Lachen door een waas van tranen (Aaltje Hendriks)

De lijst van al dan niet autobiografische boeken over een jeugd in een religieuze omgeving is heel lang. Soms is er van de geschiedenis van de jeugd een roman gemaakt, soms is het wat men tegenwoordig een 'memoir' noemt. Onderaan neem ik een lijst op met recensies die ik over dit soort boeken heb geschreven. Die lijst is zeker niet compleet. 

Onlangs verscheen er weer zo'n boek: Lachen door een waas van tranen van Aaltje Hendriks. Aaltje groeide op in Veenendaal in een gezin dat ter kerke ging bij de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Die naam komt in het taalgebruik ook wel voor als afkorting: Ger. Gem in Ned. of GGiN. Het is een afscheiding van de Gereformeerde Gemeenten (Ger. Gem. of GG), ontstaan in 1953. Wie wil snappen wat de aanleiding was, moet zich verdiepen in de theologische scherpslijperij omtrent het 'algemeen, onvoorwaardelijk, welmenend aanbod van genade'. 

Uitgetredenen en synodalen

De GGiN werden door de Ger. Gem. wel de uitgetredenen genoemd, zij noemden de Ger. Gem. de synodalen. Toen de GGiN vijfentwintig jaar bestonden, werd een boek uitgebracht met de titel Uit ons uitgegaan, verwijzend naar de Bijbeltekst: 

Zij zijn uit ons uitgegaan, maar zij waren uit ons niet; want indien zij uit ons geweest waren, zo zouden zij met ons gebleven zijn; maar dit is geschied opdat zij zouden openbaar worden, dat zij niet allen uit ons zijn. (1 Joh. 2:19)

Daarmee werd gesuggereerd dat niet de GGiN uit de GG gestapt waren, maar omgekeerd. Alle afscheiders zien zichzelf als de ware kerk. Toen de PKN ontstond (2004) stapte een stel gemeenten uit de Nederlandse Hervormde Kerk. Ze noemden zich de Hersteld Hervormde Kerk. 

Intussen is er weer toenadering tussen GG en GGiN en er is zelf een document van overeenstemming, maar dat stuit ook weer op weerstand. Het Reformatorisch Dagblad volgt de ontwikkelingen op de voet. 

Maar hoe is het om op te groeien binnen de Gereformeerde Gemeenten in Nederland? Dat zal per gezin anders zijn. Aaltje Hendriks geeft een beeld van hoe het bij haar ging. 

De ondertitel van haar boek is: 

Het verhaal van een gereformeerd meisje dat leerde dat leven een onmogelijke opgave is - en toch niet ophield het te proberen. 

Het zou me niets verbazen als de uitgever de hand heeft gehad in deze tekst. Ik vermoed dat iemand uit de GGiN zich niet 'gereformeerd' zal noemen. 

Doop

Lachen door een waas van tranen begint met een proloog: Aaltje wordt gedoopt. 

'Aaltje Hendrika, ik doop u in de naam van de Vader, de Zoon, en de Heilige Geest.' Het is begin 1983 als deze woorden uitgesproken worden door een in het zwart geklede man in een kerk vol van mensen met uitgestreken gezichten. Dit zou een plek moeten zijn van blijdschap en vertrouwen. Maar treurnis en verstikkend ongeloof voeren hier de boventoon, nemen hier de leiding. Er zal ironisch genoeg alles aan worden gedaan om de kloof tussen, Vader, Zoon en Geest en dit kind zo groot mogelijk te maken. 

Aan de ene kant is dit een beschrijving van een doopdienst, aan de andere kant klinkt hier al duidelijk het kritische oordeel door van de volwassen Aaltje. Zo zal het in de rest van het boek ook gaan: soms is er de vrij neutrale beschrijving van wat er gebeurt en daarin vind ik Lachen door een waas van tranen het sterkst. Het oordeel (in deze passage bijvoorbeeld in het woord 'uitgestreken') hoeft meestal niet expliciet gemaakt te worden, denk ik, om de tekst goed zijn werk te laten doen. 

Tegelijk klinkt door hoe Aaltje zou willen dat het was: er zou blijdschap en vertrouwen moeten zijn. Ook dat is een lijn in het boek. Niet het geloof staat de vertelster tegen, maar hoe het door het kerkgenootschap wordt geïnterpreteerd. Er is daar een sterke nadruk op zondebesef en op de bijna onmogelijkheid om zich te bekeren. Aaltje heeft wel een bekeerde moeder, die aangaat aan het Heilig Avondmaal, als een van de weinigen in de kerk. 

Lijkenkijkerij

Kinderen moet al vroeg ingeprent worden dat het leven eindig is en dat iedereen moet sterven, waarna het oordeel volgt. In het hoofdstukje 'Lijkenkijkerij' wordt verteld hoe Aaltje als vierjarige meegaat met haar vader als die gaat condoleren. Ze is benieuwd hoe een overleden mens eruit zal zien, maar ze is wel wat teleurgesteld: 'Is dit nu alles? Het valt me tegen. Hier is niet zoveel aan. Maken papa en mama hier nou zo'n drukte om?'

Aaltje groeit op in een groot gezin, waarin de geur van het zware calvinisme altijd hangt. Als het gezin naar de kerk gaat, wordt er vooraf knielend gebeden: 'We verzamelen ons om de ronde salontafel. Tien paar gebogen knieën om de hier en daar kalende vloerbedekking.' Dat zie je voor je. 

Je kleedt je sober en Aaltje mag van haar moeder geen sieraden dragen. 'Het sieraad van een vrouw is haar eenvoud.' Aaltje krijgt een ringetje van de tandartsassistente, maar als haar moeder het ziet, moet ze het inleveren. Ook dat is een sterke scène in het boek. Zonder dat het expliciet gemaakt wordt, wordt duidelijk dat moeder haar dochter misschien wel het ringetje had gegund, maar haar principes staan haar moederliefde in de weg. 

Op bijna elk terrein speelt het geloof een rol. Als er in de winter ijs ligt, mag Aaltje niet schaatsen, want daarmee zou ze zichzelf moedwillig in gevaar brengen. Je kunt immers zomaar in een wak schaatsen. 'Nogal wiedes als je moedwillig van zwemles af gehouden wordt', denkt Aaltje. Je merkt hoe ze als kind al worstelt met sommige regels.  

