donderdag 21 maart 2019

Besproken podcasts: 1 - 25


Als fervent luisteraar plaats ik van tijd tot tijd een bespreking van een podcast op deze weblog. Tegenwoordig streef ik naar een wekelijkse bijdrage. Enkele beroemde podcasts heb ik nog niet genoemd. Die komen nog. Ik zal me voornamelijk richten op wat verschijnt in het Nederlands.

Over de meeste podcasts die hier besproken worden, ben ik redelijk tot zeer enthousiast. Waarom zou ik immers tijd besteden aan podcasts die ik niet goed vind? Voor wie de stukjes wil nalezen: hieronder de links naar de eerste vijfentwintig besprekingen.

Het is niet een top 25: de besprekingen staan op chronologische volgorde. Sommige podcasts zijn zo populair (De brand in het landhuis bijvoorbeeld) dat ik er geen reclame meer voor hoef te maken. Voor degenen die belangstelling hebben voor geschiedenis/cultuurhistorie, zijn Het hart van Napoleon en Venezia aanraders en, breder genomen, heel veel podcasts van de Belgische zender Klara. Op Rubens, ook van die zender, kom ik later terug.

Veel luisterplezier!

1. Boeken FM
2. Fokcast
3. Onder mediadoctoren
4. Spraakwater of wodka
5. Het hart van Napoleon
6. Sør
7. Boekenpodcast Het Verhaal
8. Eindbazen
9. De Grote Harry Bannink Podcast
10. Radio Swammerdam
11. KX Radio, 50 jaar 3FM
12. De Poëziepodcast
13. Oordop, een podcast over podcasts
14. In mijn tijd was 't beter
15. Hallo, hier Hilversum!
16. Opgejaagd
17. Venezia
18. Laura H., het kalifaatmeisje uit Zoetermeer
19. De brand in het landhuis
20. Zwijgen is geen optie
21. Tzumcast
22. Haagse Zaken
23. De eerste zin
24. Echt gebeurd
25. 100 jaar radio

woensdag 20 maart 2019

Afgestoft: Interview met Stephan Enter


Eigenlijk ben ik niet zo'n huishoudelijk type; voor zover ik weet heb ik de ramen van mijn huis nog nooit gezeemd en op andere zaken die nodig zijn om een huis leefbaar te houden, moet ik vaak gewezen worden. Maar soms hanteer ik de stofdoek. En dan komt er iets onder het stof tevoorschijn dat er nog best goed uitziet en misschien nog even meekan. 

Dat gebeurde toen ik keek naar wat oude artikelen. Oud betekent in dit geval: van voordat ik met deze weblog begon. Ik kwam enkele interviews tegen die ik ooit maakte voor het blad Liter. De weergave van het gesprek met Jan Eijkelboom plaatste ik hier. Vandaag een interview met Stephan Enter, in 2008 gepubliceerd. Zie hier.

Geen betere jeugd dan een gereformeerde jeugd

Teunis Bunt in gesprek met Stephan Enter

Stephan Enter schreef de verhalenbundel Winterhanden (1999) en de roman Lichtjaren (2004). Beide boeken werden genomineerd voor de Libris Literatuurprijs en de Gerard Walschapprijs. In 2007 publiceerde hij de roman Spel. De hoofdpersoon in dit boek is Norbert Vijgh, die in het begin van het verhaal een jaar of negen oud is en aan het einde ongeveer tien jaar ouder.

Spel lijkt een roman in verhalen. Hoe kwam je op het idee om zo'n constructie te gebruiken voor dit boek?
Vrij geleidelijk. Ik wilde een jeugdgeschiedenis schrijven over een personage dat al snel de naam Norbert kreeg. Dan kun je kiezen voor een rechttoe-rechtaangeschiedenis, zoals mijn vorige boek. Dat was één compacte roman. Maar toen ik aan de slag ging met Norbert, ontdekte ik vrij vlug dat Norbert niet de enige hoofdpersoon of hoofdzaak van het boek was. Een andere hoofdzaak werd gevormd door de verschillende fasen uit zijn jeugd. Ik ging daar een beetje mee worstelen en op zeker moment kwam ik op het idee: laat ik het anders doen, laat ik het indelen in verschillende hoofdstukken en die hoofdstukken van elkaar loskoppelen en ze allemaal als afgeronde eenheid schrijven. 

