Het is me tot nu toe gelukt, hier drie nieuwe recensies in de week te plaatsen, maar mijn weken en mijn hoofd lopen vol van alle drukte en ik lees in gestolen uren. Dan weet je dat maar alvast als ik straks wellicht moet terugschakelen. Dat ik tussendoor ook af en toe een wat minder dik boek lees, helpt natuurlijk wel.
Zo'n minder dik boek is Een kleine moeite (1985) van Anja Meulenbelt (128 bladzijden). Meulenbelt krijgt de P.C. Hooftprijs voor essayistiek en het is voor het eerst dat een vrouw die krijgt. Dat niet eerder een vrouw die prijs kreeg is toch wel verwonderlijk. Nee, ook Annie Romein-Verschoor of Renate Rubinstein niet.
Toen ik hoorde dat het oeuvre van Meulenbelt bekroond zou worden, schaamde ik me wel een beetje: ik had nooit wat van haar gelezen. Wel heb ik met heel veel interesse geluisterd naar interviews met haar, wel wist ik welke rol ze gespeeld heeft in de vrouwenemancipatie, wel kende ik titels als De schaamte voorbij (1976), Kleine voeten, grote voeten (1982) en Alba (1984), maar daar hield het ook wel een beetje mee op.
Zo rond 1980 begon ik de literatuur intensief te volgen. Elke zaterdag fietste ik naar de boekhandel die voor mij de kranten met de boekenbijlages apart hield en ik las alles. Al die recensies knipte ik uit en ordende ik op een kaartsysteem. De romans van Meulenbelt kregen (voor zover mijn geheugen mij niet bedriegt) kritieken die niet zo lovend waren. Maar misschien waren al die critici mannen, dacht ik, dat kan ook meespelen. Maar op DBNL las ik een recensie van Elsbeth Etty in Vrij Nederland en die was ook niet positief. Ongetwijfeld heb ik indertijd ook die bespreking gelezen.
Mijn indruk was in ieder geval dat het werk van Meulenbelt literair niet zoveel voorstelde. Helemaal reconstrueren kan ik het niet, want waarom beluisterde ik dan wel interviews met haar? Misschien toch vanwege die essayistische kant.
Moeder en dochter
Maar goed, nu heb ik de roman Een kleine moeite gelezen. Eigenlijk is het geen roman: de hoofdpersoon heet Anja Meulenbelt en ze heeft het boek De schaamte voorbij geschreven. Het boek gaat over de hoofdpersoon en haar moeder en ik neem dan toch maar de vrijheid om te schrijven dat het over de schrijfster en haar moeder gaat. Waarom ze dan toch dit boek een roman noemt? Misschien om zich in te dekken en om de vrijheid te hebben toch hier en daar wat te verzinnen, misschien ook omdat ze hoopt dat het toch leest als een roman.
Ik zwenkte tijdens het lezen een beetje heen en weer. Een kleine moeite vertelt ook wel een verhaal. Over een moeizame relatie tussen een schrijfster en haar moeder, die ziek wordt en overlijdt, maar er staan ook stukken in waarin Meulenbelt observerend terugkijkt, naar bijvoorbeeld de vrouwenbeweging.
Bij een passage zette ik meteen een streepje en achteraf las ik dat Etty die passage ook noemt:
Als er iets is dat mij tot het feminisme dreef, dan is het niet eens de mannenhaat, die is van later datum, maar de haat tegen het soort mens dat mijn moeder was geworden en het vaste voornemen dat ik deelde met zoveel vroege feministen: niet te worden zoals zij. Die opkomende golf in het begin van de jaren zeventig, dat was een beweging van dochters.
Dat lijkt me een belangwekkende opmerking. Als vrouwen opkomen voor hun rechten, wordt misschien wel automatisch aangenomen, door mannen wellicht, dat ze afbreuk doen aan de rechten van de man, maar dat zou zomaar een frame kunnen zijn.