Regels internaliseren

Aan de ene kant heeft Aaltje kritiek of begrijpt ze sommige regels niet, maar aan de andere kant internaliseert ze die ook. Op een gegeven moment wil ze niet meer groter worden. Als je jarig bent, ben je weer een jaar dichter bij de dood. 

Daarom kijken papa en mama natuurlijk zo ernstig als ze me feliciteren. Ze fluisteren me niet toe dat ze me lief vinden. Ze geven me een hand, geen knuffel. Het is alsof ze willen laten weten dat het in het leven niet om menselijke genegenheid gaat. Ik ben niet in de eerste plaats hun kind, maar een mensenkind dat bekeerd moet worden, een nieuw hart moet krijgen, gered moet worden. En dat staat zó op de voorgrond dat hun liefde geen naam mag hebben.

Moeder en vader slikken niet alles van de kerk voor zoete koek. Niet altijd is er een dominee en dan wordt er een preek gelezen. Maar moeder merkt dat de lezende ouderling de preek aanpast: 'Ze halen het hele aanbod van genade eruit.' 

Als Aaltje kritische vragen stelt tijdens de catechisatie, geven haar ouders haar een compliment. Voor Aaltje is het een stap op de weg die ze wil gaan: weg van de zwaarte, de twijfel, het zondebesef, op zoek naar een liefdevolle God. 

Vandaag heb ik dat opgehemelde ongeloof en de verdwaasde twijfel van de troon gestoten. Ik wil leven uit ongehoord geloof, opstandige hoop en eindeloze liefde. Daarom ben ik vastbesloten God te vinden, waar hij ook is. 

Maar Aaltje beweegt zich wel verder weg van het gezin. Ze gaat werken, bij een werkgever uit eenzelfde bubbel, ze wordt verliefd op iemand buiten de GGiN en uiteindelijk durft ze de regels waarmee ze zich vereenzelvigd heeft los te laten. Zo is het een hele stap als ze voor het eerst naar de kapper gaat. 

Dat ze haar eigen weg zoekt, stuit thuis op weerstand, maar Aaltje krabbelt niet terug. Of misschien is het meer gepast als ik zeg dat ze niet laat varen wat haar hand is begonnen, al wordt dat in de GGiN juist van God gezegd. 

Lachen door een waas van tranen wordt vooral verteld in losse scènes, maar als je al die losse gebeurtenissen na elkaar leest, zie je wel de lijn. Remco Campert schreef al dat verzet begint met jezelf een vraag stellen en daarna die vraag aan een ander stellen. Aaltje ziet steeds meer dingen die ze niet kan rijmen met de Bijbel, ze kan steeds minder geloven dat het geloof zo bedoeld is als het wordt gepredikt in de kerk van haar ouders. Haar ouders hebben ook hun kritiek, maar hebben zich nog veel meer vereenzelvigd met de regels van de kerk en houden zich daar uiteindelijk aan vast. 

Tragiek

Dat is ook de tragiek in het boek: Aaltje voelt de afstand tot de ouders die het toestaan dat de uitleg van de Bijbel of van het geloof tussen hen in komt. Die zo de zekerheid van de regels nodig hebben, dat ze zich eraan vastklampen. Doordat het een groot gezin is, voelt Aaltje zich toch al minder gezien. 

Er zijn bij de ouders wel momenten van zelfinzicht. De vader accepteert het als zijn dochter hem erop wijst dat in de Bijbel staat dat de vaders de kinderen niet tot toorn mogen verwekken, maar in hoeverre voelt hij dat ook? Misschien beredeneert hij het alleen. Zo zegt hij ook dat hij zijn vrouw niet half genoeg gewaardeerd heeft, maar dat heeft geen gevolg voor hoe hij met de kinderen omgaat. Een dominee van vaders kerk zou waarschijnlijk zeggen dat het in het hoofd zit, maar niet in het hart en dat het dan een voet te hoog zit. 

Aaltje Hendriks heeft niet een rancuneus boek geschreven, al laat ze duidelijk zien wat haar dwars heeft gezeten en waarmee ze het moeilijk heeft gehad. Maar ze laat ook de tragiek zien van mensen die zo vast zitten in een systeem dat het hun niet lukt om warmte te laten blijken aan hun meest nabije naasten. Daarin zit de mildheid, al gaat die ook samen met ongemak. 

Ik ken geen andere boeken die geschreven zijn over een jeugd in de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, waardoor die uithoek van de kerkelijke kaart voor veel mensen onbekend zal zijn. Die krijgen met Lachen door een waas van tranen een beeld van wat het hypercalvinisme kan doen met mensen in het algemeen en met dit gezin in het bijzonder. 

Eerder schreef ik over:

Ellen Heijmerikx, Blinde wereld

Kees Versluijs, Altijd zondag

Lale Gül, Ik ga leven

Annemieke Reesink, Zwaartekracht

Johan Lock, De erfenis van Adriaan

Annemarie van Heijningen, Refomeisje

Rachel Visser, Zwarte dauw

Anne Büdgen, Boven de straat hangt een witte lucht

Sytse van der Veen, Een stem uit de hemel

Michelle van Dijk, Witter dan sneeuw

Frederik Hautain, Wachtkamer

Josien Laurier, Een hemels meisje (interview)

Franca Treur, Dorsvloer vol confetti

Peter van Beek, Sla ons met medelijden

Durango 19: Oro Maldito (Yves Swolfs / Iko)

Het bespreken van een deel van een serie is altijd een beetje ongemakkelijk. Aan de ene kant moet je iets vertellen over de hele reeks en je moet aan de andere kant ook het verhaal van juist dit deel recht doen. Sommige losse delen zijn prima zelfstandig te lezen en bij andere is dat lastiger. Maar is dat erg als lezers toch voornamelijk de hele reeks volgen? Ik val soms zomaar een reeks binnen en dan heb ik het idee dat ik die niet helemaal op waarde kan schatten. Tot zover mijn twijfels vooraf. 

Een tijdje terug kreeg ik van uitgeverij Arboris een deel uit de reeks Durango toegestuurd. Als ik albums aanvraag, bespreek ik ze altijd; als ze ongevraagd worden bezorgd, maak ik een keuze. Domweg omdat me de tijd ontbreekt om alles te bespreken, maar ook kan ik niet alles waarderen en dan schrijf ik liever over iets waarover ik enthousiast ben. Ik besloot Durango een kans te geven. 

