De laatste jaren komt het niet meer van het lezen dichtbundels, merk ik. Ik heb er nog wel enkele aangeschaft, maar alleen als ik het verzoek krijg er een recensie over te schrijven, lees ik nog een hele bundel. Te weinig ademruimte misschien, een te vol hoofd - ik roep ook maar wat.
Van Ester Naomi Perquin heb ik heel wat losse gedichten gelezen en die vond ik eigenlijk altijd goed: helder genoeg en toch spanning op de regels, genoeg te raden ook. En nu heeft ze een roman geschreven, Tot alles in beweging komt. Ik nam het boek op in de lijst van de beste boeken van vorig jaar die ik niet gelezen heb. Toen had ik het boek al in huis.
Intussen heb ik het ook gelezen en ik ben ervan onder de indruk. Toen ik zo'n honderd bladzijden gelezen had, vroeg iemand wat ik ervan vond. 'Goed', zei ik, ' heel goed, maar ik weet niet zo goed waarover het gaat.' Dat is me tijdens de rest van het boek meer duidelijk geworden.
Ontsnapping
Ela is schrijfster. Ze heeft twee verhalenbundels geschreven, Bezoek onder toezicht en Dream on, die door een recensent gekarakteriseerd werden als 'effectief maar aangelijnd proza' en nu wil ze wat anders schrijven. Ze werkte lang aan een ontsnappingsboek, een boek over mensen die ergens aan ontsnapt zijn. Voor elk hoofdstuk van Tot alles in beweging komt is een citaat opgenomen van iemand die te maken heeft gehad met ontsnapping.
Ontsnapping is ook een thema in het werk dat ze een tijd verricht heeft: gevangenbewaarder. Ze loopt aanvankelijk mee met Hans, van wie ze de kneepjes van het vak moet leren. Wat dat vak inhoudt, hoe je voortdurend alert moet zijn, met wat voor mensen ze te maken krijgt - je krijgt het allemaal te lezen.
Ela is opgegroeid in een gezin met een zieke vader, Lex, die overleed toen ze twaalf was. Ze heeft een oudere broer, Micha, en een jongere, David, die door de huisarts als schizo-karakteristiek is gediagnostiseerd. Met haar moeder heeft ze weinig contact. Ook aan je verleden en aan de context van je familie kun je natuurlijk niet ontsnappen.
Ze leeft met haar partner Gideon en haar zoons Boaz en Max. In een deel van het boek is ze zwanger van een dochter, Mare, die geboren zal worden in 2020, het coronajaar. We maken haar ook nog na haar geboorte mee.
Gruwelen
De hele tijd zit je in het hoofd van Ela, die weliswaar niet meer werkt aan haar ontsnappingsboek, maar de mensen die ergens al dan niet aan ontsnapt zijn, zijn nog volop levend in haar, net als de gedetineerden bij wie ze gewerkt heeft. In het boek worden verschillende misdaden kort beschreven. De gruwelijkheid van sommige wekt afgrijzen en tegelijkertijd is dat waar het publiek op uit is. Op die manier houdt Perquin ook de lezer een spiegel voor: is dit wat je wilt lezen?
Een thema is ook dat je maar een deel van de werkelijkheid kent. In de gevangenis laten de gedetineerden een deel van zichzelf zien, wat ook nog een aardig kant kan zijn, maar ze hebben ook een compleet andere kant, maar dat geldt niet alleen voor hen. Dat blijkt ook op een familiebijeenkomst, waarin Ela wat te horen krijgt over een kant van haar vader die ze nog niet kende.
Dubbelheid
Die dubbelheid van de mensen kom je op allerlei terreinen tegen. Hans is de ervaren collega van wie ze veel kan leren, maar hoe hij zich tegenover haar gedraagt, vanuit een superioriteit is bepaald onaangenaam.
Ela heeft verder ooit een relatie gehad met P. Toen ze ontdaan was door wat er op 11 september 2001 in Amerika gebeurd was, was hij met schoenen, pak en al bij haar in bad gestapt om haar te kalmeren. Juist deze man blijkt ook een keerzijde te hebben. Pas tegen het eind van het boek vallen de puzzelstukjes in elkaar. Dat deed me denken aan de film Gebroken spiegels van Marleen Gorris (1984). Die speelt zich af in een bordeel en alle mannen zijn vreselijk. Er is er maar eentje met wie je je nog zou kunnen identificeren en die blijkt het ergst van allemaal.
Door de mensen met wie ze omgaat, heeft Ela een scherp oog voor verkeerde bedoelingen. Als ze met haar dochtertje in de trein zit, valt haar meteen op hoe fout de manier is waarop een man naar haar kind kijkt.
Maar ze heeft intussen ook minder de neiging om misdadigers te veroordelen. Misschien ook omdat ze ziet dat we allemaal tot het ergste in staat zijn. Nu ze moeder is, moet ze bijvoorbeeld vaker denken aan moeders die daders zijn.
Steeds vaker dacht ik aan de moeders die ik uit de kranten kende. De Berlijnse die haar huilbaby vanuit het raam op de betonnen binnenplaats gooide,. De Groningse die een tweeling in een vuilniszak deed en naast de container van de Jumbo achterliet. De Limburgse die haar twee weken oude zoontje met een flesje water in de box legde om naar een driedaags festival te gaan: ze wilde dansen. En ik schaamde me niet alleen omdat ik die moeders destijds zo makkelijk had veroordeeld, op basis van een paar zinnen, een krantenkop, clickbait - maar ook omdat ik daar niet langer toe in staat bleek.
Een kloppend verhaal
Haar broer Micha verwijt haar dat ze dingen vertelt die niet echt gebeurd zijn, dat zij zaken opneemt in haar verhaal die niet kloppen met de werkelijkheid of in ieder geval niet met zijn werkelijkheid. Ieder leeft in zijn werkelijkheid, in zijn verhaal en misschien is het ook moeilijk om daaruit te ontsnappen. Tot alles in beweging komt, je oorspronkelijke verhaal niet meer blijkt te kloppen en je leven dus ook niet meer klopt.
Of ik echt vat heb gekregen op Tot alles in beweging komt weet ik niet, maar misschien is dat juist wel kenmerkend van het boek: het laat veel kanten van veel dingen zien. Ook de lezer maakt zijn eigen verhaal en wordt zo tot een bijna medeplichtige. Ook de lezer zit opgesloten in zijn eigen hoofd en zijn eigen wereldbeeld. Maar misschien dat dit boek daar tikje tegen geeft, zodat er toch wat in beweging.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten