedenisdocent is geweest, maar intussen niet meer voor de klas staat. Hij zal aan tafel gaan samen met zijn vrouw Claire, zijn broer, de bekende politicus Serge Lohman, en diens vrouw Babette. Hoezeer aanvankelijk het onderwerp in de gesprekken ook gemeden wordt, de twee echtparen hebben wel degelijk iets te bespreken: hun kinderen, die behoorlijk over de schreef gegaan zijn. 

Serge Lohman is het prototype van de politicus die hogerop wil komen, die alles overheeft voor zijn carrière. Het is vermakelijk hoe Koch hem schetst, maar erg veel diepte weet hij hem niet mee te geven en dat is jammer. Er is wel erg weinig positiefs aan Serge Lohman te bespeuren. Op een gegeven moment zegt hij wel dat hij iets (om des plots wil zal ik hier vaag blijven) wil doen omdat hij aan het belang van zijn kinderen wil denken, maar erg geloofwaardig is dat niet. 

Hoe geloofwaardig de rest is, is trouwens ook maar de vraag, want we krijgen het verhaal voorgeschoteld door Paul, wiens blik gekleurd is. Soms zegt hij erbij dat hij dingen achterhoudt ('Ik ga hier niet vertellen wat Claire mankeerde, dat is privé, vind ik.'), maar hij zal ook over andere zaken wel eens niet de hele waarheid vertellen. Paul staat al een aantal jaren op non-actief en kampt af en toe met woedeaanvallen, waarbij hij zich niet ontziet iemand in elkaar te slaan. Hij heeft medicijnen, maar die blijkt hij al een tijdje niet te slikken. Hoe helder is zijn blik op de omgeving? 

Een andere dan Pauls visie hebben we als lezer echter niet en we moeten wel met hem meeleven. Dat blijkt trouwens vrij gemakkelijk te gaan, ook op de momenten dat Paul zich niet in de hand heeft en bijvoorbeeld de rector van de school van zijn zoontje aanvliegt. Paul overschrijdt daarmee duidelijk een grens, je kromt je tenen, je vindt dat zijn manier van doen helemaal niet in de haak is en toch heb je begrip voor hem. 

In deze roman stelt Koch ons voor een moreel dilemma: tot hoever moet je je kinderen blijven beschermen? Paul is loyaal aan zijn zoon, ook als blijkt dat die zich misdragen heeft en later blijkt ook Claire het in alles voor haar kind op te nemen. Die ouderliefde is roerend, maar je vraagt je wel af wanneer de ouders eigenlijk daarin te ver gaan, waar ze andere keuzes hadden moeten maken. Je merkt dat wat ze doen tegelijkertijd liefdevol en verkeerd is en dat het moeilijk is voor ouders om het goed te doen. 

Want hoe moet het dan wel? Elke ouder zal bij misdragingen van jeugdigen aanvankelijk denken dat zijn of haar kind zoiets niet doet. Maar hoe moet je verder als je merkt dat je kind wel degelijk tot erge dingen in staat is? Koch plaatst ouders in die positie, laat ze ermee worstelen en laat zien dat ze zelf ook bereid zijn over grenzen te gaan, uit liefde voor hun kind. Dat is confronterend, onthutsend, schrijnend soms. En toch heeft Koch een lichte toon weten te bewaren, waardoor Het diner ook gewoon een lekker leesboek is. Koch heeft zijn beste boek tot nu toe geschreven.

Eerder schreef ik over andere boeken van Herman Koch

woensdag 4 november 2026

Na Mattias (Peter Zantingh)

Na de periode dat ik mondelinge examens afneem bij de Staatsexamens heb ik altijd een hele lijst van boeken die, een enkele keer of meer keren, voorkomen op boekenlijsten en waarvan ik dus vind dat ik ze moet gaan lezen.  Een van die boeken was dit jaar Na Mattias (2018) van Peter Zantingh, een auteur die me ook al ontgaan was. 

Zantingh debuteerde in 2011 met Een uur en achttien minuten en schreef daarna De eerste maandag van de maand (2014). Na Na Mattias verscheen nog de roman Tussentijds (2022). Tussendoor verschenen nog wat non-fictiewerken, op het gebied van sport. Dat haal ik van de pagina die Wikipedia aan hem wijdt, want, zoals gezegd, ik las het allemaal niet. 