Western

Westerns zijn gemiddeld wel aan mij besteed. Ik heb bijvoorbeeld geschreven over Comanche en Tex Willer en ik was als kind een gretig lezer van de slappe deeltjes met daarin de avonturen van Kid Colt en Rawhide Kid. Die laatste had, net als ik, ook nog eens rood haar (wat je alleen op de cover kon zien, want de strip was in zwart-wit). 

Durango is de hoofdpersoon van de reeks Durango. Hoe hij aan zijn naam komt, weet ik niet. Er is een stadje in Colorado van zo'n 20.000 inwoners, maar ik weet niet of dat er mee te maken heeft. Durango is een revolverheld, net als Kid Colt en Rawhide Kid. Vaak op zichzelf aangewezen en hij deugt bij voorbaat. Natuurlijk komt hij in de problemen en komt het net op tijd goed. Zo gaat het ook in deel 19, Oro maldito. In het Nederlands zou dat iets zijn als het verdomde goud of het vervloekte goud. 

Deel 19 vormt een tweeluik met deel 18, Gegijzeld, dat in 2021 uitkwam. Deel 19 verscheen in het Nederlands in 2025. Dat het verhaal al in volle gang is als het album begint, maakt het wel iets lastiger om het te volgen. 

Goudschat

Het gaat in het verhaal om de zoektocht naar een goudschat, het goud van de conquistadores. Anton Glazer, een zakenman die aan zijn rolstoel gebonden is, heeft die ooit ergens in Mexico verborgen en zijn zoon gaat ernaar op zoek. Zoon Philip, door vader Junior genoemd, heeft helemaal geen ervaring met wat wij het wilde westen noemen. Zo'n onervaren iemand is een topos in sommige westerns: een onbedorven geest die met het kwaad te maken krijgt en zuiver moet blijven of zich moet corrumperen. En door zijn onervarenheid maakt hij natuurlijk ook fouten. 

In deel 18 werd Junior gevangengenomen door een Mexicaanse opstandeling en Durango werd door de oude Glazer ingehuurd om de zoon te bevrijden. Daarna is hij zijn begeleider. Ze zoeken een oude Yaqui-indiaan (in deze context blijf ik dat woord toch maar gebruiken) die aanwijzingen zou hebben. 

Maar er is ook nog Tucker, ooit souteneur en nog steeds wapenhandelaar, die met zijn bende (met daarin de jonge vrouw Dixie) aast op het goud en Morelos met zijn mannen, die gestuurd zijn door de Mexicaanse overheid. 

Er zit zeker spanning in het verhaal en de kansen wisselen snel. Er wordt veel geschoten en er vallen behoorlijk wat doden. Daarin is de scenarist, Yves Swolfs, niet zachtzinnig. Ik vond het wel lastig om helder te houden met welke groep ik nu weer van doen had. Daar moest ik wel eens voor heen en weer bladeren. Maar dat is misschien gemakkelijker als je ook deel 18 hebt gelezen. 

Personages

De verhouding tussen de personages blijft interessant. Zo is er geen onvoorwaardelijke verbondenheid tussen Junior en Durango. Tegen Dixie zegt Philip over zijn begeleider: 

Dixie... Die man is een huurling, die door mijn vader wordt betaald om me terug te brengen naar Tucson. Hij is geen cent beter dan Tucker. 

Dat Dixie in het gezelschap is van Tucker, maakt haar voor anderen een prostituée, wat ze ook was. In dit verhaal krijgt ze een dramatische achtergrond en maakt ze een verrassende keuze. Ze is misschien een bijpersonage, maar ze is gelaagd. 

Tekeningen

De tekeningen zijn van de hand van Iko. Aanvankelijk tekende Swolfs zelf, later tekende Thierry Girod mee. Sinds het zeventiende album tekent Iko, die eigenlijk Giusseppe Riciardi heet. Hij levert goed tekenwerk, al vroeg ik me wel af of iemand bijvoorbeeld echt zou praten met een sigaartje tussen zijn tanden. Dat lijkt me gewoon niet zo handig. Maar vooruit, de tekeningen roepen goed de sfeer op die je bij een western mag verwachten en dat wordt ondersteund door de inkleuring van Stéphane Pairtreau. 

Zoals gezegd, er wordt veel geschoten en dan zijn er altijd vlammetjes vlak voor de lopen van de revolvers en de geweren. Zeker bij vuurgevechten is er sprake van enig effectbejag, maar misschien is dat ook juist wat we willen bij dit soort strips. 

Oro maldito is een aardige strip, met redelijk interessante personages, genoeg spanning en een ingewikkelde plot, die voor mij wel iets helderder had gemogen. Met minder partijen was de strijd om het goud ook nog interessant geweest, lijkt me. Maar misschien ligt dat gewoon aan mij. De liefhebbers zullen blij zijn dat er weer een album is en die zullen ook uitkijken naar een volgend deel. 

Bij uitgeverij Arboris verschijnt ook de serie Djurango, de jonge jaren. En verder de westerns: Apache junction, Moses Rose, De complete Mac Coy en De indianenreeks (Hans G. Kresse)

Reeks: Durango

Deel 19: Oro maldito

Scenario: Yves Swolfs

Tekeningen: Iko (covertekening: Yves Swolfs)

Inkleuring: Stéphane Pairtreau

Vertaling: Hans van den Boom

Uitgever: Arboris

2025, 56 blz. € 11,95 (softcover), € 21,95 (hardcover)

Beschuiten met suiker

Drie fragmenten uit dagboeken. De eerste twee zijn in de verleden tijd geschreven, de laatste in de tegenwoordige tijd. Dat komt doordat ze uit twee verschillende dagboeken komen. Het zijn maar fragmenten, flarden, en dat zijn mijn herinneringen eigenlijk ook. 

Hier en daar heb ik een kleinigheidje toegevoegd om de tekst wat duidelijker te krijgen, maar ik heb er weinig aan geredigeerd. Ik zal op zoek gaan naar meer fragmenten over mijn grootouders, maar de stukjes staan verdeeld over vier verschillende dagboeken. Er zullen waarschijnlijk overlappingen in zitten en natuurlijk zitten er gaten in mijn herinnering, die ik niet ingevuld krijg. 

