Onder ijsbergen (J. Bernlef)

Leest iemand het werk van Bernlef nog? Hersenschimmen (1984) staat nog geregeld op leeslijsten en hier en daar kom ik daarop ook nog wel een dunnetje tegen: Sneeuw (1973), Meeuwen (1975). Dat is het wel. 

Zo gaat het blijkbaar met het werk van dode schrijvers: het zakt weg in het moeras van de tijd. Hopelijk steken de toppen van dat werk er nog een tijdje bovenuit. Voor mij zijn dat, naast Hersenschimmen: Publiek geheim (1987), Eclips (1993) en V.allende ster (1989). 

Vooral in de jaren tachtig en negentig (van de vorige eeuw natuurlijk) las ik aardig wat Bernlef. Altijd degelijke romans, meestal niet opvallend van stijl. De hoofdpersoon is vaak iemand die het in zijn eentje moet opknappen, maar dat past ook wel bij zijn karakter. 

Tijdens het rommelen in boeken kwam ik onlangs Onder ijsbergen (1981) tegen. Indertijd niet gekocht en niet gelezen en ook niet aangeschaft toen het verscheen in de reeks Schrijvers van nu van ECI. 

Waarnemer in Groenland

Jakob Olsen is de hoofdpersoon en hij is weer zo iemand die in zijn eentje opereert. Hij is rechter in Denemarken en wordt als waarnemer gestuurd naar Groenland om een oude zaak te onderzoeken. Het betreft Jón Eira, die zijn grootmoeder gedood heeft. Vooraf was echter de hele dorpsgemeenschap erbij betrokken. Men achtte de dood van de grootmoeder noodzakelijk, omdat er een boze geest in haar zou huizen.

Eira wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf en na twee jaar pleegt hij zelfmoord. Omdat Olsen als lid van het Hooggerechtshof niet betrokken is geweest bij de veroordeling van Eira, wordt hij geschikt geacht om de zaak te onderzoeken. 

De Inuit hebben een eigen taal en die spreekt Olsen niet. Maar hij kan terugvallen op een tolk, Lina Krog, met wie hij goed kan opschieten. Olsen heeft overigens meer aan zijn hoofd dan deze zaak: zijn vader is net overleden en dat houdt hem nogal bezig. Hij heeft altijd respect voor zijn vader gehad, maar beseft dat het eigenlijk angst is geweest. 

Duidelijk en raadselachtig

Hoe meer Jakob te weten komt over de zaak, hoe meer hij het idee krijgt dat de plaatselijke bevolking een volstrekt andere cultuur heeft dan de Deense en dat dat gevolgen heeft voor hoe mensen met elkaar omgaan. De beslissingen die indertijd genomen zijn, zijn nauwelijks te begrijpen voor iemand uit een zo andere cultuur. Maar Jakob Olsen wil in ieder de feiten boven water halen. Hij heeft het idee dat hij werkt aan een zaak die zowel duidelijk als raadselachtig is. 

De titel is Onder ijsbergen. Daarbij betekent 'onder' zoiets als 'te midden van'. Die ijsbergen worden niet voor niets genoemd. Aan de ene kant kenmerken ze de omgeving, maar we weten ook dat het grootste deel van een ijsberg zich onder water bevindt. Zo is het eigenlijk ook met deze zaak: Jakob ziet wat boven het water uit steekt, maar hij wil op zoek naar de dingen die hij nog niet weet en dus ook nog niet snapt. 

Ook al is het boek al in 1981 verschenen, ik hou het slot toch nog maar even voor me. Als lezer heb je wel steeds meer het gevoel dat de missie van Olsen niet zal slagen. Dat gevoel is misschien vergelijkbaar met dat van de lezer van Nooit meer slapen. Dat is wel een andere omgeving (Noorwegen), maar ik moest wel aan het boek denken, zoals de hoofdpersoon me ook deed denken aan die van Sneeuw en Meeuwen: een man, alleen met zijn gedachten. 

Het leven op orde houden

In de loop van het boek kreeg Bernlef me weer aardig te pakken. Het lijkt allemaal niet spectaculair en de stijl is dat ook niet, maar de manier waarop Bernlef het aanpakt, werkt wel. Als lezer leef je mee met Jakob en af en toe ook met Lisa, naar wie het perspectief soms verspringt. 

Olsen is een man met aanzien en het lijkt erop dat hij zijn leven op orde heeft, maar hij worstelt met zaken uit het verleden en met de invloed die zijn vader op hem heeft gehad en eigenlijk nog steeds heeft. Ook Lisa moet haar leven op de rails houden. Ook zij heeft een verleden en moet zich een weg banen naar de toekomst. 

Van het jaar 2000 tot zijn dood in 2012 publiceerde Bernlef nog zes romans en in 2015 verscheen nog Een onschuldig meisje. Daarover schreef ik hier. Van al die late romans heb ik verder maar weinig gelezen. Op het moment dat ik dit typ denk ik dat ik alsnog wat van die boeken zou moeten lezen, maar tegelijkertijd weet ik dat ik me erbij zal moeten neerleggen dat ik altijd te weinig tijd zal hebben om te lezen wat ik zou willen lezen. We zullen zien. 

Hele verhalen voor een halve soldaat (Benny Lindelauf)

Beroepsmatig hoef ik geen jeugdliteratuur meer te lezen: al jarenlang geef ik geen les meer aan de onderbouw van de middelbare school. Familiematig hoeft het ook niet: mijn kinderen zijn uit de kinderboeken en mijn kleinkind is blij met af en toe een prentenboek. Maar de hedendaagse jeugdliteratuur is wel interessant en er is zoveel moois dat ik het af en toe niet kan laten een kinder- of jeugdboek te kopen. 

