Concert voor de Führer (Ton van Reen)

Vaak heb ik het idee dat ik schrijvers recht moet doen, door hun werk te lezen en daarover te schrijven. Dat is natuurlijk onzin. Ik kan lezen wat ik wil en ik mag daarvan genieten. Maar er zijn schrijvers die ijverig een heel groot oeuvre bij elkaar geschreven hebben en ik vind dan dat ik daarvoor iets terug mag doen door er wat van te lezen. Misschien wel is het mijn bij voorbaat verloren strijd tegen de vergeefsheid van alles. 

Ton van Reen is zo'n schrijver van een omvangrijk oeuvre. Ik las Het winterjaar (1985) en vond het indertijd een prachtig boek. Aan de ene kant gaat het over het jaar waarin de vader van de verteller sterft en aan de andere kant zijn het jeugdherinneringen waarin de vader een belangrijke rol speelt. Als ik het mij goed herinner heb ik het boek ooit nog besproken voor een leesclub in Rotterdam, maar helemaal zeker ben ik er niet van. 

Daarna las ik de verhalenbundel In het donkere zuiden (1988) en daarvan was ik net zoveel onder de indruk. Het is een verhalenbundel, over een jongen die opgroeit in Limburg, in een zeer katholieke omgeving. 

Daarna las ik nog Roomse meisjes (1990), een roman die zich ook in katholieke omgeving afspeelt. Leest prettig, maar ik was er minder van onder de indruk dan van Het winterjaar en In het donkere zuiden. Verder las nog de novelle Thuiskomst (1988), een aardig verhaal, over de oorlog. En daarbij liet ik het zo ongeveer. 

Jeugdboek

Ik las nog wel De bende van de bokkerijders, een jeugdboek. Nu ik het nakijk, zie ik dat er verschillende delen van zijn en dat het eerste, Ontsnapt aan de galg, verscheen in 1986. Ik moet hier wel wat slagen om de arm houden, want mijn geheugen geeft me geen zekerheid, maar ik vermoed dat ik het boek pas later heb gelezen. Kan het zijn dat het boek samen met de volgende delen (Vurige ruiters uit 1988, De gesel van het zwarte woud uit 1992 en Het loon van de duivel uit 1994) ooit in een enkele band verschenen is? Heb ik dat dan gelezen? Of las ik alleen het eerste deel? Ik weet het niet meer. Ik vond het in ieder geval een aardig boek. 

Van Reen is door de jaren heen door blijven schrijven, maar ik las die boeken niet. Toen ik onlangs aan het rommelen was in mijn kamer met te lezen boeken, kwam ik een novelle van Van Reen tegen en toen kreeg ik toch zin om er meteen aan te beginnen. Het is Concert voor de Führer, door de schrijver een 'kleine roman' genoemd. Het verscheen oorspronkelijk in 2005 bij uitgeverij De Geus, maar ik las de derde druk, uit 2014, die uitkwam bij Leon van Dorp-Uitgeverij. Op de cover staat onderaan een rode band, met daarin de letters Operatie Market Garden. Mogelijk betreft het een reeks waarin er verschillende boeken over de Tweede Wereldoorlog zijn herdrukt. 

Het verhaal van Concert voor de Führer is gebaseerd op een ware gebeurtenis in het kleine dorp Velp bij Grave. De Duitse soldaat Hermann wordt op verkenning gestuurd. Hij kent de streek. Zijn moeder is Nederlandse en zijn grootouders woonden in deze omgeving. De geallieerden zetten de Operatie Market Garden in en Hermann raakt afgesneden van de rest van de groep. Hij kan alleen maar proberen zijn leven te redden en dat doet hij door het dorp in te trekken. Hij komt in een kerk en gaat daar een uur lang orgel spelen. 

Concert

Van de oorlog moet Hermann niet veel hebben. Zijn vader en broer zijn omgekomen en zijn vriend Manfred is geëxecuteerd. Manfred was een muzikaal wonderkind. Hij was zo goed dat hij mogelijk voor hooggeplaatste Duitsers zou gaan spelen. Als Hermann op het orgel van de kerk speelt, moet hij denken aan Manfred. 

Hij probeerde zich in te leven in de geest van zijn dode vriend, diens bezieling in zijn spel te leggen, om het concert te spelen dat Manfred voor de Führer had willen geven. Zo'n overweldigend concert dat hij er de Führer mee zou kunnen overhalen de oorlog te beëindigen. Hij was het aan Manfred verplicht. 

Manfred heeft het concert nooit kunnen geven en hij heeft daarmee dus ook de oorlog niet kunnen beëindigen. Je zou kunnen zeggen dat Hermann de taak heeft overgenomen, maar er is niemand om naar hem te luisteren. Het dorp is hem vertrouwd, maar hij heeft ook het idee dat het dorp zich tegen hem keert, al is er niemand op straat te zien. 

Concert voor de Führer leest prettig, maar ik vond de eerste helft van het boek niet zo bijzonder. Hermann is een personage waarmee je je gemakkelijk kunt identificeren. Hij is duidelijk geen nazi, moet niets van de oorlog hebben en is ook nog half Nederlands. Je hebt het idee dat hij deugt en dat het zo duidelijk een deugend persoon was, ging me tegenstaan. 

Bovendien vond ik niet alles even geloofwaardig. Hermann is in levensgevaar, maar hij gaat wel een uur lang orgel spelen. Zou het? Hij dringt een huis binnen, maar hij zorgt er wel voor dat hij alles netjes achterlaat. Te braaf, te onwaarschijnlijk. 

Verbeelding

Maar toen moest het beste van het boek nog komen. Hermann heeft bij het omkomen van zijn vriend een andere rol gespeeld dan ik voorzien had en als hij in het dorp geconfronteerd wordt met een geallieerde soldaat, laat Van Reen zich helemaal gaan. Ik zal niet verklappen hoe dat allemaal in zijn werk gaat, maar het hoofd van Hermann gaat op hol en de verbeelding neemt het over. Dat zijn prachtige en spannende passages, waarin Concert voor de Führer ver uitstijgt boven het niveau van het eerste deel. 

Toen ik halverwege was vond ik deze novelle maar heel gewoontjes, maar uiteindelijk ben ik blij dat ik het boekje gelezen heb. Het slot rechtvaardigt al het voorgaande. 

De uitgever heeft voor mij niets bekends en de reeks ken ik ook al niet. Mogelijk is deze uitgave voor jongeren bedoeld. Achter in het boek worden allerlei termen en namen uitgelegd, van nazi tot Mozart en van IJzeren Kruis tot Hitlerjugend. Het kan zomaar zijn dat dit boek een opdracht is geweest en dat Van Reen vastzat aan de feiten en daarom niet helemaal zijn gang kon gaan. Het is mooi dat hij aan het eind kans heeft gezien om de feitelijke gebeurtenissen te ontstijgen. 

Als ik het goed heb, ligt op een van de stapels nog het boek Brandende mannen (1997) van Ton van Reen. Het kan wel even duren voor ik daaraan toekom, maar misschien moet ik daar toch eens in gaan neuzen.