Beknotte vrouw
Meulenbelt werd geboren in 1945, in de laatste oorlogswinter. Haar moeder had de kweekschool voor de oorlog afgerond, maar de oorlog en het gezin kwamen ertussen.
Ze hoorde bij de naoorlogse generatie vrouwen die van alle kanten werden geïndoctrineerd dat een goede moeder thuis hoorde te zijn als haar kinderen uit school kwamen.
Ze wordt getekend als een beknotte vrouw. Die ziet dus dat haar dochter zich andere vrijheden veroorlooft dan zij zelf heeft gekund en dat zal mede de relatie tekenen. Die dochter heeft het trouwens niet alleen maar makkelijk, ja, zelfs bij tijden uitgesproken moeilijk. Al op haar zestiende zwanger, van een man die gewelddadig is. Na de scheiding woont ze weer in bij haar ouders, later heeft ze een eigen woonplek.
De schaamte voorbij
Het grote succes voor de schrijfster Meulenbelt is haar boek De schaamte voorbij, dat veel publiciteit opleverde. Ze had niet aan haar moeder verteld dat het boek was verschenen en zelfs niet dat ze een boek aan het schrijven was. Moeder moest van tennisvriendinnen horen wat haar dochter allemaal geschreven had, ook over haar. Moeder schafte het boek dus aan en stond op een dag bij Meulenbelt op de stoep, met het boek waarin overal briefjes als bladwijzertjes gestoken waren en een fles sherry. Er moest wel over het een en ander gepraat worden.
Meulenbelt zet zich aan de ene kant af tegen haar moeder, want ze wil niet net als haar worden. Aan de andere kant volgt ze ook haar voorbeeld en doet ze hetzelfde:
Zwanger worden. Trouwen. Dezelfde valkuil waar zij ook was ingetrapt. Waarom heb je dat met je laten gebeuren, verwijt ik haar. Waarom heb je het met mij laten gebeuren, verwijt ik haar nog meer.
Wat mij dan meteen weer treft: Moeder heeft op kostschool gezeten in Zetten, een dorp in de buurt waarvan ik opgroeide. En daar las ik ook over in de biografie van Arthur van Schendel: ook de oudste dochter van zijn tweede vrouw ging in Zetten naar kostschool. Het is in Een kleine moeite niet een belangrijk detail, maar het viel me op.
Herkenning
Waarom het dan toch verteld verteld wordt: moeder heeft namelijk ook aantekeningen gemaakt over haar leven. In haar kostschooltijd hield ze een dagboek bij. Bij het lezen ervan herkent Meulenbelt ook zichzelf.
Ze is eenzaam. Ze heeft vaak buikpijn. Ze heeft een hekel aan zichzelf. 'Ik moet leren om meer toe te geven', schrijft ze. Het zijn bijna letterlijk de woorden die ik schreef in mijn dagboek, toen ik net getouwd was, net zo oud als zij toen.
In Een kleine moeite is er zeker begrip voor de moeder, waarschijnlijk pas met terugwerkende kracht, voor de positie van de moeder.
Ik wil me niet alleen maar beklagen over mijn moeder. Ze deed wat ze kon, wat de tijd haar voorschreef. Als kind zien we dat niet, dat onze moeders geen almacht hebben maar leven binnen begrenzingen die ze zelf niet hebben gekozen, zich moeten houden aan regels die zelf niet hebben gemaakt.
Meulenbelt heeft zich afgezet tegen haar moeder, wilde een heel ander leven leiden dan haar welgestelde moeder, die zich binnen grenzen had laten duwen. En ze zag ook hoe moeder afstand nam van de manier waarop haar dochter leefde.