Van Benny Lindelauf had ik tot voor kort nog niets gelezen, terwijl hij al heel wat geschreven heeft en een groot deel van die boeken is ook nog eens bekroond. Voor Hele verhalen voor een halve soldaat ontving hij dit jaar een Zilveren Griffelen, en de illustrator, Ludwig Volbeda, kreeg het Gouden Penseel. Twee redenen om het boek te kopen. En te lezen. 

Betalen met verhalen

Het verhaal speelt zich af in een fictief land. Daardoor kan het elk land zijn. In dat land leeft een gezin dat  bestaat uit zes broers, die een voor een worden opgeroepen ten oorlog en bij de grens moeten ze ook nog betalen, voor de vrede. Hun enige kapitaal bestaat uit verhalen en daarmee betalen ze. 

De broers hebben geen namen, maar worden oudstebroer, tweede oudstebroer enzovoort genoemd. De jongste heet wel jongstebroer. Van alle broers heeft hij een geschenk gekregen voordat ze wegtrokken en eigenlijk heeft hij daarmee de rest van het gezin om zich heen. Ook hij moet naar het front en hij komt bij dezelfde slagboom en dezelfde wacht, die overigens van de broers de opdracht heeft om deze jongen niet door te laten. 

Daarmee begint het boek: Jongstebroer komt bij wachtpost 7787 en daarna krijgen we de voorgeschiedenis, die vol verhalen zit, want vertellen dat kunnen de broers wel. Omdat die verhalen in het raam van de vertelling over de broers zitten, heb je de neiging om ze te lezen als symbolisch of als parabels waaruit we een boodschap zouden kunnen puren, maar het zijn in de eerste plaats goede verhalen en ze laten zien wat (ook binnen die verhalen) de kracht van het vertellen is. Er komt bijvoorbeeld een poppenspeler in voor die nog een enkele keer wil schitteren en iedereen wil maar al te graag meegaan in wat hij laat zien. 

Sprookjesachtig

De setting van de verhalen is sprookjesachtig, al zijn het niet per definitie sprookjes. Maar het geeft ze wel het tijdloze dat het raamwerk zelf ook heeft. Het lijkt alsof de tijd geen vat heeft op deze verhalen: ze zijn van alle tijden en dus ook van nu. 

Het is niet zo vreemd dat de wachtpost graag wil luisteren naar de verhalen, want ze zijn bijzonder sterk. Het gegeven is steeds origineel en de stijl sprankelt en is suggestief. Je laat je maar al te graag meevoeren naar een werkelijkheid waarin kinderen in een put wonen of zo klein zijn dat ze niet groter zijn dan een marionet. 

Het mooie is dat de verhalen niet dichtgemetseld zijn, dat ze niet een moraal hebben zoals fabels die kunnen hebben. Het verhaal is meer dan de boodschap en als er al een boodschap is, dan is niet altijd helder. 

De oorlog verdrijven

Het is mooi dat er verhalen zijn, maar helpen ze ook? Volgens de brief die de broers ontvangen is de vrede al erg dichtbij, maar helpen verhalen de oorlog te verdrijven? Of moeten we er maar van uitgaan dat er altijd oorlog zal zijn en dat er gelukkig nog verhalen zijn waarin we een tijdje kunnen schuilen? Zolang we in het verhaal zijn, zijn we niet in de oorlog. Maar ook het beste verhaal is ooit afgelopen. 

Hele verhalen voor een halve soldaat is een krachtig boek, maar het heeft ook iets zachts en iets dromerigs. Dat zal ook komen door de werkelijk schitterende tekeningen van Ludwig Volbeda. Het zijn tekeningen om heel lang naar te kijken. Net als in de verhalen kun je in de tekeningen verdwijnen. Aan de getekende enveloppen kun je zien met welke zorgvuldigheid de broers worden opgeroepen voor de oorlog. De slagboom bij de grenspost staat in een desolaat landschap. Het laat de absurditeit zien van zo'n grenspost: je kunt er aan alle kanten omheen en erachter is alleen maar leegte: eigenlijk is er geen enkele reden om deze post te passeren. 

Iemand die in een dergelijk landschap loopt is maar klein. Hij heeft geen idee waar hij heen gaat en het enige wat hij kan doen is doorlopen naar een ander nergens. Voor je het weet wordt het een beeld van ons leven. Hoopvol is dat niet, maar gelukkig is er de troost van verhalen. 

Acht podcasts over popmuziek

Het podcastwoud groeit zo hard dat het een jungle wordt waar je al gauw de weg kwijtraakt. Ik moet me er meer en meer mee verzoenen dat ik, zelfs als ik me beperk tot het Nederlandse taalgebied en tot de podcasts die me wel wat lijken, niet alles kan volgen. De vorige keer schreef ik over zes podcasts die over geschiedenis gaan en daarbij vergat ik Het Raadspension, de sympathieke podcast van iemand die zich Paulus Historicus noemt. Bij dezen noem ik hem alsnog.

Deze keer een bijdrage over podcasts over popmuziek. Daarvan zijn er heel veel en ik vis er een paar uit waar ik veel plezier aan beleef of beleefd heb. 

De ondergewaardeerde playlist

Het concept van De ondergewaardeerde playlist spreekt me zeer aan. Elke keer staat een band of artiest centraal en daarvan worden nummers gedraaid, maar niet de nummers die iedereen al kent. Vooraf wordt er een zwarte lijst gemaakt: de hits en de nummers die in de Top 2000 stonden, mogen niet gekozen worden. Daarna gaat een aantal muziekbloggers stemmen, waarna er een top 15 wordt samengesteld. Deze top wordt vervolgens gedraaid, maar niet van 15 naar 1, maar chronologisch, zodat je een soort ontwikkeling door de jaren heen hoort. 