De tekst op de achterkant van het boek begint met 'Mattias liep de deur uit en kwam niet meer terug.' Of Mattias verdwenen of dood is, wordt daarin nog in het midden gelaten, maar verderop wordt gesproken over 'een vroege dood'. 

Acht verhalen

In het boek lezen we het verhaal van negen mensen wier leven geraakt heeft aan dat van Mattias. Sommigen stonden dicht bij hem, zoals zijn vriendin Amber, zijn grootouders en zijn ouders en er zijn ook mensen die hem maar oppervlakkig of zelfs niet kennen. Het boek begint en eindigt met Amber, daartussen ontmoeten we acht andere mensen,  vanuit wier perspectief we hun persoonlijke verhaal te horen krijgen. De grootouders, Riet en Hendrik, delen een hoofdstuk, al is alleen Riet de vertelster. De meeste hoofdstukken zijn verteld in de ik-vorm; in enkele wordt gekozen voor een zij-verteller. 

We krijgen een beeld van Mattias, een jonge man die vol plannen zit en van alles wil starten, maar het komt er meestal niet van. Het nieuwste plan is het starten van een koffiezaakje, samen met een vriend, Quentin. De koffietent zou Playlists moeten gaan heten en op de bon zou dan afgedrukt staan welke muziek de klant heeft gehoord tijdens het bezoek. Bij die plannen houdt Amber hem met de voeten op de grond. Daar ging hun laatste ruzie over. 

Quentin krijgt een eigen hoofdstuk. Hij heeft al een heel verleden als militair. Na de dood van Mattias besluit hij te gaan hardlopen met een blinde man. Er zijn meer mensen wier leven een wending heeft genomen 'na Mattias'. Zo is zijn moeder, Kristianne, taalles gaan geven aan vluchtelingen en organiseert ze een etentje ten bate van Vluchtelingenwerk. 

Nathan

In enkele hoofdstukken is aanvankelijk helemaal niet duidelijk wat de relatie is met het leven (of de dood) van Mattias, zoals in het hoofdstuk over Nathan, verhuurder van strandhuisjes, die een bijscholingsdag meemaakt. Hij is gek van treintjes en hij heeft een alcoholprobleem. Hij overnacht op de scholingsdag in een van zijn eigen huisjes. Pas later wordt duidelijk wie de beoogde huurders van het huisje waren en ook wie het zandkasteel op het strand gemaakt heeft. 

Ik schrijf dit enkele weken nadat ik Na Matthias gelezen heb. Het hoofdstuk over Nathan is me misschien wel het best bijgebleven. De wending, die de levens van enkele anderen maken, zou hij in zijn leven misschien ook wel willen, maar het is de vraag of het ervan komt. 

De andere kant

Hoe Mattias om het leven gekomen is, laat ik maar even in het midden. Wel schoot me meteen Het moois dat we delen van Ish Ait Hamou te binnen, dat overigens een jaar later dan Na Mattias verscheen. Net als in die roman wordt ook in Na Mattias 'de andere kant' van het verhaal belicht. Allemaal heel menselijk, maar misschien ook wel een beetje voorspelbaar. Ik blijf hier wat vaag, omdat ik niet te veel wil verklappen. 

Peter Zantingh heeft een uitstekende pen en in elk hoofdstuk staan zinnetjes die ik wilde aanstrepen, omdat ze zo mooi geformuleerd zijn. Zijn boek is vaardig geschreven en goed gecomponeerd en toch overtuigt Na Mattias me niet helemaal. Er is eigenlijk weinig mis met de roman, maar toch word ik er niet door gegrepen. Waardoor het komt, is me niet zo goed duidelijk. Misschien ligt het net zo goed aan mij als aan het boek. In mijn hoofd wil het maar niet meer worden dan een aardig boek van iemand die goed kan schrijven. Daarmee doe ik het waarschijnlijk geen recht, maar in mijn beleving wordt het niet meer dan dat. 

Een tikje tegen een leven

De verschillende hoofdstukken zitten verder allemaal goed in elkaar. Die van de mensen dicht bij Mattias helpen om hem te leren kennen, die van de andere mensen vind ik misschien nog interessanter, omdat je daaraan ziet hoe het leven van iemand die ver van je afstaat toch invloed kan hebben op het jouwe. 

