De schoft (Marente de Moor)

Vorig jaar schreef ik over Foon van Marente de Moor en ik vond en vind het een prachtig boek. Het had zomaar opgenomen kunnen worden in de lijst met de beste boeken die ik dat jaar gelezen had, maar ik had met mezelf afgesproken dat ik me zou beperken tot tien boeken en toen paste het er niet meer in. 

In 2025 verscheen er een nieuwe roman van De Moor, De Bandagist. Voor de zekerheid nam ik dat alvast op in de lijst van beste boeken die ik dat jaar niet las. Dat is meestal een goed geheugensteuntje bij het kopen van boeken. Maar ik heb nu eerst een iets oudere roman gelezen, De schoft, uit 2023. 

De hoofdpersoon is Tom Wilenski, een journalist die op een zijspoor is beland. Hij krijgt de kans om een reportage te schrijven over een schip met haar bemanning dat op de Middellandse Zee vaart om vluchtelingen te redden. Tom besluit om niet zijn echte naam te gebruiken, zodat hij half undercover gaat. Hij maakt wel duidelijk waarom hij aan boord is. 

Angst

Aan het begin van het boek maken we Tom mee die luistert naar de ademhaling van Adama, met wie hij een hut deelt. Adama is een van de opgepikte vluchtelingen en hij slaapt rustig. Tom is wakker. 

De pandemie is nog niet helemaal voorbij. Het was de tijd dat iemands adem een gevaar kon zijn. Tom voelt zich niet veilig, maar niet vanwege de adem van Adama. Hij wordt al twee jaar behandeld voor een angststoornis. Die diagnose heeft hem verbaasd, omdat hij dacht geen angst te kennen. Bij het maken van zijn reportages (bijvoorbeeld over de gevaarlijkste achterbuurten) heeft hij zich nooit door angst laten leiden. 

Dochter

Tom is ontslagen bij de krant, maar krijgt nu van een oude vriend, Hans, de kans om deze reportage te maken. Het werk van Tom is omstreden, hij is nogal rechts in het politieke spectrum terechtgekomen, mede door de opvattingen van zijn vader. Het geeft hem conflicten met zijn dochter Lauren, die 21 jaar oud is.

Fout is hij sowieso, als hij zijn dochter mag geloven. Steeds vaker onderbreekt Lauren hem met de uitroep dat is wat hij net heeft gezegd 'echt niet meer kan', terwijl hij voor zijn gevoel nog niet zo lang geleden uitspraken deed die heel wat bouder waren en ze nog publiceerde ook. 

Hij maakt zich het hele boek door zorgen over Lauren en hij vindt dat ze 'verkeerde vrienden, met krankzinnige meningen' heeft.  Omdat zijn telefoon zonder stroom zit, heeft hij geen mogelijkheid om haar te bereiken. 

De bemanning van het schip bestaat voornamelijk uit vrouwen, van wie Lady Aga de kapitein is. Een andere vrouw is Luce, die -als de waarneming van Tom klopt- slachtoffer wordt van seksueel geweld, maar als Tom dat aan de kaak stelt, keert dat zich tegen hem. 

De titel zou dan ook goed kunnen slaan op Tom, die al door veel mensen uitgekotst is, die door zijn dochter wordt gezien als fout, van wie duidelijk wordt dat hij onder een valse naam aan boord is en die ook nog een verhaal ophangt dat een vluchteling in diskrediet brengt. De verhalen die over je verteld worden bepalen je meer dan wie je denkt te zijn. 

Beeldvorming is belangrijk en Tom is van plan om een kritische reportage te schrijven over de mensenredderij en dreigt dus het beeld aan te tasten. De bemanning is overtuigd van eigen goedheid:

 'Alleen een schoft zou hun goed bedoelingen in twijfel trekken.'

Heiligen

Door het hele boek heen worden er verhalen verteld. Tom las Legenda Aurea van Jacobus de Voragine, een verzameling heiligenlevens, in de Middeleeuwen geschreven. Een van die heiligen vinden we op de cover van De schoft: de heilige Agatha van Sicilië, die een minnaar afwees, omdat ze zich aan Jezus wilde wijden. Ze werd gemarteld en haar borsten werden afgesneden. 

Er wordt ook verteld over de heilige Lucia van Syracuse. Zij wierp haar ogen in zee, omdat ze niet langer mooi wilde zijn voor de mannen die naar haar hand dongen. Het zal wel niet voor niets zijn dat de namen van de vrouwen aan boord (Aga, Luce) lijken op die van Agatha en Lucia. Zowel Agatha als Lucia komen van Sicilië, een eiland in de omgeving van waar het schip op missie is. En over die twee wordt ook nog gezegd dat Aga Luce 'het licht in de ogen niet gunt'. De naam van Lauren lijkt op die van de heilige Laura, die 'in de negende eeuw door de islamitische horden in een ketel met kokend lood werd gegooid.'

De begrafenis van Lucia is geschilderd door Caravaggio. Als je meer van deze schilder wilt weten, moet je zeker de prachtige roman Wij van de Ripetta van Tomas Lieske lezen. 

De toestand aan boord is nijpend en het schip mag nergens aanleggen. Dan besluit de kapitein weer uit te varen voor een nieuwe reddingsmissie, terwijl er aan boord al een tekort is aan water en voedsel. Hoe moet dat aflopen?