Tegelijkertijd wilde ik wel het romankarakter bewaren. Dat bleek vrij eenvoudig te zijn, want heel het boek speelt zich af in en rond Brevendal en er duiken telkens dezelfde personages op. Ook op een subtieler niveau zijn veel motieven cyclisch: bijvoorbeeld het mes van Theo, dat in het eerste hoofdstuk voorkomt, drie hoofdstukken later weer, en in het zesde hoofdstuk wordt Norbert door hetzelfde mes bijna ontmand. En zo bleek het goed mogelijk iets te schrijven dat zowel een verhalenbundel is als een roman.

De verschillende hoofdstukken zijn ook echt wel als afzonderlijke verhalen te lezen.
Ja en nee. Ik denk dat je iets verliest als je het boek openslaat en je begint bij hoofdstuk vijf. Ik denk dat er wel degelijk een extra waarde zit in de opbouw. Maar, inderdaad, de verhalen zijn afzonderlijk te lezen. Bovendien is er in ieder verhaal gekozen voor een bepaald spel.

Hoe kwam je erop dat spel centraal te stellen?
Een kind speelt een spel op een manier die erg dicht bij het werkelijke leven ligt. Als je als kind een spel verliest, ga je door de hel, bij wijze van spreken. Later kun je dat steeds beter relativeren. Ik vroeg me af: is dat eigenlijk wel zo'n prettig aspect van het ouder worden? Dat was een beetje de inzet waarmee ik door dat boek ging, en gaandeweg kristalliseerde zich het idee uit: ik geef ieder verhaal een spel als basis, maar die spellen beginnen langzaam maar zeker van karakter te veranderen.

Is het schrijven zelf ook een spel?
Voor mij wel.

Een spel kun je ook winnen of verliezen. Wanneer win je?
Als je denkt dat het goed genoeg is. Dat is heel moeilijk te omschrijven, want wat is goed genoeg? Voor mij is dat als ik het gevoel heb dat ik een paar keer in dit boek de lezer heb laten lachen en hem een paar keer heb ontroerd.

Maar dat hoor je waarschijnlijk achteraf, terwijl je op een gegeven moment wel een manuscript hebt waarvan je denkt: nu is het af.
Nee, ik ga niet uit van wat ik achteraf hoor. Het is meer dat ik zelf het gevoel heb: zo moet het zijn, zo werkt het. Het kan zijn dat geen enkele lezer daarin meegaat, maar dat is dan pech. Ik ben niet bezig met wat de lezer ervan zal vinden. Ik ben zelf mijn denkbeeldige lezer en een van de kunsten van het schrijven is volgens mij om je verhalen te lezen alsof je een ander bent.

In Spel zit ook een hoofdstuk dat gaat over verplaatsingen, waarin Norbert zich probeert te verplaatsen in een libel. Hij probeert zich niet alleen in te leven, maar eigenlijk probeert hij zo'n libel te worden. Is dat wat je als schrijver ook doet met een personage?
Niet helemaal. Het is hier wel de bedoeling dat ik aangeef hoe Norbert eigenlijk is en hoe zijn fantasie is geweest. Want hij constateert hier eigenlijk dat dit niet meer zo gemakkelijk gaat. Of uiteindelijk toch wel, als je het slot van het verhaal heel secuur bekijkt. Het zou een mooie verdubbeling zijn om te zeggen: ik probeer hier als schrijver mijn personage te zijn. Uiteindelijk gaat het hier echter toch over Norbert. Dit is een van de aspecten die ik net aangaf: als je ouder wordt, ga je anders om met je fantasie. Je relativeert meer, met betrekking tot het spel, maar ook tot die verplaatsingen of dat spel dat hij speelt met zijn fantasie.

Wat ik bedoel is: als je als schrijver een personage schept, word je dan ook voor een deel dat personage?
Dat niet. Ik probeer met mijn personage het verhaal zo goed mogelijk te maken en de manier waarop dat personage in het verhaal functioneert is alles bepalend. Het is niet zo dat de interactie tussen mij en mijn personage een hoofdrol speelt.

Terwijl misschien een personage ook wel autobiografische trekken heeft.
Jazeker, daar barst het van. Maar ik manipuleer het aan alle kanten omdat het verhaal uiteindelijk toch mooi rond moet worden. Dat kan er soms toe leiden dat er een fantastische anekdote in zit die helaas niet past in het geheel. Dan moet hij eruit - terwijl een strikt autobiografische schrijver die erin zou laten.