Willem Elsschot dichtte in 'Bij het doodsbed van een kind':

De aarde is niet uit haar baan gedreven
toen uw hartje stil bleef staan,
de sterren zijn niet uitgegaan
en 't huis is overeind gebleven.

De aarde draait door, ook na de dood van Mattias, maar sommige levens hebben tikje gekregen, zodat ze net een iets andere kant op zijn gegaan. Dat laat Na Mattias goed zien.  

dinsdag 3 november 2026

Alaska (Philippe Charlot / Tieko)

Wie vandaag aan Alaska denkt, denkt waarschijnlijk aan de midterms, waarop Alaska een van de staten is waarom het draait. Het zou ook kunnen zijn dat je nog even terugdenkt aan Sara Palin, ooit in de running om vice-president van de Verenigde Staten. Maar waarschijnlijk denk je alleen maar aan een heel groot gebied (groter dan Frankrijk) met maar heel weinig inwoners (minder dan Amsterdam). En veel ruige natuur dus. 

Dat laatste blijkt ook uit de strip Alaska, waarvan het scenario geschreven is door Philippe Charlot en de tekeningen gemaakt zijn door Tieko (Thierry Cauquil). Je krijgt daardoor een uitstekend idee van hoe dun bevolkt Alaska is. 

In de proloog gaan we terug naar 40.000 jaar voor Christus. Een mammoet sleept zich met de laatste krachten voort, valt om en sterft, zoals met meer dieren in die tijd gebeurd zal zijn, als ze al niet een gewelddadige dood sterven. Overblijfselen van die dieren zijn nog steeds te vinden. Door de opwarming van de aarde wordt het gebied van de permafrost kleiner en worden die overblijfselen zichtbaar. 

Onderzoek naar mammoetresten

Hannah wordt door een universiteit op onderzoek uitgestuurd. Ze zal overnachten bij de stuurse Dorothy, die meteen duidelijk maakt hoe ze dat vindt:

Ik bied onderdak aan, daartoe ben ik verplicht, maar ik ben geen restaurant. 

Ook met 'bottenjagers' heeft Dorothy weinig op:

We hebben er jaren over gedaan om de goudzoekers hier weg te krijgen. Deze opvolgers staat hetzelfde lot te wachten. 

Verdwijning

Maar Hannah blijkt niet alleen een mammoetonderzoeker te zijn. Ze heeft nog een missie: vijfentwintig jaar geleden is haar moeder verdwenen in hetzelfde gebied. Ze wil kijken of daar meer over kan ophelderen, zeker als ze al snel snapt dat haar moeder (Emy) ook bij Dorothy heeft overnacht.  Hannah gaat op pad met een hond, die ze Wrangel noemt. 

Verder trekt ze op met Kyle, die ervoor zorgt dat ze zich op paarden kunnen verplaatsen. Samen bereiken ze niet alleen de resten van de mammoet, maar ze vinden ook het lichaam van een mens. Als Hannah de politie inschakelt, blijkt er van alles in gang gezet te zijn en lijkt niemand nog zeker van zijn leven te zijn. Wat er vijfentwintig jaar geleden gebeurd is, blijkt nadrukkelijk een rol te spelen en langzaam wordt het Hannah duidelijk wat er toen voorgevallen is. Komt ze er ook achter waar haar moeder gebleven is? 

Haar zoektocht is vol gevaar. Niet alleen zijn er mensen die gewelddadig zijn, ook de weersomstandigheden zijn bar. Redt Hannah het wel of zal ze net als haar moeder verdwijnen?

Verhaal

Het verhaal van Alaska zit uitstekend in elkaar. Je leeft mee met Hannah, die in steeds moeilijker omstandigheden terechtkomt en die niet meer weet wie haar vijanden en wie haar bondgenoten zijn. En dan is er nog de geschiedenis uit het verleden die blijkbaar nog steeds niet helemaal afgelopen is. 

De strip eindigt met een epiloog met beelden uit het pleistoceen, die aansluiten bij de proloog (maar met teksten uit het heden), waardoor het verhaal mooi rond gemaakt is. 