Ik noem hieronder nog de geiten van mijn opa. De foto die daarbij passend zou geweest zijn, heb ik al geplaatst bij de bijdrage Koppige opa. Daar staat hij op met zijn geiten en met het hout dat hij gejut heeft bij de Waal. 

Deze keer heb ik gekozen voor een foto van opa en oma met mijn moeder en haar drie kinderen. Ik had net een groen plastic pistool gekregen, waarmee je een soort kleine frisbee kon afschieten. Ik zorgde ervoor dat het ding goed te zien was op de foto.  

2 januari 2023

Aan mijn grootouders bewaar ik goede herinneringen. Mijn opa van vaders kant heb ik het minst lang meegemaakt: tot mijn achtste. Ik herinner mij hem als een beminnelijk mens, die van muziek hield. Als hij langskwam op zijn brommer, vroeg hij mijn moeder vaak om iets te spelen op haar mondharmonica en dan stak hij een wijsvinger omhoog, ten teken dat we goed moesten luisteren.

Mijn oma Bunt (opoe Loenen) was niet makkelijk, hoor ik van verschillende mensen, maar zo herinner ik mij haar niet. Toen mijn opa overleden was, wilde ze niet meer ‘s nachts alleen zijn en door de week logeerde er dan altijd een kleinkind bij haar. Mijn nicht Johanna van maandag tot en met donderdag, ik van donderdag tot en met zaterdag. Daarna kwam tante Jannie op haar brommer, met mijn neef Joop achterop, zijn voeten in de fietstassen. Zij was er in het weekend.

Met oma had ik het altijd gezellig. Ze noemde me een ‘kwibus’ als ik grapjes maakte en ik maakte vaak tekeningen op de kladblokken die in een la lagen waarvan ik mij de geur nog herinner.  Of ik las in de Revu. Later heette die Nieuwe Revu en het blad heette ook een tijdje Revue. Achterop stond een strip. Daarvan herinner ik me Lucky Luke en Olivier B. Bommel, en ik denk dat ook Asterix een tijdje de vaste strip was. In het midden van het blad was er soms een uithaler, een foto van een voetbalteam, die je helemaal kon uitklappen. Die van Ajax hing ik op mijn slaapkamer.


4 januari 2023

Ik zou je nog vertellen over mijn grootouders van moeders kant, in het kort. Mijn opa Ganseman leerde mij het woord ‘opa’, volgens mijn moeder: ik liep om de ronde tafel, op de maat van dat woord, met de klemtoon op de laatste lettergreep: opá. Eigenlijk herinner ik me niet zo veel van deze opa, behalve dan dat hij heel goed het geluid van een duif kon nadoen. Maar het was zonder meer een aardige man. Gek genoeg heeft Marinus, mijn jongere broer, een heel stel herinneringen aan mijn opa die ik niet heb.

Mijn oma Ganseman heb ik tot na mijn twintigste meegemaakt. Het was een doodgoed mens, dat alles weggaf als ze er iemand een plezier mee kon doen. Ook als het dingen betrof die niet van haar waren. Ze overleefde mijn opa en trouwde met Van de Brand. Die was toen nog niet gepensioneerd. Hij werkte als schilder in het bedrijf van zijn broer en heeft later wel eens verteld dat hij altijd een hekel aan het werk heeft gehad. Maar hij heeft het tot zijn vijfenzestigste gedaan.

Oma kwam als huishoudster bij hem en zijn twee zonen (Tonnie en Eddie) in huis. Ze zijn in stilte getrouwd en ze hebben indertijd nog een feestje gegeven bij hun 12,5-jarig huwelijk. Er is nog een foto van die gelegenheid waar ik op sta.

Ik logeerde in de zomervakantie bij oma en draaide dan LP’s op de pick-up. Ik herinner me platen van Corrie en de Rekels en van Ben Cramer, die in de verte nog familie was. ‘Hij lijkt op zijn moeder’, zei oma altijd. Van de Brand fietste met me naar de Oud-Veluwse dag in Barneveld, waar ik nog een keer een ontbijtkoek won. Die moest je met een knuppel doormidden slaan. Dat lijkt niet zo moeilijk, maar ze lieten hem in de verpakking zitten.

30 oktober 2023

In de vakantie mogen we altijd logeren. Bijvoorbeeld bij opoe en opa Dojewèrd. Daar zijn boven twee slaapkamers naast elkaar. Eentje is van ome Dik, maar die is er eigenlijk nooit, omdat hij altijd met de marine aan het varen is. Hij stuurt dan kaarten van verre plaatsen, waarbij ik me niets kan voorstellen. Maar het klinkt prachtig, Gibraltar bijvoorbeeld.

 
Wakker worden bij opa en opoe is heerlijk. Ik blijf dan nog even liggen om te luisteren naar het geronk van de schepen op de Waal. Dat is een prettig geluid. Ik kleed me snel aan en ga naar beneden. In de keuken haalt mijn oma een washand door mijn gezicht. Ze heeft al thee gezet.

 
Opoe ontbijt eigenlijk niet. Ze neemt een paar droge beschuiten. Die doopt ze in de thee en dan eet ze die op. Voor mij maakt ze een beschuit met dik roomboter erop en daarop suiker. Dat is een traktatie! En ik mag er zoveel eten als ik wil. Dan ga ik gauw naar achteren waar opa al bezig is. Hij heeft de geiten uit het schuurtje gehaald en zet nu elke geit met een ketting aan een ijzeren pin in de grond. Bij elke geit zet hij een emmer water. Verschillende keren per dag moet hij ernaar gaan kijken, want zo’n domme geit loopt de emmer zomaar om en dan heeft hij niks te drinken.

 
Bij het schuurtje van opa is altijd veel te zien. Opa haalt altijd van alles op bij de Waal. Daar spoelen planken en touwen aan. Soms zelf een hele deur. Opa stapelt die op, want hij kan die nog goed gebruiken, denkt hij. Ik weet niet of ik wel eens gezien heb dat hij er iets mee doet. Of verstookt hij het hout in de kachel? Dan moet het eerst wel drogen.

 
Verder zijn er soms bessen of aardbeien die geplukt moeten worden. Ik herinner me de bessenstruiken en de aardbeienplanten, maar niet dat ik meehelp met plukken. 