Steeds worden er twee nummers na elkaar gedraaid: het eerste krijgt een inleiding van een blogger, het tweede een uitleiding. En dan volgen er weer twee. 

De ondergewaardeerde playlist is een mooie mix van informatie en muziek en omdat hits vermeden worden, is er altijd veel nieuws te horen. De sprekers zijn enthousiast, ter zake kundig en helder in hun uitleg. En als je de podcast volgt, kom je ook in aanraking met groepen en artiesten waar je niet zo snel uit jezelf naar zou grijpen. 

De diversiteit is groot. Een greep: Nick Cave, Pearl Jam, The Cure, Prince, U2, Björk, dEUS, Hallo Venray, Muse. Eigenlijk heb ik de neiging om het hele rijtje over te typen, maar misschien moet je zelf even gaan kijken. En vooral gaan luisteren. Je vindt de afleveringen hier.

De laatste dagen van John Lennon

Ongeveer een jaar geleden luisterde ik naar de podcast De laatste dagen van John Lennon, gemaakt door drie kenners van The Beatles: Jan-Cees ter Brugge, Wibo Dijksma en Michiel Tjepkema. Daar heb ik zeer van genoten. We weten allemaal op welke tragische manier John Lennon om het leven is gekomen en we worden in de podcast meegenomen naar de aanloop daarnaartoe tot in de laatste momenten. 

Het was de tijd dat Yoko Ono werkte aan een nieuw album. Eigenlijk had ik Ono tot dan toe nauwelijks als een zelfstandig artiest gezien, maar als een soort aanhangsel van The Beatles. Onterecht, blijkt nu. Ook wist ik niet zo goed wat John Lennon gedaan had na het uiteenvallen van de groep waarmee hij beroemd werd. Lennon werkte ook aan een nieuw album, Double Fantasy. 

Niet alleen worden we uitvoerig geïnformeerd, maar er is ook genoeg muziek om naar te luisteren. Omdat de podcastmakers kenners zijn van The Beatles, zitten ze goed in de muziek en ze kunnen die ook duiden. Ze wijzen invloeden en ontwikkelingen aan. 

Zelfs als je niet een doorgewinterde Beatlefan bent, werkt de podcast enthousiasmerend. Afleveringen vind je op de bekende plekken, bijvoorbeeld hier.

De laatste dagen van Freddie Mercury

Wie op de link klinkt die aan het eind van het vorige stukje staat, komt eerst uit bij een andere podcast: De laatste dagen van Freddie Mercury. Het concept is hetzelfde en de makers zijn dat voor een deel ook: Wibo Dijksma, Anne Hurenkamp en Michiel Tjepkema, aangevuld met Queenkenner Edger Hamer. 

Elke aflevering (het zijn er zes) heeft een titel die ontleend is aan een song van Queen en behandelt een ander aspect van de muziek van Queen of het leven van Mercury. Voor de liefhebber is daarbij veel nieuws te horen. Hoe zong bijvoorbeeld de voorganger van de bekende zanger? Niet slecht, zo blijkt. En we krijgen van sommige nummers ook de aparte partijen te horen, zodat je kunt volgen hoe een nummer is opgebouwd. Aan Bohemian Rhapsody is een hele aflevering gewijd. 

Het viertal gaat ook op reis en heeft gesprekken met met bijvoorbeeld iemand die Mercury tot het einde toe heeft meegemaakt en met de Nederlandse klassieke zangeres Tania Kross. Het is een detail, maar de mooiste verspreking komt op haar naam. Ze zegt dat Freddie Mercury 'raszuiver' zong, waar waarschijnlijk 'glaszuiver' bedoeld is. Iedereen laat dat, terecht, passeren, want het gaat om andere zaken. 

Al met al krijgen we in deze afleveringen een mooi beeld van de muziek van Queen en van de persoon Freddie Mercury. Daarna heb je de neiging om heel veel Queen te draaien. 

Soundcheck

Peter van Bruggen kende ik vooral van het radioprogramma Het weeshuis van de hits. Van Bruggen is een verhalenverteller en zijn verhalen zijn goed. Dat zijn ze ook in de podcast Soundcheck. Net als bij De ondergewaardeerde playlist staat er in elke aflevering een groep of artiest centraal. Van Bruggen vertelt over die artiest en laat tussendoor de muziek horen. 

Zo klinkt het als een brave podcast: praatje - plaatje. Maar dat is het niet. Van Bruggen maakt er echt een verhaal van. In dat verhaal gaat hij op stap met de artiest. Hij laat stukjes uit interviews horen, zodat het lijkt dat die artiest ook echt reageert. In de loop van het verhaal krijgen we veel achtergrondinformatie. 

Ik neem aan dat Van Bruggen indertijd niet echt op stap is geweest met Lou Reed, Blondie, Abba, Nina Simone, Jacques Brel of Simon and Garfunkel, maar dat doet er ook niet toe. Als hij aan het vertellen is, ga je gemakkelijk mee met de fictie, terwijl de inhoud van dat verhaal helemaal niet fictief is, maar juist veel feiten bevatten. 

Heerlijke verhalen zijn het, over bijvoorbeeld de moeilijke samenwerking tussen Paul Simon en Art Garfunkel, over de Nederlandse stalker die zelfs een huis kocht in de buurt van dat Agneta (van Abba) en van het eigenzinnige gedrag van Nina Simone, die een deel van haar leven in Nederland woonde. 

Ik heb daar zeer van genoten en ik wil graag meer. Over bijvoorbeeld The Mama's en The Papa's. Over de samenwerking binnen dat viertal is ook heel wat te vertellen, lijkt me. 