Tekeningen

De tekeningen van Tieko zijn ook uitstekend. Mooie heldere tekeningen, die zich gemakkelijk laten lezen. Door de inkleuring wordt meteen duidelijk wat in het heden en wat in het verleden speelt. De natuur wordt in al haar schoonheid getekend, maar ook in haar wreedheid. 

Alaska is een strip die je lekker kunt doorlezen. Goed en spannend verhaal, waardoor je het album niet weg wilt leggen voor het uit. Een degelijke thriller in fraai tekenwerk. 


Titel: Alaska
Scenario: Philippe Charlot
Tekeningen: Tieko
Inkleuring: Tanja Wenisch
Vertaling: Hans van den Boom
Uitgever Arboris
2026, 64 blz. € 11,95 (softcover), € 21,95 (hardcover, beperkte oplage)



maandag 2 november 2026

Johnnie Walker (Connie Palmen)


Veel van de romans van Connie Palmen zijn geput uit haar eigen leven. Vaak loopt er iemand in rond die zomaar de schrijfster zelf had kunnen zijn. Bij Lucifer (2007) en Je zegt het (2015) is dat niet het geval en in Geheel de uwe (2002) staat er een figuur centraal die wel erg veel wegheeft van Ischa Meijer, met wie Palmen een relatie had. 

Voor op het nieuwe boek, Johnnie Walker, staat 'Roman', maar dat staat niet op de titelpagina. Veel van wat in het boek staat, leest als wat we tegenwoordig een 'memoir' noemen. Het is ook wel verdedigbaar om het als een roman te lezen. Allerlei feiten uit haar leven brengt Palmen bij elkaar en arrangeert ze zoals je dat ook in een roman zou doen. 

Eigenlijk doet het er niet toe. Het gaat erom of het een goed boek oplevert en of je het met plezier kunt lezen. Ja en ja. Ik moet altijd wel weer even wennen aan de stijl van Palmen, die wel helder is, maar die soms ook een zekere retorische nadrukkelijkheid heeft. Daar moest ik even inkomen, maar daarna leest het boek gewoon lekker. Het bevat niet al te lange hoofdstukken, zodat het ook goed doorleest. 

Drank

Door het rijm Connie - Johnnie, doet de titel het wel goed, voor mijn gevoel. Die verwijst naar de keuze voor de drank die de jonge Connie (ik laat voor het gemak schrijfster en vertelster samenvallen) ooit maakte toen ze op haar brommer de Maas overstak, waarna ze hem stalde bij een café en haar eerste whisky bestelde in café De Vriendschap. De drank zou haar nog lang vergezellen.

Ik had verwacht dat er daarom wel een groot deel van Johnnie Walker zou gaan over het gebruik van de drank (en over het afkicken ervan), maar dat is niet zo, als de whisky wel verschillende keren aanwezig. 

In Johnnie Walker wordt er veel aandacht besteed aan de thuisbasis, de ouders en de vier broers. 

Het leven leek me te moeilijk voor mijn ouders, mijn broers, eigenlijk voor alle mensen op aarde, behalve voor mijzelf. 

De vertelster was het kind van wie de ouders zeiden dat ze er geen omkijken naar hadden; die redde zich wel. Het kind zou zich wel redden:

Niks 'You Tarzan, me Jane'.
Me Tarzan.

Moeder

Een grote rol in het gezin speelt de moeder, die liefdevol beschreven wordt, maar die ook haar moeilijke kanten heeft. 

Ik ben later in mijn leven mannen tegengekomen die me aan mijn vader en broers deden denken, zachtaardige, scherpzinnige mannen met een diep weggestopte furie die in ijver werd omgezet, maar ik heb nooit meer een vrouw als onze moeder ontmoet, zo extreem lief, gul, zenuwachtig en verslagen. 
Alle gezinnen draaien om degene die het meest lijdt. Zij was onze as, de middelpuntvliedende kracht, degene die het meeste gaf, maar ook degene die het meeste nam. 

Dat 'middelpuntvliedende' lijkt me niet helemaal terecht gekozen. Ik neem aan dat Palmen 'middelpuntzoekende' bedoelt. Dat soort kleine fouten kwam ik trouwens vaker tegen in dit boek. Bijvoorbeeld het gebruik van het woord 'schaftketens' (twee keer) als er 'schaftketen' bedoeld is, het meervoud van 'schaftkeet'.