Vaak ga ik naar de Waal, waar al die schepen voorbijkomen. Daar is altijd wat te zien. Als je de krib op loopt en op het puntje gaat zitten, zie je allemaal water om je heen. Dat klotst gezellig. Ik mag niet het water in. Bij de kribben zijn draaikolken en daar verdrink je in. Ik kijk wel uit. Ik kan niet zwemmen, dus ik kom het water niet in.

 
Vlak bij de krib ligt het bootje van de pierenvisser. Hij vist in de Waal op wormen en daar heeft hij een moeilijk woord voor: tubifex. Als hij klaar is, laadt hij de emmers met pieren in zijn auto. Na het overlijden van mijn opa zal de pierenvisser met zijn gezin in het achterhuis gaan wonen. Dat geeft nog wel eens problemen. Hij maakt een keer ruzie met een van mijn omes Henk. Dat is maar een klein mannetje, maar die blijkt hem wel aan te kunnen. 

Exovida (Adriaan Bijloo / Govert Schilling)

Tom Friend wil later striptekenaar worden. Bovendien stelt hij bovenmatig veel belangstelling in ruimtevaart en sterrenkunde. Gelukkig stuit hij op een oude strip uit het begin van de twintigste eeuw, Via Dexo. Hij wordt gegrepen door het verhaal van de ruimtevaarders Virgil en Alan, die te maken krijgen met maanbewoners. 

Zijn moeder, Mary Friend, werkt bij de NASA en haar team doet een grote ontdekking: een exoplaneet waarvan de omstandigheden erg lijken op die van de aarde. Daar zou dus leven op mogelijk kunnen zijn. 

Scenario

Dat is zo'n beetje het begin van de graphic novel Exovida, waarvoor het scenario werd geschreven wetenschapsjournalist Govert Schilling, in samenwerking met de tekenaar, Adriaan Bijloo. Tom en zijn moeder maken een trip met een Volkswagenbusje door een deel van Amerika. Ze bezoeken een expositie, een telescoop, Roswell (van het Roswell-incident) en meer plaatsen die, niet toevallig natuurlijk, te maken hebben met het onderwerp van dit boek: de mogelijkheid van buitenaards leven. 

En passant krijgen we de hele geschiedenis mee van het denken over buitenaards leven, waarbij grote namen, zoals Epicurus, Giordano Bruno en Johannes Kepler passeren. Die laatste schreef misschien wel de eerste science-fictionroman, Somnium. Al zou je ook heel andere titels kunnen noemen. Er worden meer voorbeelden uit dat genre gegeven, zoals het werk van H.G. Wells. 

Tom heeft zijn oude strip, maar het is slechts het eerste deel van een serie van vier en misschien is er nog wel een vijfde deel. Hij probeert de andere delen ook te pakken te krijgen. Tijdens zijn speurtocht ontmoet hij verschillende beroemde mensen. 

Gesprekken

Aan de ene kant wil Exovida veel informatie meegeven. Er komen dan ook veel gesprekken in voor waarin de leergierige Tom vragen stelt en zijn gesprekspartners hem de antwoorden geven. Dat vertraagt het verhaal wel, maar ik heb het idee dat het boek er net mee wegkomt. Op tijd zijn er kleine gebeurtenissen zodat we toch ook een beetje voortgqng blijven houden. Maar het verhaal is wel duidelijk het karretje waarop de boodschap vervoerd wordt. 

Het oude stripverhaal is een mooie vondst. De stukken eruit zijn in een andere stijl getekend op een andere kleur papier. En Tom tekent zelf ook. De grens tussen fictie en werkelijkheid wordt vaag en dat is het interessantste aan het boek. Van veel dingen weet je lange tijd niet of ze, binnen het verhaal, werkelijkheid of fictie zijn. 

Dat wordt mooi verbonden met de theorie van het multiversum. Als er verschillende universa zijn, zal er ook wel een universum zijn waarin werkelijkheid is wat in de onze fictie is. Dat geeft een speelse kant aan Exovida en die staat me wel aan. 

Tekeningen

De tekeningen zijn van de hand van  Adriaan Bijloo. De personages bewegen nogal stijfjes en de gezichten hebben weinig expressie. Ook lukt het niet goed om leeftijd weer te geven. Je moet goed kijken om te zien dat de ene persoon een generatie ouder is dan de andere. Verder gaat het tekenen van vogels niet altijd goed. 

Dat mag allemaal waar zijn, maar er is ook veel goeds over de tekeningen te zeggen. Bijloo hanteert verschillende stijlen, die hij ook nodig heeft omdat de stijl waarin de strip Via Dexo getekend is duidelijk anders moet zijn dan die van het verhaal van Tom. 

De belangrijkste kwaliteit is de helderheid. Er zijn geen details die afleiden, in elke tekening weet je meteen waarom het draait. En dat is maar goed ook, omdat je je hersens al zo bij de informatie in het verhaal moet houden. Het verhaal blijft helder dankzij de tekeningen en de inkleuring helpt daar ook bij. Naast de stukken waarin minder kleur gebruikt wordt (de verhalen in het verhaal) worden er in het hoofdverhaal veel vrij heldere kleuren gebruikt, met weinig kleurnuance. Dat ondersteunt het verhaal goed. 

Het onderwerp van Exovida is bijzonder interessant. Er moet heel veel informatie overgebracht worden en dat gaat een beetje ten koste van het verhaal, maar doordat er zoveel speelse elementen in het verhaal zitten, blijft het toch boeiend. Naast het onderwerp is het spel met fictie en werkelijkheid het boeiendste van het boek. 

Aandacht vasthouden

Exovida is een dik boek, meer dan driehonderd bladzijden, en dan moet je de aandacht van de lezer een hele tijd vasthouden. Bij deze lezer is dat zeker gelukt. Voor de volledigheid staat achter in het boek een lexicon van namen en gebruikte termen, gedrukt in een soort typemachineletter. Dat werkt goed en het geeft ook duidelijk een onderscheid aan met de rest van het boek. Het is fijn dat je bepaalde zaken op deze manier nog eens kunt nazoeken. Bovendien is het lexicon geïllustreerd en er zijn markeringen aangebracht in de tekst. De gemarkeerde termen of namen zijn weer op te zoeken. 