Bobcast

Over de Bobcast schreef ik al eerder, dus ik kan het hier wat beperkter houden. Het is een podcast over Bob Dylan, door Lars Hulshof en Chris Kijne. In elke aflevering hebben de heren een gast met wie ze praten over Bob Dylan. 

Ik heb het idee dat er onder de Dylanfans veel dwepers zijn, die geen kwaad woord over hun idool kunnen horen, maar dat is hier niet het geval. Natuurlijk is er wel eens een gast die zegt: 'Bob Dylan is de beste zanger. Punt!' Dan heb je meer met een gelovige te maken dan met een fan, lijkt me. 

Over het algemeen wordt er goed ingegaan op de muziek, zodat je niet blijft steken bij de anekdotes en door de hoeveelheid afleveringen (27) kunnen alle kanten belicht worden. Natuurlijk een podcast voor liefhebbers, maar ook voor mensen die niet direct fans zijn van Bob Dylan, maar wel geïnteresseerd in popmuziek. 

Springsteen

De podcast Springsteen gaat, je raadt het al, over Bruce Springsteen. Zes afleveringen waarin je mensen hoort die fan zijn van de muziek van Springsteen. 

Over die muziek kom je in de loop der afleveringen ook wel wat te weten, maar je krijgt er vrij weinig van te horen en dat is wel jammer. Juist in zo'n podcast zou het gepraat de muziek niet zo ver mogen verdringen, lijkt me. 

Het zijn overigens wel mooie verhalen, ook van mensen die Springsteen daadwerkelijk hebben meegemaakt. Er zitten ook heel grappige passages in, zoals in aflevering 6, 'De wc.' 

Aan het eind heb je wel een aardig beeld van de persoon Bruce Springsteen, de gedreven muziekmaker, benaderbaar voor veel mensen, altijd gewoon gebleven, maar net iets minder van zijn muziek. Soms ook gaat het meer over de fans dan over de muziek en dat is jammer. Met plezier geluisterd, maar eigenlijk had ik er toch iets meer van verwacht. 

Weird hit wonder

Aan Weird hit wonder besteedde ik al eerder aandacht. Intussen is het tweede seizoen begonnen. Het gaat om allerlei atypische nummers die toch een hit zijn geworden. Te denken valt aan nummers als Schnappi of van André Rieu de Second Waltz.

We krijgen informatie van mensen die het ontstaan van de hit hebben meegemaakt en vernemen hoe groot het succes was. De nummers verschillen onderling behoorlijk en daarom verschillen ook de afleveringen, maar het format blijft gelijk. Aan het eind krijgen we het nummer in zijn geheel te horen (als mijn geheugen me niet bedriegt). 

Leuke podcast, waarvan het ook niet erg is als je af en toe een losse aflevering beluistert. Maar als dat bevalt, wil je de rest waarschijnlijk ook wel horen. 

Nostalgie PodQuiz

Voor mensen met weinig tijd: twee keer per week een aflevering van vijf of zes minuten van de Nostalgie PodQuiz. Elke aflevering stelt Domi Crommen tien vragen over een thema of een artiest. Korte vragen waarop je meteen kunt antwoorden. Aan het eind volgen de antwoorden en kun je controleren hoeveel je er goed had. Bij elke vraag hoort een fragment. 

Een echte popkenner ben ik niet, bleek uit verschillende afleveringen, maar ook voor mij was het leuk om te doen. Twee antwoorden goed hebben geeft ook voldoening. Een podcast om een keer te proberen. 

Groenland (Mark Hendriks)

Groenland is een voor mij niet zo bekend gebied. Onlangs las ik twee boeken die zich hier afspelen: Onder ijsbergen (1981) van J. Bernlef en Groenland van Mark Hendriks. Over het eerste boek zal ik binnenkort schrijven. Het gaat over een Deense rechter die als waarnemer naar Groenland reist om een oude moordzaak te onderzoeken. Hij beseft steeds meer dat de manier waarop de Inuit denken en handelen eigenlijk niet te vangen is in westerse wetten. 

Ook in de graphic novel Groenland heeft Groenland een exotische kant: het land waar veel dingen anders zijn dan bij ons. Dat heeft natuurlijk te maken met het landschap: al die sneeuw en dat ijs en de mogelijkheid dat er bijvoorbeeld zomaar ijsberen opduiken. Maar ook met de gebruiken van de plaatselijke bevolking, die echt anders zijn dan die van de gemiddelde Nederlandse, Duitse of Franse lezer. 

Vloggen

Maar niet alles is anders. Ook de Groenlandse bevolking heeft toegang tot het internet en maakt gebruik van moderne technologie. Zo zijn er nogal wat vloggende Groenlanders. Tenminste in het boek Groenland.

De ondertitel van dat boek is: 'Het verhaal van Malik uit Anoritooq'. Malik is een jongere en hij vlogt. Als zodanig is hij een verteller, maar er wordt ook over hem verteld, door Ataak, een oude man, die als een ouderwetse dorpsomroeper op een trommel slaat. Op de titelpagina staat hij ook aangeduid als 'verteller'. Hij heeft blijkbaar het verhaal aangeleverd dat Mark Hendriks getekend heeft. 

De vloggende Malik laat de lezer het dorp zien. In Anoritooq wonen slechts zevenhonderd mensen, voornamelijk ouderen. De vissersvloot is in de loop der jaren gehalveerd en veel vissers zijn omgeschoold (bijvoorbeeld tot IT'ers). Slechts twee keer per jaar wordt het dorp bevoorraad, door een containerschip. Voor de rest moeten de inwoners zich zien te redden. 

