De laatste schaker (Max Pam)

Er zijn verschillende literaire werken waarin het schaken centraal staat. De bekendste zijn Schachnovelle van Stefan Zweig en De verdediging van Nabokov. Gerrit Krol schreef Een schaaknovelle (2002) en onlangs besprak ik Schijnoffers van Daan Heerma van Voss. Aan dat rijtje kan nu een roman toegevoegd worden: De laatste schaker van Max Pam. 

Plaats van handeling is een cruiseschip waarop de grootmeester Viktor Sanders de mensen moet vermaken met het schaakspel. Zo geeft hij simultaanseances en verzorgt hij een schaakrubriek in het krantje dat verspreid wordt onder de passagiers. 

Sanders heeft deze klus ooit overgenomen van de schaker Merlijn Domar in wie gemakkelijk de schaker Hein Donner is te herkennen. Pam heeft wel wat met de tijd moeten schuiven. Er hangt ergens een poster van de Netflixserie The Queen's Gambit en die kwam online toen Donner al lang overleden was. Het is verder vreemd dat er nog ergens een demonstratiebord met magnetische stukken staat. Je zou denken dat dat bord al lang door een scherm vervangen zou zijn. 

Half verhuld

De naam Domar lijkt wel een beetje op Donner en Pam doet zoiets vaker om een schaker half verhuld op te voeren. Zo heet Genna(di) Sosonko in het boek Gennadi Bobonko. Sanders vindt overigens The Queen's gambit een slechte serie. Hij herkent in de hoofdpersoon stukjes van schakers die in het echt bestaan hebben en verder klopt er weinig van, vindt hij. 

Schakers uit de werkelijkheid tot voorbeeld nemen voor zijn personages doet Pam ook. Aan boord is bijvoorbeeld ook de wonderlijke schaker Lunamann, die door Sanders verdacht wordt van fraude. Die heeft wel wat trekken van Hans Niemann en Sanders ontmoet ook nog de schaker Bashir Karajan, die in de verte doet denken Yasser Seirawan. Dat Sanders aangesproken wordt omdat hij een simultaan gaf in spijkerbroek doet denken aan wat er gebeurde met Magnus Carlsen die, ondanks een waarschuwing, in spijkerbroek aan het bord verscheen. 

Sanders moet zich schikken naar de regels aan boord. Zo moet hij in elke simultaan een partij verliezen, zodat de winnaar of winnares een prijs kan krijgen. Het is ook niet de bedoeling dat hij zijn partijen zo snel mogelijk wint. Schaken moet amusement zijn en de deelnemers moeten er wel lol aan beleven. 

Het schaken aan boord is een slap aftreksel van het schaken waar Sanders voor staat. Dat leeft nog een beetje voort in Merlijn Domar, wiens leven bijna voorbij is. Hij is een levensgenieter, een hartstochtelijk roker en drinker, waarbij schaken een onderdeel van zijn leven was. Donners dochter, Marian, komt ook nog voor in het boek. Zij schreef het Zelfverwoestingsboek, dat bij Pam The Beauty of Self-Destruction heet. 

Hoogtepunt van het schaken aan boord zal een partij zijn tussen Sanders en Lunamann. Bashir helpt Sanders aan een variant die hij zelf nooit heeft kunnen gebruiken en die Sanders in de partij daadwerkelijk kan inzetten. Hoe dat precies afloopt en hoe Lunamann reageert, verklap ik niet. 

Dood van Domar

De laatste schaker eindigt met de dood van Merlijn Domar. Je zou kunnen zeggen dat met hem er een manier van schaken, die ook een manier van leven was, gestorven is. Sanders heeft ook zo'n leven van grote gebaren nagestreefd, maar hij is terechtgekomen in het schaken aan boord van een cruiseschip, waarbij hij om den brode heel veel concessies moet doen. De laatste ontmoeting van Sanders en Domar is mooi gedeelte in het boek. 

Ongetwijfeld is De laatste schaker een weemoedig boek. Aan de ene kant is het ook een boek van een ouder iemand die vindt dat vroeger alles beter was, maar het is ook een heel aardig verhaal en vooral ook een pleidooi voor een leven waarin je juist geen concessies doet en zo dicht mogelijk bij je idealen blijft. 

Pam zal met deze roman niet de shortlist of zelfs maar de longlist met gegadigden voor een literaire prijs halen, maar het is wel een heel aardig boek, dat vlot leest en dat ook nog ergens over gaat.