Dat moeder een niet gemakkelijk leven leidt, heeft te maken met de relatie met haar eigen moeder (de grootmoeder van de vertelster dus), samengevat door moeder in de zin 'Ze mocht me niet'. Als oma overleden is en als ook nog haar man overleden is, lijkt moeder lichter te kunnen leven. 

Aan het eind van haar leven, is de vertelster bij haar als zij naar het ziekenhuis wordt vervoerd. Het is het moment waarop zij besluit Johnnie Walker te verlaten. 

Radicaal kiezen

De whisky heeft een mannennaam, waardoor hij ook een persoon is, een metgezel. Maar de drank heeft ook te maken met overgave, met het radicaal kiezen. Radicale keuzen zijn de rode lijn in Johnnie Walker. Niet alleen de keuze voor de drank, maar ook de keuze voor het schrijverschap. En door het hele boek heen gaat het over misdadigers, terroristen. 

Een prominente rol vervult Ulrike Meinhof, die van de ene dag op de andere lijkt te kiezen voor het terrorisme. De jonge vertelster is gedreven om meer van Meinhof te snappen. Niet omdat ze haar bewondert, maar omdat ze bang is te worden zoals zij. 

Later vergelijkt ze Ulrike Meinhof met Rainer Werner Fassbinder, schepper van de serie Berlin Alexanderplatz. Hun drijfveren zijn mogelijk hetzelfde, maar de een zet de stap naar de misdaad, de ander die naar de kunst. 

Vernietigen

Het vernietigen, dat de moordenaar in zich heeft, zit ook in de drank en ook in het schrijverschap. 

Tot op de dag dat mijn verlosser en moordenaar uit mijn leven verdween, accepteerde ik dat schrijven en het leven met Johnnie Walker redding en verwoesting ineen waren, dat het een zegevierend zelfvernietiging was, quid pro quo, mijn lichaam voor een boek, mijn beweeglijke ik opgelost en uitgewist in een onwrikbaar alter ego, een liefdesdans met de dood om over het onbevattelijke verdwijnen te triomferen in de kortstondige eeuwigheid van de taal. 

Over de kracht van de taal heeft Connie het met Henri Martin, docent aan de pedagogische academie waaraan zij studeert. Hij heeft het met haar over binnen- en buitenmensen: mensen die hun eigen levensregels volgen en mensen die beïnvloed worden van buitenaf en hoe taal daar een rol bij speelt. In de vorm van reclame, maar niet alleen daar.  

Iemand die zich opwerpt als messias, kan een hele groep volgelingen beïnvloeden. In Johnnie Walker wordt Jim Jones genoemd, de sekteleider die zijn volgelingen massaal aangezet heeft tot zelfmoord. 

Mentoren

In dit boek komen, net als in bijvoorbeeld De wetten (1991) mannen voor die niet alleen geliefden, maar ook mentoren zijn, mensen die de vertelster aan het denken zetten. Leo Leonhardt (niet direct een geliefde, maar wel een leermeester) spreekt ze vaak in een 'grensbarak'. Hij vertelt haar

(...) dat je alle lieve, aardige jongens en meisjes overal ter wereld met het grootste gemak in meedogenloze moordenaars kunt veranderen, als je ze maar laat geloven in een hoger doel, in een god of een heilig ideaal, in een volk of vlag, in iets goeds dat groter is dan hun eigen kleine leven, groter dan hun eigen kleine dood, iets wat hun ontstijgt, waarvan zij deel uitmaken en waarvoor ze zich mogen opofferen. 

Van een 'ik' veranderen ze in een onderdeel van een 'wij'. Palmen zegt dat ze er daarom voor gekozen heeft al haar romans in de ik-vorm te schrijven. 

Het deel uitmaken van een groep komt vaak terug. Ergens bijhoren en tegelijkertijd niet. Een mooi voorbeeld is het feit dat de vertelster elke keer werd uitgekozen om klassenvertegenwoordiger te zijn, waardoor ze opgenomen werd in de groep, maar tegelijkertijd apart werd gezet. 