Verval

De omgeving is niet altijd opwekkend. Er is bijvoorbeeld een tijdlang een Amerikaanse basis in de buurt van het dorp geweest en toen die ophield te bestaan, hebben de Amerikanen hun zooi laten liggen en die is later ook nooit opgeruimd. De ijsberen lopen tussen de lege en aangetaste vaten. Ook dat benadrukt het beeld van verval, dat vaker opgeroepen wordt bij het dorp. Het bloeiende is er wel van af. 

Door de veranderingen is de oude cultuur aan het verdwijnen. Er is nog maar één persoon in het dorp die het traditionele gerecht kiviak maakt: zeevogels gefermenteerd in een uitgeholde zeehond. De invloeden van het westen sijpelen door en er zijn al westerse toeristen, met hun toeristeneigenaardigheden. Het lijkt ze meer te gaan om te beelden die ze kunnen opnemen, dan om de ervaring zelf.

Spoken en monsters

Tegenover de westerse wereld staat de oorspronkelijke wereld, met niet alleen de traditionele gerechten, maar ook het geloof in spoken en monsters. Aan de ene kant is het een verdwijnende wereld, aan de andere kant is die voor veel inwoners wel een vanzelfsprekendheid. Misschien is dat ook niet zo vreemd als je ergens woont waarin de natuur een rechtstreekse bedreiging kan zijn en daardoor soms bezield lijkt. 

De werkelijkheid is hard: niet alleen moet je je zien te redden en kan de natuur zo bedreigend zijn dat je leven gevaar loopt, maar er is ook de bloederige jacht. De dood is een realiteit en je zult dus met dood en gevaar moeten dealen. 

Opgewekte verteltoon

Groenland is niet een somber boek geworden. Malik heeft altijd een opgewekte verteltoon, wat ook nodig is om zijn volgers te behouden ('Like, share en subscribe!'). Juist die opgewekte toon heeft iets schrijnends omdat er ook een andere kant is: de harde wereld waarin mensen moeite moeten doen om zich staande te houden. 

Hoe betrouwbaar de verteller is, blijft overigens nog in het midden. Gebeurt het allemaal zoals het voorgesteld wordt of wil Ataak gewoon een goed verhaal vertellen aan de toeristen? Het antwoord op die vraag is niet cruciaal, omdat je Groenland niet leest om de plot, maar om de sfeer, om het beeld dat je krijgt van deze leefgemeenschap. 

Tekeningen

De tekeningen van Mark Hendriks zijn een lust voor het oog. Hij tekent met een vrij dikke lijn, waarin veel karakter zit. Die lijn past ook goed bij de robuuste wereld die hij ons laat zien. Verder laat hij het wit van het papier veel werk doen. De leegheid van het landschap wordt met subtiele middelen opgeroepen. 

Groenland is dat andere land, dat land waar dingen anders gaan dan je gewend bent en waar mensen op een andere manier denken. Maar er is ook herkenning: waar ook ter wereld ze zijn, mensen proberen hun leven op orde te krijgen of te houden en elke omgeving kent weer zijn eigen problemen. In Groenland zien we mensen die de moed erin houden en van hun vrij sobere leven het beste proberen te maken. Dat is waarschijnlijk wat iedereen in alle tijden op alle plaaten doet: verderprutsen en hopen dat er iets van het leven terechtkomt. 

Titel: Groenland

Vertelling: Ataak

Tekeningen: Mark Hendriks

Uitgever: Scratch

z.pl. 2021, 256 blz. € 24,95 (gebonden)

Songlife (Gerrit de Jager)

Van sommige stripmakers heeft zo'n beetje iedereen wel een beeld. Bij het horen van de naam Gerrit de Jager zullen de strips Doorzon en Zusje bij menigeen meteen oppoppen. En wie even langer nadenkt, weet ook nog Roel en zijn beestenboel, Sneek en Liefde en geluk of meer nog te noemen. 

Eerder schreef ik over zijn boek Door zonder familie, een mooie mix tussen documentaire, autobiografie en strip. Met dezelfde vaardige hand getekend als altijd, wel vrij sober. Maar vooral verteld met een scherpe blik op zichzelf, waardoor het verhaal soms grappig en schrijnend tegelijk is. 

Belang van muziek

Ook Songlife heeft die documentaireachtige kant en ook dit boek is persoonlijk. De Jager heeft zich afgevraagd welke muziek op welk moment belangrijk is geweest voor hem. Soms was die muziek belangrijk omdat hij er zo van onder de indruk was, maar soms ook was die muziek er op een bepaald moment aanwezig en daardoor zijn het moment en de muziek verbonden. 

Dat herken ik wel. In het jaar dat ik zestien werd, stond 'Una paloma blanca', met dat intro waar geen eind aan lijkt te komen, hoog in de top 40. Op allerlei plekken en momenten kwam het nummer van George Baker Selection toen uit de radio. Het was bepaald niet mijn lievelingsnummer. Dat is het nog steeds niet, maar als ik het hoor, ben ik er toch vrij mild over, omdat ik dan weer even zestien ben. 

Opsomming van titels

De Jager is diep in zijn muziekverleden gedoken. Na de proloog (waarin hij uitlegt wat voor soort boek Songlife is) en de inhoudsopgave, gaan we in zes bladzijden door het leven van De Jager heen, te beginnen  met het kleine Gerritje dat nog met auto's speelt, terwijl moeder naar de radio luistert (Heartbreak hotel). De zes bladzijden zijn een opsomming van titels, met bij elk een afbeelding van de steeds wat ouder
wordende Gerrit en een verwijzing naar de bladzijden waarop de nummers voorkomen. 