Ik woonde in een commune. Mijn moeder was er eens op bezoek geweest. Ik zie nog hoe ze zonder er bij na te denken de bank afklopte voordat ze ging zitten en na een blik verzameling kopjes met barsten, zonder oren, en geen twee hetzelfde, het aanbod van een kopje thee afsloeg. Haar handtas op haar schoot met haar handen eromheen gevouwen, knieën bij elkaar, op het puntje van de bank gezeten, met haar rug recht. Alsof ze bang was dat er iets besmettelijks in de lucht hing. Klaar om te vluchten.
Dat is scherp geobserveerd. En goed beschreven.
Eigen verhaal
Uit de gesprekken tussen moeder en dochter blijkt dat ieder verder geleefd heeft met een eigen verhaal. Wat moeder haar dochter aandeed (bijvoorbeeld opsluiten in een donkere wc) heeft haar geheugen niet vastgehouden, terwijl het voor de dochter wel belangrijk is geweest. Ergens is er iets mis gegaan tussen die twee.
Dat wordt ook tussen hen uitgesproken:
In de moeilijkste periode in ons leven hebben we niks aan elkaar gehad. Ik heb je nooit gezegd hoe alleen ik ben geweest, zegt ze. Ik jou ook niet, zeg ik.
Probeert Meulenbelt met dit boek achteraf de relatie te herstellen? Dat denk ik niet. Wel probeert ze het te begrijpen, probeert ze ook de situatie van de moeder te begrijpen en ik denk dat ze dat met dit boek ook helder heeft gekregen. Er zijn dingen uitgesproken en die hebben waarschijnlijk ook helderheid gebracht, maar ik weet niet of ze echt dichter bij elkaar zijn gekomen en dat is toch een wat verdrietige constatering. Aan de andere kant: zo'n poging tot begrip en daar een heel boek lang de tijd voor nemen, is eigenlijk een daad van liefde. En een manier om te proberen zichzelf te begrijpen.
Scherpe observaties
Daarin vind ik Anja Meulenbelt goed: scherp zien wat er gebeurd is en wat dat met moeder en dochter heeft gedaan. En dat heeft ze zo opgeschreven dat het heel prettig leest. Is Een kleine moeite daarmee ook een goede roman geworden? Ik weet het niet en ik weet ook niet of ik dat belangrijk vind. Ik heb het in ieder geval met interesse gelezen. Toch meer als een autobiografisch boek dan als een roman, denk ik.
Nadat ik het bovenstaande had geschreven, ben ik nog even gaan kijken bij Delpher om te zoeken naar recensies (Literom is niet beschikbaar voor mij). Weinig recensies, merk ik. Het boek wordt aangekondigd, er wordt verteld dat het geschreven, maar de aandacht is minder dan ik gedacht had. Eigenlijk vond ik, behalve die van Etty in Vrij Nederland geen serieuze recensie. Blijkbaar werd het werk van Meulenbelt buiten de literatuur geplaatst.
Interview
Wel krijgt ze een uitgebreid interview in De waarheid (18 januari 1986), door Jelle Jeensma en Henri Krop. Ze gaat ook in op hoe haar werk gerecenseerd wordt. Als er kritiek is op haar stijl, wordt dat nooit concreet gemaakt. Meulenbelt heeft ook het idee dat niet in de eerste plaats haar boeken worden gerecenseerd, maar zij als persoon.
Ze gaat ook in op de benaming 'Roman' voor boeken als Alba en Een kleine moeite. Daar is ze zelf ook niet helemaal gelukkig mee, maar ze wil onderscheid maken tussen dit soort boeken en haar theoretische werk, zodat mensen niet het verkeerde boek kopen. Aan de andere kant wil ze ook geen strikt onderscheid maken 'tussen fictie en bijvoorbeeld ervaringsboeken en ego-documenten.'
Na het lezen van Een kleine moeite heb ik zin om meer van Meulenbelt te lezen. En dat ik De schaamte voorbij nog niet gelezen is natuurlijk schandalig. Toch eens goed kijken in kringlopen.
 |
| Advertentie in Vrij Nederland, 16 november 1985 |
Geen opmerkingen:
Een reactie posten