Tussen de misdadiger en de schrijver bestaan veel overeenkomsten. Ze maken een radicale keuze en geven zich daaraan over, zoals ook degene die zich overgeeft aan een verslaving. Die radicaliteit geeft in het dagelijks leven soms problemen. 

De avond nadat ik in Killing for Company begon, had ik een lastig gesprek met mijn man over wat hij mijn kamikazekarakter noemde, de compromisloze houding als het op keuzes en oordelen aankwam, goed of slecht, alles of niets, zwart of wit, huid en haar, een extremisme dat hij bewonderde en dat hem benauwde. 

Maar die radicaliteit heeft de schrijfster ook nodig. Zoals ze zelf zegt: het is 'schrijven of sterven'.

Het scherp van de snede

Over die radicaliteit gaat Johnnie Walker en het laat zien hoe dat betekent dat je leeft op het scherp van de snede. Dat je leeft in het grensgebied en dat het ook zomaar kan dat je een van wit naar zwart switcht. Niet voor niets komen we in dit boek vaak grenzen tegen: het meisje dat de maas oversteekt, Leonard Leonhardt die ze vaak spreekt in de grensbarak, de grens tussen fictie en werkelijkheid. 

Aan de ene kant heeft Johnnie Walker de opzet van een memoir: er komen veel zaken in voor die zo gebeurd zijn in het leven van de schrijfster. Anderzijds is de compositie zo dat het boek de hechtheid heeft van een roman, waarin de lijnen zorgvuldig zijn uitgezet. 

Met veel plezier heb ik het boek gelezen: helder geschreven, zowel een beroep doend op je gevoel als je verstand. Weer een steen in het bouwwerk dat het oeuvre van Connie Palmen is. 

Eerder schreef ik over:

donderdag 29 oktober 2026

Samir / De wachtkamer van Europa (Aimée de Jongh)


Bij het eiland Lesbos denken we tegenwoordig niet meer in de eerste plaats aan de dichteres Sappho, vermoed ik, maar aan vluchtelingen. Daarvan komen er elk jaar duizenden op het eiland aan. In 2017 bezocht Aimée de Jongh het vluchtelingenkamp Kara Tepe. Fotografen waren er niet welkom, maar het lukte haar wel om er tekeningen te maken. De reportage die ze op die manier maakte, werd gepubliceerd op de site van NRC. Intussen is het ook als boekje uitgegeven: De wachtkamer van Europa.

Door de strip krijg je een beeld van het dagelijks leven in het kamp. Mensen moeten wachten op een beslissing en weten niet of ze door kunnen of teruggestuurd zullen worden. Op een vraag aan een man hoe het met hem gaat, antwoordt hij: 'I'm OK, I'm not dead.' 

Mensen leven met elkaar in een zogeheten ISO-box, soms wel met zijn achten. Dat is niet comfortabel, maar al beter dan in kamp Moria, waar ze eerst opgevangen zijn; daar wonen de mensen in tenten. 

In 2020 werd kamp Moria door brand verwoest en in 2021 werd Kara Tepe gesloten. 

De wachtkamer van Europa bevat niet alleen de stripreportage uit 2017, maar ook de portretten die De Jongh indertijd tekende en de ingekleurde schetsen die ze maakte, compleet met aantekeningen. Wie meer wil weten over 'graphic journalism', kan lezen wat ik over Joe Sacco schreef en natuurlijk is het een goed idee om te gaan kijken op de site Drawing the times, waar ook deze reportage (in het Engels) te lezen is. 


Negen jaar na de reportage De wachtkamer van Europa heeft Aimée de Jongh over dezelfde situatie een graphic novel gemaakt: Samir. Ze is in 2024 en 2025 teruggegaan naar Lesbos, naar het vluchtelingenkamp Mavrovouni. 

In de proloog maken we kennis met een Amerikaans echtpaar dat naar Lesbos is gegaan voor een vakantie met zijn tweeën. Ze komen om te genieten. Als ze langs een vluchtelingenkamp komen, maken ze maar eventjes geen foto's. Niemand zit te wachten op een afbeelding van een lelijk hek. 