Voor degenen die het vooral om de verschillende nummers en artiesten/bands te doen is, is er aan het eind van het boek ook nog een handig register, van Abba en Abbey Road tot en met Frank Zappa en Cesar Zuiderwijk.

Goed verteller

Songlife is een heerlijk boek, vooral doordat De Jager een goed verteller is. Je leest het moeiteloos, omdat het lezen lijkt op het luisteren naar iemand die tegen je praat. Het is een persoonlijk verhaal, dus niemand anders zou dit verhaal op deze manier vertellen en muziek is in het leven van veel mensen bepalend, dus elke lezer herkent dingen en leest daarnaast dingen die nieuw zijn. 

Een collega die het boek op mijn bureau zag liggen begon meteen over Emerson, Lake and Palmer (de eerste band die in het boek genoemd wordt). De Jager houdt niet zo heel erg van hun muziek, maar ik had indertijd een heel stel LP's van ELP en ik vroeg me af of die zwarte dubbel-LP nu Work of Works heette. Even nagekeken: het was Works, Volume 1, want de hoes van Volume 2 was wit. Elk van de drie leden vulde een kant van een lp en de vierde kant was voor de band als geheel. Op kant 1 van plaat 1 stond een pianoconcert van Keith Emerson. 

Kijk, dat doet Songlife nu met je: voor je het weet zit je over de nummers van de soundtrack uit je eigen leven te praten. 

Tijdbeeld

In de loop van het boek zien we welke kanten de muzieksmaak van De Jager op gaat en welke nummers op zijn pad komen. Tussendoor krijgen we ook de omstandigheden mee, en daarmee ook een beeld van de tijd: de transistorradio en het cassetterecordertje behoren bij een bepaalde periode in de vorige eeuw. 

Van tijd tot tijd is er een strip van enkele pagina ingevoegd. Vaak van onze hoofdpersoon met een van zijn kinderen. Daarin relativeert De Jager zijn eigen muzieksmaak. Wie voor hem helden zijn, zijn onbekende namen voor een volgende generatie. Hij gaat ook naar hun muziek luisteren en komt erachter dat er in elke tijd goede muziek gemaakt wordt, maar dat vooral de muziek uit je jeugd bepalend is. 

De Jager was al op jonge leeftijd aan het tekenen. Die tekeningen zijn ook opgenomen en dat is heel erg leuk. Hij gebruikte indertijd lijntjes- en ruitjespapier. Decennialang zijn ze voor ons verborgen gebleven en nu mogen we ze ineens zien. Ze zijn best goed, maar het is ook ontroerend om te zien hoe De Jager de eerste stapjes op het tekenpad zette. 

In zijn loopbaan kwam de popmuziek verschillende keren op zijn pad, bijvoorbeeld in het boek Strips in stereo. Hij stond met Jean Marc van Tol aan de wieg van dat boek met verstrippingen van Nederlandstalige nummers. De bijdrage van De Jager ('Kom van dat dak af' van Peter Koelewijn) is integraal overgenomen. Er is natuurlijk ook een passage over de hoezen van vroeger en ook over de tekeningen die De Jager maakte voor hoezen van lp's en cd's Kort krijgen we verder nog mee hoe De Jager kennismaakte met het werk van groten uit de stripgeschiedenis, zoals Franquin en Martin Lodewijk. 

Iedereen die wel eens popmuziek draait, zal genieten van Songlife. Een boek om helemaal te lezen, maar ook een boek om wat in te grasduinen. Het doorstaat verschillende manieren van lezen. Het is mooi uitgevoerd: hardcover, leeslint. Eigenlijk moet je wel muziek draaien als je het leest. Misschien dat iemand op Spotify een speellijst wil aanmaken. 

Songlife is verschenen bij Concertobooks en kost € 26,99. 

Zes podcasts over geschiedenis

Geschiedenis heeft altijd mijn belangstelling gehad. Misschien komt dat door de historische kinderboeken die ik al vroeg las. Ik vrees dat ze bij herlezing door de mand zullen vallen, maar indertijd genoot ik van boeken over verre scheepsreizen naar de oost, zoals Paddeltje en ik heb ook heel wat boeken verstouwd over wat toen nog de Tachtigjarige Oorlog heette, waarbij de goeden altijd de protestanten waren en de kwaden de Spanjaarden en eigenlijk ook alle katholieken. 

Ook las ik, waarschijnlijk net zo foute, boeken over de Boerenoorlog. De ronkende titels herinner ik me nog: De leeuw van Modderspruit, De held van Spionkop, De overwinnaar van Nooitgedacht. Maar ook De adelaar van het negende van Rosemary Sutcliff, dat misschien wel de tand des tijds heeft doorstaan.

In het vak geschiedenis heb ik geen examen gedaan, maar op veel terreinen heb ik uit liefhebberij de geschiedenis gevolgd, waarbij het altijd frustrerend is dat er zoveel moois te lezen is en zo weinig tijd om dat ook daadwerkelijk te doen. 

Op podcastgebied is er ook heel wat. In deze bijdrage ga ik alleen in op podcasts die verschillende historische onderwerpen behandelen, dus die niet alleen gaan over bijvoorbeeld het Romeinse Rijk. Dat is een beetje arbitrair, want ik noem ook een regionale en lokale podcast, maar binnen die beperking komen dan wel verschillende onderwerpen aan bod. 

Alle geschiedenis ooit

Een podcast die nog niet zo oud is, is Alle geschiedenis ooit, gemaakt door drie mensen van wie de namen mij niets zeiden: Thom Aalmoes, Arco Gnocci en Nynke de Jong. De stem van de laatste had aanvankelijk toch iets bekends, maar ik wist niet waarvan ik haar zou moeten kennen. Pas na twee afleveringen kwam ik erachter dat haar manier van praten erg lijkt op die van Brigitte Kaandorp. 