Brevendal is een dorpje. Je moet bijna wel in een dorp opgegroeid zijn om dat zo te kunnen schrijven.
Volgens mij heeft het al ergens in een krant gestaan, maar Brevendal is een anagram voor Barneveld, waar ik een deel van mijn jeugd heb doorgebracht en waar ik ook op de middelbare school heb gezeten. Ik wilde met dit boek ook een soort jeugdidylle neerzetten, want ik heb daar een buitengewoon fijne jeugd gehad. Dus dat is een heel autobiografisch aspect. En ik denk dat de uiterlijke verschijning van Norbert ook wel enige overeenkomst met de mijne vertoont.

Voor dit boek ben je teruggegaan naar je eigen jeugd.
Ja, Vijgh is de familienaam van mijn moeder, dus zo dichtbij komt het.

En die hele afkomst van Norbert?
De grap is dat daar niets aan is verzonnen. Ik heb hier en daar wel wat veranderd, want het is een jonker in het verhaal en dat ben ik niet, maar die verhalen over die voorvaderen kloppen wel. Dat vind ik ook heel aardig aan zo'n boek: de dingen die het meest onwaarschijnlijk lijken zijn soms waar, maar dat weet dan bijna niemand, en dingen die heel normaal lijken, zuig ik uit mijn duim.

Heb je ook het idee dat je je voorgeslacht eert door het in een boek te laten voorkomen?
Daar was ik niet op uit. Norbert is een heel slim, maar ook onzeker jongetje. Het interessante daaraan vind ik dat iemand die onzeker is zich gaat vastklampen aan verschillende dingen. Hij wordt een behoorlijke snob in de loop van het boek. Ik vind dat heel geestig. Dus ik vond het vooral ironisch zo'n jongen helemaal te laten opgaan in de heldhaftige daden van zijn voorouders met eigenlijk de stiekeme wens zelf net zo dapper te zijn, wat een beetje blijkt tegen te vallen.

Maar het laatste hoofdstuk, waarin de grootmoeder een grote rol speelt, lijkt toch een monumentje voor haar.
Het laatste hoofdstuk is inderdaad bedoeld als een monument voor mijn grootmoeder, die drie jaar geleden is overleden. Zij nam mij ook een aantal zomers achter elkaar mee naar haar huis in Zwitserland.

Ik heb het boek afgesloten met een verhaal dat eigenlijk een novelle is. Norbert is in het laatste hoofdstuk, op de begrafenis van zijn oma, ouder dan negentien, maar hij is wel ongeveer die periode die het boek aanhoudt, van zijn negende tot zijn negentiende, met haar mee geweest.

Wat betreft jouw stijl is al door verschillenden opgemerkt dat je zo nauwkeurig observeert en gedetailleerd beschrijft. Het lijkt wel of dat ook te maken heeft met de grootmoeder.
Ik ben er nooit zo blij mee als mensen zeggen dat ik zo precies schrijf of zo gedetailleerd. Volgens mij is het kernwoord ‘zintuiglijk’. Dat is tenminste wat ik probeer. Ik heb op de radio een keer een voorbeeld proberen te geven: als je een geliefde probeert te beschrijven of een grootvader, dan kun je vertellen hoe oud die man was, wat voor beroep hij had, welke kleren hij aanhad, maar hij komt pas tot leven wanneer je beschrijft hoe hij zich met twee handen op de leuning opricht, of hoe je zijn adem hoort schuren, of hoe hij voor de derde keer zijn sigaar aansteekt. Volgens mij is dat veel meer de kern van mijn schrijven dan het heel gedetailleerde.

Maar dat soort dingen schuilt toch wel in de details?
Ja, maar er is een verschil tussen gedetailleerd schrijven en zintuiglijk schrijven. Dat ligt dicht bij elkaar, maar het is toch iets wezenlijk anders. Het verbaast me telkens dat recensenten over dat gedetailleerde schrijven en langs dat zintuiglijke heen fietsen. Want dat zintuiglijke is wat ik wil. Het een is noodzakelijk voor het ander, maar het een ligt ook in het verlengde van het ander. Om zintuiglijk te kunnen schrijven, móet je ook kunnen observeren hoe iemand uit zijn stoel opstaat.

Ik heb in dit verhaal gebracht dat Norbert die manier van kijken ongeveer heeft geleerd van zijn grootmoeder. En of dat ook voor mezelf geldt, is de vraag. Nou, misschien. Maar eigenlijk is dit verhaal ook een monument voor de literatuur, waarin de grootmoeder ook voor de literatuur staat. Ik denk dat ik op mijn dertiende, veertiende heb besloten dat ik wilde schrijven. Eigenlijk is mijn hele manier van kijken naar de wereld bepaald door de literatuur die ik sindsdien tot me heb genomen en dat voel ik zelf als een enorme verrijking.