Daarna krijgen we ook nog, kort, de ontstaansgeschiedenis van dit boek (met schetsen), iets over de bronnen en een literatuurlijst voor wie verder wil lezen over dit onderwerp. In de literatuurlijst zijn alleen boeken opgenomen, geen artikelen of sites. 

Exovida ziet er aantrekkelijk uit, leest lekker genoeg en je krijgt ook nog eens veel informatie mee. Interessant boek.  

Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen (Ingrid Biesheuvel)

Sommige titels uit de Middelnederlandse literatuur kent bijna iedereen: Karel ende Elegast, Van den vos Reynaerde en Beatrijs bijvoorbeeld. Tijdens mijn studie vond ik het heerlijk om teksten te leren kennen waar ik daarvoor nog nooit gehoord had, zoals twee van de Bliscappen van Maria en Die wrake van Ragisel. De literatuur uit de Middeleeuwen is nooit mijn specialiteit geweest, maar ik heb er altijd graag over gelezen en graag over verteld. In de loop van de jaren heb ik er aardig wat van gelezen en van wat ik niet gelezen heb, ken ik meestal wel de titels en de strekking. 

Weet- en leeslustige taalminnaars

En dan ineens verschijnt er een hertaling van een tekst waarvan ik nog nooit gehoord had: Van den VII vroeden binnen Rome. In 1889 is die tekst toegankelijk gemaakt door K. Stallaert, een uitgave die terug te vinden is in DBNL. Die was mij ontgaan. Er was indertijd wel kritiek op, bijvoorbeeld door F.A. Stoett. Stallaert schreef dat de tekst nu verstaanbaar was gemaakt voor de 'weet- en leeslustige taalminnaars'. Stoett had een andere mening:

Ik voor mij geloof daarentegen, dat de gedenkstukken onzer voorvaderen geen lectuur zijn voor weet- en leeslustige taalminnaars, doch alleen voor hen zijn bestemd, die de oude letterkunde als wetenschap beoefenen en de taal der middeleeuwen verstaan. Wil men de middeleeuwsche werken voor Jan en alleman verstaanbaar maken, laat men het dan doen zooals het door J.A. Alberdingk-Thijm zoo voortreffelijk is gedaan in zijne uitgave der Karolingsche Verhalen.

Zoals gezegd: ik kende Van den VII vroeden binnen Rome niet, maar nu is er een schitterende hertaling door Ingrid Biesheuvel, die eerder Der naturen bloeme van Jacob van Maerlant hertaalde. Het boek over de zeven vroeden verscheen onder de intrigerende titel Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen. Je kunt aan het 'Van' in de titel al zien dat het om een oudere tekst gaat. Dat doet namelijk denken aan bijvoorbeeld Van den vos Reynaerde. Tegenwoordig zouden we dat woord vervangen door 'over'. 

Ik vermoed dat Stoett enthousiast geweest zou zijn over deze uitgave. Net als Alberdingk Thijm koos Biesheuvel voor een prozatekst, die dicht bij het origineel blijft. In een verantwoording legt ze overtuigend uit waarom ze voor deze vorm heeft gekozen en waarom ze de Middelnederlandse tekst niet heeft opgenomen in haar uitgave. 

Van den VII vroeden binnen Rome blijkt niet alleen een prachtig verhaal te zijn, het is ook beroemd. Een deel ervan is afkomstig uit het oosten en indertijd is het verspreid over een groot deel van Europa in allerlei talen, waarbij de Middelnederlandse tekst de vroegste is. Ook op andere plekken op het continent is er nog steeds belangstelling voor het werk. Zo verscheen er vorig jaar een uitgave in het Duits, door Rita Schlusemann, met wie Biesheuvel nauw heeft overlegd. Deze uitgave vind je hier. 

Soepel Nederlands

De hertaling van Biesheuvel is geschreven in soepel Nederlands, dat heel lekker leest, zodat het boek voor een breed publiek geschikt is. Je hoeft er niet eens een weet- of leeslustige taalminnaar voor te zijn. Als je houdt van een goed verhaal is Van minzieke vrouwen al geschikt voor je. 

Wat is het verhaal? In Rome woont een keizer, die getrouwd is met een lieve en alom beminde vrouw, maar zij overlijdt. Ze laat een kind na, dat de keizer buiten Rome laat opvoeden door zeven wijzen (vroeden). De keizer hertrouwt en zijn nieuwe vrouw beseft dat de zoon van de keizer een bedreiging is voor haar positie. 

Die zoon groeit op en rondt zijn opleiding af. Als hij terug zal keren naar het paleis wordt er uit de sterren duidelijk dat zijn leven op het spel staat, maar de jongeman kan ook uit die sterren aflezen dat hij zijn leven kan redden als hij na de ontmoeting met zijn vader zeven dagen niet zal spreken. 

De keizerin tracht de jongen, net teruggekeerd in het paleis, te verleiden, een passage die doet denken het Bijbelverhaal over Jozef en de vrouw van Potifar. De prins gaat er niet op in, waarna ze hem ervan beschuldigt haar te hebben willen verkrachten en vermoorden. Zoiets moet natuurlijk bestraft worden. De keizer beveelt om de jongen buiten de stadsmuur te brengen en hem te doden. 

De keizerin zet haar verhaal kracht bij door het vertellen van het verhaal over de pijnboom en de uitloper. Die uitloper werd zo krachtig, dat hij de oorspronkelijke boom verdrong. De keizer is overtuigd; de volgende dag zou de prins gedood worden. 

Maar dan komt de eerste wijze op de proppen en die zegt tegen de keizer dat door het doden van zijn zoon het de keizer mogelijk net zo zal vergaan als de ridder die zijn woede koelde door zijn hazewindhond te doden en daarmee een groot onrecht beging. 

Dat verhaal wil de keizer wel horen, maar dan moet de terechtstelling van de zoon opgeschort worden en dat gebeurt. De keizerin is teleurgesteld en ook zij vertelt een verhaal, waarna de keizer besluit het vonnis toch de volgende dag uit te laten voeren. 

Zo gaat het steeds: de keizerin vertelt een verhaal dat de keizer overtuigt, maar voor de terechtstelling is er een wijze die parabel vertelt, waarna de keizer het vonnis terugdraait, waarna de keizerin weer een verhaal vertelt. Nadat ze zeven verhalen heeft verteld en de zeven wijzen ook elk hun eigen verhaal hebben verteld neemt de zoon van de keizer het woord en uiteindelijk loopt het natuurlijk allemaal goed af. 