De drie zijn geen historici, maar ze hebben een warme belangstelling voor geschiedenis en dat enthousiasme straalt de podcast ook uit. Het zijn verhalenvertellers en in de podcast vertelt een van de drie zo'n verhaal, waarvoor zij of hij zich in de geschiedenis heeft verdiept, aan de andere twee. Als podcastluisteraar ben jij eigenlijk de derde in het publiek en dat werkt erg goed. 

Het zijn mooie of ontroerende of curieuze verhalen. De gebeurtenissen uit het verleden zijn vaak van dien aard, dat je zou kunnen reageren met: 'Nooit geweten!'

Meestal is er een groot verhaal en zijn er enkele kleine weetjes. Tussendoor zijn er korte afleveringen waarin er verteld wordt wat er zoveel jaar geleden in dezelfde week gebeurde. Dat is vergelijkbaar met wat bijvoorbeeld Boudewijn Steur doet op Twitter. Voor zover ik kan beoordelen, klopt gewoonlijk de informatie. Een enkele keer miste ik een voor de hand liggende verwijzing, bijvoorbeeld naar de podcast De gijzeling op de Noordzee, waar uitgebreider wordt verteld wat in Alle geschiedenis ooit een klein verhaal was. 

Aanbevolen, in ieder geval. Alle afleveringen vind je op de bekende plekken, maar ook op de site.

Vroeger

De podcast Vroeger levert elke werkdag een aflevering. Kort, meestal nog geen vijf minuten, maar dat is ook het aantrekkelijke. De podcastmakers zijn Julian de Munnik, van wie ik alleen weet dat hij saxofonist is, en ene Vingerhoed, podcastproducer en host van verschillende podcasts. Soms wordt een van de twee vervangen door iemand anders. 

Elke week wordt er een bepaald onderwerp bij de kop gepakt (Piraten, Dictators, massamoordenaars) en elke dag gaat het over een ander aspect ervan. De rolverdeling is steeds dezelfde: de onwetende laat de wetende ('meneer De Munnik') vertellen. Of het echt om onwetendheid gaat of om gespeelde, weet ik niet, maar het werkt wel. 

Omdat de podcast erg kort is, kan er op geen enkel onderwerp diep worden ingegaan, maar je krijgt wel elke week een handvol leuke weetjes. Daar zit wel eens iets bij waarvan ik me vraag of het helemaal klopt en ook de twee podcastmakers twijfelen wel eens. Gaat het nu om Philips II of Philip II? Ze komen bij de tweede mogelijkheid uit. 

Eigenlijk vind ik dat allemaal niet zo erg, omdat de podcastmakers ook niet de pretentie hebben om diep en wetenschappelijk verantwoord te graven in de geschiedenis. De toon is vrolijk en dat luistert prettig. Een podcast die leuk is voor erbij. 

OVT

De podcast OVT hoef ik eigenlijk niet te noemen, neem ik aan. Dit radioprogramma gaat al enkele decennia mee en elke week krijg je twee uur geschiedenisvaria. Vaak is er in het begin de aansluiting bij de actualiteit: hoe zat het ook alweer en hoe is het allemaal zo gekomen?

Altijd is er binnen het programma een grotere documentaire (Het spoor terug), er is een column en er zijn, naast de gewone uitzendingen, zomerseries, waarin ingegaan wordt op bijvoorbeeld belangrijke boeken of broers die samen in de geschiedenis een rol speelden. 

Binnen het format is er veel afwisseling en de presentatoren hebben altijd iets eigens dat toch het programma niet in de weg zit. Ik sla geen week over. Twee keer een uur is voor sommige luisteraars misschien wat lang, daarom is de podcast ook in fragmenten te beluisteren. De VPRO heeft daarvoor keurig de verschillende onderdelen losgesneden. Ze zijn prima onafhankelijk van elkaar te beluisteren. Kijk hier voor alle afleveringen. 

Drenthe Toen

Al eerder schreef ik over de podcast Drenthe Toen. Dat deed ik toen voornamelijk naar aanleiding van de serie over De Hilte 11. Maar in deze podcast wordt er veel meer interessants uit het verleden van Drenthe opgediept. 

Zo is er een mooie serie over Lucas Pieters Roodbaard, een tuinarchitect uit de eerste helft van de negentiende eeuw, wiens nalatenschap in beeld wordt gebracht. Eigenlijk geef ik niet zoveel om tuinen, maar ik heb hier met plezier naar geluisterd. 

Intussen zijn er vijftig afleveringen van de podcast. Je kunt de podcast volgen, maar het is ook leuk om er hier en daar een onderwerpje uit te pikken. Drenthe is vaak het vertrekpunt, maar veel van wat besproken wordt, heeft een algemenere geldigheid. Kijk ook even op de site.

Gemeentearchief Veenendaal

Ook lokale historie kan interessant zijn. Toen ik enkele afleveringen beluisterd had van de podcast van het Gemeentearchief Veenendaal, besloot ik alles maar te beluisteren. Ik moest wel even wennen aan de voorleestoon. De mevrouw die het presenteert, leest best goed, maar het is wel echt voorgelezen in plaats van verteld. 

Veenendaal heeft een interessante historie, vooral ook vanwege de industrie die er gevestigd was (sigaren, wol), de verhouding met Rhenen (dat soms ook een concurrent was) en de gebeurtenissen in bijvoorbeeld de oorlog. 