Jerrycan

In het kamp leeft Samir, zoals er zoveel kinderen leven. Hij zou graag leren voetballen, maar zijn gezondheid laat dat eigenlijk niet toe. Hij moet zichzelf in acht nemen en mag zich niet overmatig inspannen. Vaak sleept hij een jerrycan met zich mee. Die is blijkbaar heel belangrijk voor hem.  

Doordat we Samir volgen, leren we het leven in het kamp kennen. Vader staat in de rij voor het uitdelen van voedsel, sommige mensen verdwijnen omdat hun aanvraag is goedgekeurd, er komen nieuwe vluchtelingen, met de dood nog in hun ogen. Samir zal aan een van de nieuwelingen, het meisje Lida, het kamp laten zien. En de lezer kijkt mee. 

Door de angstdromen en de herinneringen van Samir krijg je een blik in zijn vluchtverhaal. Daarin is er ook sprake van zijn broer Sufyan. Het duurt een tijdje voor je weet hoe het hem vergaan is. Je weet dan ook waarom Samir die jerrycan steeds bij zich wil houden. 

Dobbelstenen

Het kamp ligt op een eiland waar het haast altijd goed weer is. De zonnigheid contrasteert met de ellende die de vluchtelingen hebben meegemaakt. In het kamp wordt niet alleen gewacht, maar ook verwacht. Er is hoop op een gunstige beslissing, op een paspoort. Maar er is ook onzekerheid. Niet voor niets komen er in Samir verschillende keren dobbelstenen voor. Je weet nooit of je wel zes zult gooien. 

Het kamp lijkt een eiland op het eiland, maar er zijn wel verbindingen met de buitenwereld. Ook die toont De Jongh. De toeristen noemde ik al, maar er zijn ook de Grieken die op het eiland leven. 

Hoe het afloopt met de aanvraag van het gezin van Samir en of het uiteindelijk het kamp zal verlaten, wil ik maar even in het ongewisse laten. 

Medemensen

Samir is een mooie graphic novel geworden. Doordat het perspectief bij Samir ligt, wordt hij het middelpunt en daardoor wordt het verhaal over vluchtelingenproblematiek vooral een menselijk verhaal over een jongetje, dat een vreselijke vlucht achter de rug heeft en dat met een gebrekkige gezondheid zo goed mogelijk plezier in zijn leven probeert te houden. Op die manier blijven we ver weg van de statistieken en leven we mee met medemensen. 

Eigenlijk werkte het ook zo met de foto van Aylan Kurdi, het verdronken Syrische jongetje. Daarover schreef ik eerder. Ook die foto deed ons realiseren dat nieuws over mensen gaat en dat we dat steeds weer tegen onszelf moeten zeggen als we dat dreigen te vergeten. 

Dat doet Aimée de Jongh ook. Je zou kunnen zeggen dat het een vrij eenvoudig verhaal is, maar misschien is elk leven wel een vrij eenvoudig verhaal. Hoe dan ook, in het verhaal klopt een hart, voel je de betrokkenheid en daar kun je je dus als lezer niet aan onttrekken. 

Vitaliteit

Samir geen somber verhaal. Ik noemde de verwachting en de hoop al. Maar Samir is ook gewoon een jongetje met jongetjesdingen, zoals voetballen (waar Lida gelukkig erg goed in is). Er zit een zekere vitaliteit in het verhaal. In het kamp zijn de mogelijkheden misschien beperkt, maar er is de hoop dat je eruit komt en dan is er van alles mogelijk. 

Wie deze beeldroman leest, moet wel van Samir gaan houden. En hopelijk denk je ook aan hem als er in de buurt een AZC geopend wordt en er allerlei verhalen verteld worden waar de Samirs van deze wereld niet in voorkomen. 

Achter in Samir is een dossiergedeelte opgenomen met foto's, tekeningen en informatie. Dat deel eindigt met een blij makende mededeling: 'Van alle vluchtelingen die aan dit boek hebben meegewerkt, is hun aanvraag inmiddels goedgekeurd.'

Titel: De wachtkamer van Europa                      Titel: Samir
Tekst en tekeningen: Aimée de Jongh                Tekst en tekeningen: Aimée de Jongh
Uitgever: Scratch Books                                     Uitgever: Scratch Books
2026, 46 blz. € 7,50  (softcover)                        2026, 176 blz. € 29,95 (hardcover)