Twee vrouwen staan centraal in de roman Aardige vrouwen van Megan van Kessel: Cindy ten Blik en Dolores Lambrechts. Bij het begin van het boek zijn het middelbare-scholieren, maar ze blijven nog heel lang met elkaar verbonden.
Cindy is een buitenstaander: een Nederlandse in een Belgisch dorp (Bombaye, in de provincie Luik), niet ver van Maastricht. Ook op school is ze een buitenstaander en als er een nieuwe leerling komt, trekken ze naar elkaar. Dolores heeft het verdriet al in haar naam, maar Cindy klampt zich aan haar vast.
Mijn moeder waarschuwde me voor vrouwenvertrouwerij, daar komt ellende van, maar zij had zich laten kwetsen en was gesloten. Ik stond nog open.
Dolores woont op een landhuis en neemt daardoor al een aparte positie in. Zo wordt ze een keer met een koets van school opgehaald. Cindy en zij worden vriendinnen, al is Cindy meer van Dolores afhankelijk dan andersom. Cindy wil vooral een hartsvriendin en ze is bereid om daarvoor veel te slikken. Als Dolores haar laat zitten zal ze nooit 'sorry' tegen Cindy zeggen, maar Cindy kiest ervoor om haar daar niet echt mee te confronteren en in ieder geval de relatie in stand te houden.
Dolores is haar eerste echte vriendin en Cindy weet ook niet precies hoe dat nu werkt met vriendinnen.
Ik vroeg me af wat ik nu hoorde te doen. Wat een vriendin was. Of juist niet.
Ruzie voorkomen
Cindy komt uit een gezin van drie kinderen, van wie zij het middelste is. Dolores is thuis het oudste. Cindy vergelijkt haar met Veronique, haar oudste zus.
Zij leek op Veronique: verantwoordelijk en snel ontvlambaar. Ik leek op haar middelste zusje. Zij had ook de neiging om te doen alsof ze alles wel prima vond, om ruzie te voorkomen.
Later zal de moeder van Dolores, Cécile, zich vergelijken met Cindy:
'Zo'n vriendin als jij bent, zo ben ik ook.' Ze likte de pudding uit haar mondhoek. 'Een vastklamper. Er is één enkele vriendin met wie ik al mijn hele leven bevriend ben. We kunnen niet met en niet zonder elkaar. In die vriendschap ben ik jou, iemand die er nooit uit stapt. (...)
Na de middelbare school gaan Cindy en Dolores naar de Rietveld Academie. Ze blijven met elkaar verbonden, al is er wel wat meer afstand. Het blijven vriendinnen en van een afstandje zijn ze misschien ook wel aardige vrouwen, zoals ook de titel aangeeft. Het motto van de roman, ontleend aan Virginia Woolf luidt: 'Vrouwen vinden vrouwen niet aardig'. Zeker Dolores doet af en toe onaardig.
Om maar iets te noemen: de manier waarop ze reageert op de haarkleur van Cindy.
'Dit is alweer te geel. Je moet er een toner overheen doen, hoe vaak heb ik dat nou niet gezegd. Dit ziet er niet uit.' Ze keek me diep in de ogen.
Dat had ook liefdevol kunnen zijn, behulpzaam haar vriendin ergens op wijzen. Maar zo komt het nooit over. Het lijkt erop dat Cindy altijd op haar plaats gezet wordt.
Mensen in Cindy's omgeving laten weten hoe ze over de vriendschap denken. Een vriend zegt haar:
'Je doet het jezelf aan.' Hij stopte het broodje in één keer in zijn mond. 'Dit is geen vriendschap, dit is masochisme. Jullie sporen niet. Jeanne is een echte vriendin, die accepteert jou gewoon zoals je bent. Dolores zegt alleen wat je moet doen. Altijd kritiek. Dodelijk.'
En een andere vriend vraagt haar waarom ze Dolores niet laat stikken. 'Ik heb altijd zo'n gevoel dat ik haar nodig ga hebben als er een keer echt iets aan de hand is,' antwoordt Cindy.
Maar als er echt iets aan de hand is, kan ze niet op Dolores rekenen. Het schrijnendst komt dat tot uitdrukking als Cindy verkracht is. Dolores komt met adviezen achteraf, die je niet anders kunt zien dan de schuld bij het slachtoffer leggen:
'Je moet duidelijkers zijn, Cindy. Mannen,' ze keek even naar Maarten, 'mannen zitten heel anders in elkaar.'
Zeker wil Dolores er op dat moment zijn, maar ze wil vooral ook merken dat Cindy haar heel erg nodig heeft. Als Cindy anders reageert dan Dolores in haar hoofd had, gaat ze weer.