Andere Tijden

Bekend van de televisie, maar sinds een paar jaar ook als podcast: Andere Tijden. Degelijk spitwerk in de geschiedenis, op een toegankelijke manier ten gehore gebracht. Over een keur aan onderwerpen: het begin van AIDS, de Telegraafrellen, de Zangeres zonder Naam, het gedoogbeleid, Nederlanders op de Goelag. 

Hoeft verder geen reclame, hoop ik. 

Er zijn veel meer geschiedenispodcasts, maar ik heb alleen geschreven over de podcasts die ik ken. Dat zijn er weliswaar meer dan ik hier genoemd heb, maar vele gaan over een specifiek onderwerp en die bewaar ik voor een andere keer. 

100% Hopla's (Judith Herzberg)

Vrolijke apotheose

Wat kan

wat kon

wat had gekund

dat hadden wij 

elkaar gegund. 

Judith Herzberg heeft weinig woorden nodig in de gedichten die ze 'hopla's' noemt. Zeven jaar geleden publiceerde ze de bundel 111 Hopla's en nu is er weer zo'n verzameling: 100% Hopla's. De regels van de hopla's zijn kort, meestal maar een paar woorden lang en het hele gedicht bestaat meestal uit een enkele strofe. Vier of vijf regels is heel gebruikelijk en tien regels is al lang.

'Vrolijke apotheose' is het slotgedicht van 100% Hopla's. Maar hoe vrolijk is deze apotheose eigenlijk? De 'wij' lees ik als een 'ik' en een 'jij', maar dat hoeft niet per se. In mijn lezing hebben de twee elkaar alles gegund, zoals vroeger bij mij thuis de nieuwjaarsvisite wel eens niet het gebruikelijke 'Gelukkig nieuwjaar' of 'Veel heil en zegen' uitsprak, maar 'Al wat wenselijk is'. We snapten wel dat ons dan alleen goede dingen gewenst werden. 

Ook in dit gedicht zullen 'wij' elkaar al het goede gegund hebben, maar is dat ook gebeurd? Misschien wel niet. We zouden het elkaar gegund hebben. We kijken terug: er staat geen 'hebben' maar 'hadden' en hoewel het ook gaat om alles wat kan en dus nog zou kunnen, vrees ik dat ondanks de goede bedoelingen, ondanks het ruimhartig gunnen, niet elke wens is uitgekomen. 

Maar toch is het een vrolijke apotheose. Misschien gaat het dan niet om wat er terechtkomt van wat je iemand wenst of wat je iemand gunt, maar is het al mooi dat je het elkaar gunt, zoals op de nieuwjaarsborrel de warme handdruk en de nieuwjaarswens laten weten: we wensen jullie het beste, of het die wens nu uitkomt of niet. 

Dit soort kleine gedichtjes heeft Judith Herzberg steeds geschreven. In al haar bundels komen ze voor. In deze verzameling zijn veel van die al bekende gedichtjes bij elkaar geharkt, maar er staan ook nieuwe in. Achterin de bundel staat een verantwoording, maar die zag ik pas achteraf, zodat ik elk gedicht met ongeveer dezelfde ogen bekeek. 

Soms lijken het maar notities of aardige observaties. Soms heeft zo'n gedichtje ineens meer lading. Maar misschien ligt dat wel aan het wel of niet met aandacht lezen. Het is niet handig om alle gedichten na elkaar te lezen. Zoals ze wit om zich heen nodig hebben op de pagina, hebben ze tijd nodig om hun werk te doen. En dan nog. 

In de la

In de la waar

hopla's lagen

lag een laagje

opgehoopt, toen 

maar Hopla la 

gedoopt. 

Heel erg geestig vind ik die Hoplala niet, maar dat kan aan mij liggen. Maar wel weer volrijm en halfrijm en metrum dat door het hele gedicht loopt. Dat is bij veel hopla's het geval. Voorlezen gaat met deze gedichten altijd goed. 

En voor wie op zijn gemak leest, is er in 100% Hopla's veel moois te vinden. Het zijn meestal geen spectaculaire observaties of verwoordingen, maar uit alles spreekt de aandacht. De aandacht waarmee geobserveerd is, de aandacht waarmee geformuleerd is. Ja, dat leverde ook een aantal gedichten op waar ik zo mee klaar was, maar dat geeft niet. Het gaat om de gedichten waarbij je oog blijft hangen. 

Geen pijn

Maar moe van het

gebogen en bewogen worden,

moe op de wijze 

van ijzer. 

Als je ijzer heel vaak buigt, lijkt het zacht te worden en daarna breekt het. Ook al is het ijzer. Zo kun je je dus voelen: op weg naar het breken. 

Of deze:

De kat

De kat heeft maar één leven

en is voorlopig nader dan

de wanhoop met zijn negen. 

Van katten wordt gezegd dat ze negen levens hebben, maar deze heeft er aan eentje genoeg. Nee, dan de wanhoop! Die komt telkens terug. Maar nu juist niet, want nu is de kat meer dichtbij dan de wanhoop. 

De gedichtjes zijn kort en de wereld die ze beschreven is soms ook maar klein. Dat geeft ze iets intiems: je kunt als lezer dichtbij komen. En de gedichten zijn gemoedelijk: nooit spreken ze op scherpe toon, nooit zijn ze agressief. Er is een zekere bezonkenheid. 

Ik was een beetje uit de poëzie. Er liggen nog bundels genoeg, maar het kwam er niet van, buiten het beroepsmatige om. Maar toen was er 100% Hopla's en die heb ik toch weer met plezier gelezen. Gedichten lezen - dat moet ik maar eens meer gaan doen.  

Judith Herzberg, 100% Hopla's. Uitg. De Harmonie, Amsterdam 2021; €17,50. 120 blz. gebonden.