Tosca (Maud Vanhauwaert)

Tot vlak hiervoor leefde ik in de veronderstelling dat ik Tosca van Maud Vanhauwaert opgenomen had in het lijstje met de tien beste boeken van 2023 die ik niet gelezen had, maar daar staat het niet in. De helft van de boeken in dat lijstje heb ik intussen gelezen en ook het boek van Vanhauwaert. Ik wist vooraf eigenlijk niet waarover het zou gaan, maar ik herinnerde me wel dat ik veel positieve reacties langs had zien komen, dus ik had er wel vertrouwen in. Mijn boekhandelaar was er intussen wel klaar mee en legde de roman in de bakken met boeken die hij na nieuwjaar niet meer in zijn winkel wilde. Daar heb ik het uit gehaald. 

De titel, Tosca, verwijst naar het begrip 'toska' en dat wordt uitgelegd in het motto, een citaat van Nabokov. Toska is een complex begrip dat verwijst naar een diepe pijn zonder directe oorzaak, een doffe pijn in de ziel, een diep verlangen zonder iets om naar te verlangen. Er zitten nog veel meer kanten aan. Het kan ook verveling zijn. Over dat gevoel zal de roman dus gaan. 

Vanhauwaert spelt het woord niet als 'toska', maar als 'tosca'. Wellicht om esthetische redenen, maar ook omdat ze dan een aantal haakjes in het woord kwijt kan: T()s(a. Op die haakjes kom ik nog terug. 

Aline

De hele roman is eigenlijk een lange brief, van May Solovjov aan haar redacteur Daniël. In de brief vertelt ze wat ze allemaal meegemaakt heeft met een zeventienjarig meisje (dat in de loop van het boek achttien wordt), Aline Verstraete. Die stuurt haar een berichtje nadat ze een lezing van May heeft bijgewoond. Uit het bericht kun je opmaken dat ze plannen heeft om haar leven te beëindigen. Verder stuurt ze een tekening: een portret van May, waarin die erg op haar vader lijkt. 

May gaat het contact met Aline aan en ze ontmoet haar ook verschillende keren. Het meisje leidt een lastig leven. Zo is ze een nacht in de week dakloos en wordt ze gepest omdat ze op meisjes valt en dat gepest loopt uit op gewelddadigheden. Er zijn in het verhaal fasen waarop Aline uitgebreid schrijft wat er allemaal aan de hand is, maar praten doet ze nauwelijks en ze heeft ook geregeld last van angstaanvallen. 

Vertalen

May is vertaalster en geeft ook les in vertaalkunde, maar Aline is moeilijk te lezen en nog moeilijker te vertalen. Of ze op haar woord te geloven is, weet May niet zeker, maar ze gaat mee in haar verhaal, ook omdat ze bang is dat Aline wat overkomt. 

Aline neemt geregeld contact met May op en dringt zo in haar leven, zowel op haar werk als in haar privé-leven. May leeft samen met Lou, die al vergeefse pogingen heeft gedaan om zwanger te worden. Je zou kunnen zeggen dat May ook een soort moederrol vervult: ze probeert Aline te beschermen. 

Wit

Alles wat Aline schrijft aan May, zet ze tussen haakjes. Vandaar dus de haakjes op de cover. Soms plaatst ze de tekst zelfs tussen dubbele haakjes. Alleen haar laatste brief staat niet tussen haakjes. Op de afbeelding hierboven is het niet te zien, maar op de haakjes na is de omslag wit. Titel en naam van de schrijfster zijn in reliëf aangebracht. Het wit is belangrijk in Tosca. 

Door het hele boek staan er gedichten en juist bij gedichten speelt ook het wit van de pagina mee. De gedichten hebben iets te maken met de tekst die er vlak voor of vlak na staat, maar het verband is ook weer niet overduidelijk. Zo wordt Aline in de prozatekst vergeleken met de belangrijkste pion op het spelbord en eindigt het eerstvolgende gedicht met 'een zwevende pion / in de klamme hand van een aarzelende schaker'. 

De dood wordt vergeleken met 'het oneindige wit':

De mogelijkheid jezelf te kunnen opheffen. Het is zoals met kleuren. Leg alle kleuren bij elkaar en je krijgt een verblindend wit licht. Niet anders is de dood. Het niet is het zuivere alles. 

Al eerder hebben we dan een gedicht gelezen over iemand die met sneeuwbollen op de markt staat en ze mee naar huis neemt, waarna ze maar met de bollen blijft schudden, zodat het wit niet neerdaalt. En Aline heeft al tegen May gezegd: 'U houdt van witruimtes die je op veel manieren kunt interpreteren.' Verder is er een gedicht waarin een ruimte met alles erin wit geverfd wordt, ook de ik en de jij in de ruimte: 'opdat wij onmerkbaar in elkaar // over zouden kunnen gaan'.

Vader

Ook de vader van May mompelt ergens een gedicht met daarin 'het wit dat grenzeloos maakt'. Vader heeft ooit naar het Westen moeten vluchten. May wil dichter bij hem komen. Misschien is haar fascinatie voor de Russische literatuur en haar drang tot vertalen een manier om dichter bij haar vader te komen. Misschien is de hele geschiedenis met Aline ook maar een omweg naar haar vader. De slotzin van Tosca lijkt dat te suggereren. 

Vaak gaat het in de roman over het naderen van mensen het afstand nemen. May en haar vader, May en Aline, May en Lou. Afstand nemen klinkt te actief, want soms gebeurt het gewoon. En misschien gaat het boek ook wel over dicht bij jezelf komen of verder van jezelf weg raken. May schrijft ergens: 

Meer nog dan dat ik bang was haar te verliezen, was ik misschien bang na haar dood mezelf te verliezen. 

Niet eenduidig

Al mijn opmerkingen plaats ik met een zekere omzichtigheid, want zo eenduidig is Tosca niet, maar dat is juist het boeiende van het boek. Het verband tussen wat in het verhaal verteld wordt lijkt op het verband zoals je dat soms in poëzie aantreft: je merkt dat dingen met elkaar te maken hebben, maar als je ze wilt definiëren, onttrekken ze zich aan je waarneming. Maar zo gaat het ook met May en Aline. Steeds als May denkt duidelijker te krijgen wie Aline is, tast ze in het duister. In het wit, bedoel ik. 

Het maakt Tosca wel tot een fascinerende roman. Het onderwerp interesseert me, ook door mijn vrijwilligerswerk bij 113 Zelfmoordpreventie. Ik zal het mijn collega's dan ook zeker aanbevelen, zoals ik dat ook deed met Wolf van Lara Taveirne. 

Maar het intrigerende van Tosca zit vooral ook in de manier waarop het geschreven is. Wat Aline meemaakt met May is vaak spannend. Ik vertel er niet te veel over, omdat ik wil dat er nog veel te ontdekken blijft in het boek. Maar er is meer dan het verhaal van die twee. Er zijn andere verhaallijnen die parallel lopen of er haaks op staan en je bent al ver in het boek voordat je je afvraagt hoe betrouwbaar de verhalen van Aline zijn en hoe betrouwbaar May is als verteller. Waar is ze eigenlijk mee bezig?

Tosca is een boek dat je niet uithebt als je de laatste bladzijde hebt gelezen. De personages gaan nog even door in je hoofd, zodat je wel terug moet bladeren en zeker de gedichten nog eens moet lezen en altijd heb je het idee dat het boek je gedeeltelijk ontglipt en juist dat het prachtige is. Geweldig boek!