Raamvertelling

Van den VII vroeden binnen Rome is een raamvertelling. Binnen het raam van de dreigende terechtstelling worden er verhalen verteld. Zo'n constructie kennen we ook uit Duizend-en-één nacht en The Canterbury Tales. Dat is het mooie van dit verhaal. Aan de ene kant bevat het elementen die bekend zijn. Zo wordt de jongen opgevoed in een huis dat staat in een tuin die aan alle kanten omheind is, de hortus conclusus. Aan de andere kant is het een heel eigen verhaal. 

Behalve dat de tekst voorbeeldig toegankelijk is gemaakt door Ingrid Biesheuvel, heeft Walburgpers het ook nog eens uitgegeven als een mooie hardcover, rijk geïllustreerd door Fred Marschall. Elk hoofdstuk begint met een klein portret van de verteller/vertelster in dat hoofdstuk. Heel gepast, omdat dat doet denken aan een miniatuur, een versierde hoofdletter waarin in oude teksten een hoofdstuk begint. Verder zijn er paginagrote illustraties en kleinere illustraties tussen de tekst door. Het zijn prachtige, realistische tekeningen. Hij zou een uitstekende striptekenaar zijn, dacht ik en dat blijkt hij ook te zijn. Hij komt in ieder geval voor in de Comiclopedia.

Alles bij elkaar (de mooie hertaling, de heldere inleiding en verantwoording, de fraaie tekeningen, de aantrekkelijke manier van uitgeven) maakt Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen tot een schitterend boek dat een groot publiek verdient. Koop het, lees het, vertel erover. 

Ingrid Biesheuvel, Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen. Middeleeuwse verhalen van de zeven wijzen van Rome. Met illustraties van Fred Marschall. Uitg. Walburgpers, 2026; 152 blz. € 20,00 (hardcover)

De helden van Amoras 2: Kolmanskop (Marcel Legendre / Charel Cambré)

Het is waarschijnlijk vloeken in de Vandersteenkerk, maar ik ben nooit een heel groot liefhebber van Suske en Wiske geweest. Ik vermoed dat mijn zoon meer van die rode albums heeft gelezen dan ik. Mijn neef Joop had Bessy en daar heb ik toen aardig wat deeltjes van gelezen. Onderhoudend, zeker, maar dat was het dan ook wel. Maar misschien zou ik het een en ander moeten herlezen om er een afgewogen oordeel over te vormen. 

Toen de spin-off van Suske en Wiske verscheen, Amoras, de saga, ben ik die wel gaan lezen. Daarover heb ik geschreven bij de bespreking van Doodvonnis, het eerste deel van de serie De helden van Amoras. Onder die bespreking vind je ook de links naar eerdere besprekingen.  De helden van Amoras is al de derde serie. Tussendoor is de reeks De kronieken van Amoras verschenen. 

In De helden van Amoras zal elk deel een afgerond verhaal vormen, waarin de twee hoofdpersonen, Suske en Wiske dus, weer centraal zullen staan. Het tweede deel in die reeks is Kolmanskop. Het scenario is van Marc Legendre, de tekeningen zijn van Charel Cambré. 

Kolmanskop 2016

Kolmanskop

Kolmanskop is tegenwoordig een spookstadje in het zuiden van Namibië, in het zuiden van de Namibwoestijn. Het was ooit een klein, maar heel rijk stadje. Er waren namelijk diamantmijnen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen bleek dat de mijnen uitgeput waren, raakte het stadje in verval. Intussen herneemt de woestijn zijn rechten. Op Wikipedia is een foto uit 2016 te zien die een indruk geeft. 

Die foto is duidelijk ook gebruikt door Cambré om Kolmanskop te tekenen. Daar komen Suske en Wiske namelijk terecht. 

Het begint ermee dat ze professor Barabas met een vrouw zien. Ze gaan samen bij een diamanthandelaar naar binnen. Sus en Wis denken er het hunne van, maar uiteindelijk krijgen ze het hele verhaal te horen. 

Vader en zoon

Lothar Schweiberg is de eigenaar van de mijnen. Hij wil Kolmanskop teruggeven aan de plaatselijke bevolking, de Herero, als compensatie voor de misdaden die Duitsers daar lang geleden pleegden. Zijn zoon, een projectontwikkelaar, heeft echter andere plannen en hij schuwt daarbij het gebruik van geweld niet. 

De vrouw met wie Barabas gezien is, is al onderweg naar Namibië, maar ze loopt gevaar. Suske en Wiske moeten er als de donder heen en dat gaat snel, met de teletijdmachine. Natuurlijk wordt het spannend en er komt nog een race met oude racewagens in voor (waarvan er eentje gesaboteerd is), maar het loopt, zoals te verwachten, goed af. 

Het onderwerp van dit deel is zeker interessant. Zo wist ik niets af van Kolmanskop en het is prettig dat mijn kennis daaromtrent wat aangevuld is. Verder is het verhaal aardig, maar eigenlijk ook niet meer dan dat. Legendre houdt er nog behoorlijk de vaart in, maar je weet al gauw wie er deugt en wie niet en dan is de afwikkeling ook weer niet heel erg verrassend. 

Tekeningen

Met de tekeningen van Cambré is trouwens niets mis. Lekker soepel getekend met een sfeervolle inkleuring door Marloes Dekkers. De tekeningen zijn geïnkt door Patrick van Oppen. 

Het is wel een onderhoudende strip, maar eigenlijk had ik er net iets meer van verwacht. Ik ben wel van plan de reeks te blijven volgen. Het volgende deel zal Cross Road Blues gaan heten en daarin zal een nieuwe scenarist aantreden, Kristof Berte. Ik ben benieuwd wat hij ervan maakt. De titel doet vermoeden dat Rober Johnson er een rol in speelt. 

Afgestoft: Woorden om het licht te horen (Lenze L. Bouwers)

Lenze Bouwers is een bijzondere auteur. Waarschijnlijk is er geen nog levende dichter te vinden die zo veel rondelen heeft geschreven. Technisch kan Bouwers veel en toch heb ik vaak wat op zijn gedichten aan te merken gehad. Als je nauwkeurig leest, blijken zijn zinnen vaak net niet nauwkeurig geformuleerd. 