Wraak
Op een gegeven moment neemt Cindy wraak door een film over Dolores te maken. Ik weet niet of wraak het goede woord is. Dat element zit er wellicht in, maar het is ook ene manier om de ware Dolores te leren kennen, Dolores zonder masker. Dat behoeft eigenlijk uitleg, maar ik heb het idee dat die maar niet moet geven, zodat de toekomstige lezer zelf kan ontdekken waarover het gaat.
Cindy weet haar eigen plek in te nemen; ze werkt zich uit de afhankelijkheid. Wellicht had het allemaal ook anders kunnen lopen, maar dat is niet gebeurd. Zoals Van Kessel schrijft:
In een ander verhaal was dit een moment van verzoening, dan zouden we inzien dat we elkaar nodig hadden. We zouden er proberen wat van te maken, omdat niemand zichzelf alleen kan worden. Maar het was geen ander verhaal.
Het toeval is er al vrij aan het begin van een boek, als Cindy en Dolores hun tombolaloten ruilen met elkaar, waarna Cindy een snijmachine wint. Volgens het bijgeloof mag je vrienden geen mes cadeau geven, dat snijdt de vriendschap af. De snijmachine zal er later voor zorgen dat Dolores het topje van een vinger verliest. Mogelijk is dat een ongeluk, maar dat is niet helemaal duidelijk.
Het eerste boek van Van Kessel, Uitzicht van dichtbij, was een interessant boek en ik schreef indertijd dat ik nieuwsgierig was naar hoe de schrijfster zich zou ontwikkelen. Als ik zeg dat ik Aardige vrouwen heel wat beter vind dat het debuut, wil ik daarmee niet dat eerste boek tekort doen, maar ik vind dit tweede steviger als geheel.
Door het verhaal heen zijn er weetjes, of observaties, die als vanzelf een metafoor worden voor de relatie tussen Cindy en Dolores. Bijvoorbeeld dat van de woestijnsprinkhanen, die aardiger worden voor een soortgenoot als ze elkaar meer aanraken, maar die een andere karakterstand hebben als ze solitair zijn. Of dat van de lachuil, die uitgestorven is omdat zijn voedsel bestond uit een soort rat die de mens succesvol bestreden heeft. Als je te lang vasthoudt aan het verkeerde kan het je dood betekenen.
Terloops
Het knappe van Onaardige vrouwen is dat het wel toont wat er allemaal gebeurt, maar dat je toch het idee hebt dat je het vanuit je ooghoeken ziet. Het heeft een zekere terloopsheid, een onnadrukkelijkheid, alsof het werkelijk belangrijke zich in tussenzinnetjes afspeelt. Bijvoorbeeld:
Ze bestelde een oolongthee met een heel grote koek. Ik wist dat ze de helft van die koek aan me zou opdringen en me dan een tikkie zou sturen.
Het zou schouderophalend gezegd kunnen zijn en het is tegelijkertijd treffend.
Ook in dialogen (die vaak bijzonder goed zijn) staat er vaak een onbetekenend zinnetje tussendoor. In de citaten hierboven zijn dat zinnetjes als 'Ze likte de pudding uit haar mondhoek' en 'Hij stopte het broodje in één keer in zijn mond'. En daarna gaat het gesprek weer verder. Als je dat te vaak toepast, wordt het een maniertje, maar zoals Van Kessel het gebruikt, werkt het heel goed.
Het aangrijpendst gebeurde dat bij de verkrachting, waarvan op het moment dat het gebeurt niet veel meer verteld wordt dan dat van de man de riem op de grond lag en dat zijn onderarmen zo harig en dik waren 'als van een gorilla'. Daarna gaat het verder als de man weer weg is:
Ik beet in mijn kussen, sloeg twee aspirines naar binnen en slikte ze zonder water door. Ik staarde naar mijn handen, niet in staat te bedenken dat dit mijn eigen handen waren.
Juist de ingehouden manier van vertellen maakt het gruwelijk en hartverscheurend.
Blinde vlekken
Toen ik, enkele weken geleden, in een Instagramverhaal deelde dat ik het boek uit had, vroeg de schrijfster me: 'Kwam je er doorheen, als man zijnde?' Eigenlijk was ik me tijdens het lezen er niet van bewust dat ik een mannelijke lezer ben. Misschien had ik me daar wel van bewust moeten zijn. Ik voelde me de witte mens die zegt dat kleur voor hem er niet toe doet, daarmee toegevend hoe blind hij is voor wat er aan de hand is.
Hoe het met mijn blinde vlekken zit, daarover moet ik maar eens flink gaan nadenken. In ieder geval heb ik wel gezien dat Aardige vrouwen een goed boek is: scherpe observaties, goed geschreven, stevig opgebouwd. Ik heb dit jaar al heel veel goede boeken gelezen, maar als ik aan het eind mijn lijstje met de beste boeken samenstel, staat dit in ieder geval op mijn longlist.
Megan van Kessel, Aardige vrouwen. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 2026; 320 blz. € 21,99