De schoft doet mij qua setting denken aan de romans van Renate Dorrestein. Ook zij plaatste haar personages vaak op een plek waar weinig anderen kwamen, in een soort laboratoriumopstelling. En dan maar zien wat er gebeurt. 

Vader

Dat zie je hier ook gebeuren. Tom komt in het nauw en overdenkt zijn leven. Hij is sterk beïnvloed door zijn vader, afkomstig uit Lviv, die ging studeren in Warschau. Hij leed onder het marxistisch bewind en dat heeft zijn opvattingen danig beïnvloed. Van linksheid moet hij weinig hebben. 

'Linkse radicalen zijn moeilijk te bestrijden omdat ze zich hullen in empathie,' ging zijn vader door. 'Ze gebruiken universele humanitaire waarden als schild. Mensenliefde, eerlijk alles delen en zo... Wie kan daar nou iets op tegen hebben? Vrouwenrechten, alfabetisering... In de Sovjet-Unie kwamen ze ook op voor de vrouwenrechten en alfabetisering. Die waren geëmancipeerd en gealfabetiseerd tot in de Goelag toe.'  

De inval van Rusland in Oekraïne heeft Toms vader gesterkt in zijn opvattingen. Tom is door zijn vader geïndoctrineerd, volgens zijn moeder. En bij de krant worden hem xenofobie, islamofobie en racisme verweten. Maar voor Adama wil hij hij iets goeds doen. 

Beeldvorming

Vaak gaat het in De schoft over beeldvorming. Tom heeft eigen foto's gemaakt voor bij de reportage, maar men heeft liever foto's waar vrouwen en kinderen op staan. Met foto's van alleen maar mannelijke vluchtelingen zou de racisten in de kaart gespeeld worden. 

Tom interviewt Aga:

Tom zou haar bevlogenheid graag recht willen doen, maar als hij haar letterlijk citeert zal ze een karikatuur worden. 

De vrouwen die de vluchtelingen redden, zijn erbij gebaat dat ze als deugende mensen worden gezien. Of zoals Luce zegt: 'Het gaat er niet om wie we redden, maar dat we ze redden.' Eigenlijk roepen ze ook het beeld op van heiligen of martelaressen. 

Natuurlijk heeft ook Tom te maken met het beeld dat van hem ontstaan is. De wereld is veranderd en hij is hetzelfde gebleven, in tegenstelling tot Hans, die de meningen verkondigt die goed in de markt liggen. 

De meningen van de personages zijn gestoeld op de beelden die zij van de werkelijkheid hebben. En ze kijken volstrekt verschillend naar dezelfde gebeurtenissen. Mooi is dat ook de afgewezen minnaar van de heilige Agatha aan het woord komt, die vertelt dat Agatha het goed bij hem gehad zou hebben als ze op zijn verzoek was ingegaan, maar dat ze dan niet in zo'n grote bekendheid gehad zou hebben. Dat roept de vraag op naar de heiligheid van Agatha. In hoeverre werken de personages zelf aan hun beeld? In hoeverre zijn ze zich gaan gedragen naar het beeld dat anderen van hen hebben?

Moreel oordeel

Eigenlijk was indertijd het verschijnen van De schoft mij een beetje ontgaan. Nu blijkt me dat veel recensenten geworsteld hebben met deze roman en dat heeft vooral te maken met het morele oordeel over de opvattingen van Tom. Daar mag je best een oordeel over hebben, maar daar hangt het oordeel van de kwaliteit van het boek niet van af, mag ik hopen. 

Ik heb De schoft met veel plezier en waardering gelezen. Het is helder geschreven, met veel formuleerplezier (dat mij weer leesplezier geeft). Er zijn twee mensen aan boord (Mik en Kim), die Tom moeilijk kan plaatsen. Hij neemt zich voor om voorzichtig te zijn met het gebruik van voornaamwoorden. Over hun uiterlijk:

Ze hebben allebei hetzelfde gebleekte haar met een lichtgroene vlek van achteren, als pas gedekte schapen. 

Het zal wel mede door mijn plattelandsziel komen, maar van zo'n vergelijking word ik meteen vrolijk. Laat ik nog een voorbeeld van een fraaie vergelijking geven. Tom is ineens weer gaan roken. 

Klaarblijkelijk worden angsten en behoeften niet verdreven door het verstrijken van de tijd, maar kunnen ze bij de juiste gelegenheid uit de kast worden gehaald, als een trouwpak dat nog steeds blijkt te passen. Het betekent dat de wereld zich nooit zal verbeteren. 

Het verhaal staat midden in deze tijd, niet alleen doordat genderkwesties worden aangeraakt, maar ook door de vluchtelingenproblematiek en door de hoofdpersoon die verward is over waar hij tegenwoordig politiek staat. Hij heeft het idee heeft dat hij dezelfde gebleven is, maar dat zijn positie in het veld veranderd is. Het is hem allemaal veel te woke en hij is blijkbaar een schoft geworden. 

Misschien past het ook wel bij deze tijd om de mensen te verdelen in heiligen en schoften. Dat op die indeling wel wat aan te merken is, laat De schoft zien. 

Eerder schreef ik over andere boeken van Marente de Moor:

De Nederlandse maagd

Foon