Maar misschien ben ik gewoon een dorknoper die muggen aan het ziften is en zullen anderen zich helemaal niet ergeren aan zijn formuleringen en voluit genieten van zijn gedichten. Zijn verzamelbundel met rondelen, Woorden om het licht te horen, besprak ik in Liter jaargang 13, nr. 57 (2010). Het is een vrij korte bespreking. Mogelijk was mij niet meer ruimte toebedeeld, mogelijk vond ik een korte recensie gepast voor de bundel. 

Daarbij heb ik niet een compleet gedicht geciteerd en dat is toch wel jammer. Ik vermoed dat ik indertijd geen complete gedichten kwijt kon in de vrij smalle kolommen, maar dat weet ik niet zeker. Maar nu vind ik het vreemd dat er een poëziebundel besproken wordt zonder dat je een gedicht uit die bundel te lezen krijgt. Ook om het werk van Bouwers recht te doen, alsnog een rondeel in zijn geheel. 

een stem nog sterker dan de storm die raast:

kom snel -gebons- help mee, de dijk bezwijkt,

verzamelpunt de kerk, met schop en laars;

de hele nacht zat ik op wacht, verbaasd

dat je niet sterft bij zoveel angst, verdwaasd

omdat de zondvloed zeker verder reikt

dan zeeland - hoor hoe vader wakker blijkt:

een stem nog sterker dan de storm die raast;

hij gaat, terwijl zijn schildknaap achterblijft

en week bij moeder waakt, die langzaam strijkt,

gaat zitten, op het uur naar buiten kijkt

en met haar handen onverstaanbaar praat:

een stem nog sterker dan de storm die raast

Bij nader inzien heb ik over dit gedicht wel wat te zeuren: waarom maar een enkele laars? Maar er zit ook veel moois in dit rondeel. 

Bouwers' rondelen verzameld

Toen Lenze Bouwers in 1985 de bundel Rondelen op de markt bracht, kreeg hij er behoorlijk wat aandacht mee: een hele bundel vormvaste gedichten, geschreven in een compacte taal, dat zag je in die tijd niet vaak. Bouwers bleef rondelen schrijven. Soms hele bundels vol (De route van de rondvaartboot, De schaduw van de buizerd), soms kwamen er een paar in een bundel met andere gedichten terecht (Biotoop, Groeiringen).

Nu zijn Bouwers' rondelen verzameld in Woorden om het licht te horen. De eerste afdeling bevat een complete, nieuwe rondelenbundel, de tweede een ruime keuze uit de vroegere bundels.

De gedichten van Lenze Bouwers lees ik vaak met een mengeling van ergernis en interesse. Ze hebben altijd wel iets aangenaams: een metrum dat lekker loopt, een aardig rijm, soms een mooie beeldspraak. Ik zet meteen een plusje in de kantlijn bij ‘een manchestersterk profeet’ en ik heb ook een streepje gezet bij ‘zo zilverwit als i in lichtgewicht / zo zwaar vaak als ik keurend naast je sta’.

Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat in deze regels eigenlijk onzin staat. De i is immers helemaal niet wit. Verder is zo'n woord als ‘zilverwit’ ook wel erg nadrukkelijk poëtisch. Ik zie die bezwaren wel, maar toch werken deze regels. Bouwers heeft het woord ‘lichtgewicht’ goed gekozen. Hij had ook kunnen schrijven ‘zo zilverwit als i in internist’. Ik had dan misschien een witte jas voor me gezien en had het witte van de i me beter kunnen voorstellen.

Maar Bouwers doet het geraffineerder: hij schrijft dat het over het witte gaat, maar in je hoofd blijft het woord ‘lichtgewicht’ hangen, vooral ook doordat hij de regel erna ‘zwaar’ gebruikt. Zo gaat het dus niet alleen over het witte, maar ook over het lichte. De associatie zorgt ervoor dat je meer leest dan er staat. Bouwers op zijn best.

Vaak vertrouwt Bouwers op die associatie en heel vaak ook gaat dat mis. Wanneer je nauwkeurig gaat lezen wat er nu precies staat, klopt het dan domweg niet.

De uitgever citeert zelfs zo'n kromme zin op de achterflap: ‘De ronding heeft een eigen zeggingskracht, / zoals een vrucht er is, de aarde, maan.’ De ronding heeft blijkbaar zeggingskracht zoals een vrucht, de aarde en maan. Tja, het is zo dat die alledrie een ronding hebben, maar heeft de juttepeer eenzelfde zeggingskracht als ‘de ronding’?

Ook de asymmetrie ‘de aarde, maan’ staat mij niet zo aan. Ik vermoed dat bij de maan het lidwoord weggevallen is vanwege het metrum, zoals ik ook vermoed dat Bouwers bij ‘De dagen en nacht voorbij’ een lettergreep te veel had en daarom niet ‘nachten’ schreef. Het maakt een onmachtige indruk.

Vaak speelt Bouwers nogal gemakkelijk op het effect, door het gebruik van sfeerwoorden en expliciete typeringen: je lippen zo zacht, je lieve mond, bleek verfijnd, vederlicht, ik vind je mooi, uw gulle lach, je intieme lach, zomerpracht, korengoud, blaadje van fluweel, warm ingebed, blij verliefd, droomtrance, bladgoud (over bladeren in de herfst, een ‘vondst’ die hij in twee gedichten gebruikt). Eerlijk gezegd stellen de meeste gedichten dan ook literair gezien niet zoveel voor.

Toch hebben ze iets aangenaams. Misschien komt dat wel door de geest die door veel gedichten waait. Overduidelijk blijkt de betrokkenheid van de dichter bij zijn omgeving, bij de mensen om hem heen. Ziekte en dood komen in veel gedichten terug. In sommige worden nadrukkelijk een rolstoel, multiple sclerose, een chemokuur, kanker, opname, de vechtlustige zieke genoemd en met veel compassie schrijft de dichter over mensen die vechten voor hun leven en vaak toch verliezen.

Veel van de gedichten zijn sympathiek, omdat je gemakkelijk kunt meevoelen met welke emotie ze waarschijnlijk geschreven zijn. Maar in poëzie gaat het uiteindelijk niet om de emotie van de dichter, maar om die van de lezer. Soms weet Bouwers die te raken, maar vaker missen de gedichten daarvoor de kracht.

Eerder schreef ik over:

Biotoop