Ben je toen ook meteen begonnen met schrijven, of schreef je toen al?
Na een reis naar Zwitserland kwam ik thuis en toen dacht ik: hier ga ik een heel spannend boek over schrijven.

En dat heb je ook gedaan?
Ik geloof dat ik tot pagina vierentwintig kwam en dat leek wel heel erg veel op Bob Evers, maar het was wel een eerste aanzet. En de eerste jaren gaat het ook op die manier. Je wordt ineens heel enthousiast om dat te doen en als je daar later op terugkijkt, zie je dat je gewoon iets anders hebt nagedaan. Langzaam kom je daarvan los.

Wat waren nog meer de voorbeelden behalve Bob Evers?
In je kindertijd lees je vooral veel kinderboeken. In dit boek noem ik De scheepsjongens van Bontekoe en ook In de ban van de ring, bijvoorbeeld. Maar vooral het idee dat er een wereld is die dwars door deze wereld heen loopt, waarin een veel grotere vrijheid heerst, die je je eigen kunt maken. Waarom zou je daar niet aan mee willen doen? Het leek mij het meest geweldige wat er was: een wereld verzinnen. Niet zozeer een boek schrijven, maar een wereld verzinnen en je daar dan in begeven. De geëigende manier is een boek schrijven. Maar als je componist bent, doe je hetzelfde. Het is een ander medium, maar je laat dan ook een nieuwe wereld ontstaan binnen je eigen wereld.

Dan zou het schrijven voldoende zijn. Maar je bent er ook mee naar een uitgever gegaan.
Dat is heel ingewikkeld, want waarom doe je dat precies? Ja, ik wil er wel geld mee verdienen als het even zou kunnen. Kijk, ik verkeer nu in de luxe positie dat ik de komende tijd gewoon kan schrijven, maar ik heb hiervoor ook allerlei dingen ernaast gedaan. Dat is een reden om te gaan publiceren. Maar een tweede reden is ook dat het heel mooi of heel fijn is om je boek gedrukt te zien. Ik ben ook speciaal naar Van Oorschot gegaan, omdat ik vind dat Van Oorschot de mooiste boeken uitgeeft in Nederland.

Je had het idee: als Van Oorschot het goed vindt, dan...
Nee, Van Oorschot was de eerste uitgeverij waar ik aanklopte en die wilde me wel hebben. Pas later drong tot me door dat dat ook anders kan lopen. Ik heb ze drie verhalen toegestuurd en ik kreeg een brief terug van Wouter van Oorschot met eerst twee alinea's van ‘Nou, u kunt goed schrijven en we zien ook dat u wel fantasie heeft’, en vervolgens wel drie pagina's kritiek. Toen dacht ik: dat moet ik hebben, want daar was ik ook op uit. Je kunt natuurlijk - en dat is een nieuw aspect - verhalen schrijven en jezelf helemaal geweldig vinden (of niet), maar zolang je daarmee niet naar buiten durft te komen, weet je niet wat het waard is. En op het moment dat je het op de straatstenen durft te gooien, heb je een ijkpunt. Dat is het misschien.

In het hoofdstuk ‘Poppenkast’ verklaart Norbert dat hij niet meer gelooft.
Dat is in een catechisatieles, waarin mijn hoofdpersonage constateert dat hij al tijden niet meer gelooft en dat het nu maar eens over moet zijn met die bezoekjes aan de catechisatie.

Ik moest heel erg lachen om de manier waarop die predikant hem helemaal niet serieus nam.
Dat is een authentieke frustratie van mij. Overigens: het speelt een rol in het boek, maar geen belangrijke rol. Af en toe steekt het de kop op. Maar ik weet dat ik als negen- of tienjarige, net als Norbert in dit boek, een groot probleem had met het verhaal over Job. Alles wordt Job afgenomen, zijn vrouw en kinderen komen op een gruwelijke manier om het leven. Uiteindelijk blijft Job volharden in zijn geloof, God geeft hem alles terug, ook een nieuwe vrouw en kinderen, en Job wordt weer gelukkig.

Ik weet nog dat ik als kind dacht: ja, maar hij blijft toch eeuwig doodongelukkig over die eerste vrouw en kinderen! Die komen echt door een brand om het leven. Ik ging daarmee naar de dominee en ik kreeg daar maar geen antwoord op. Dat heb ik een aantal keren ervaren: dat zo'n dominee daar maar een beetje omheen zeilt, en die frustratie heb ik in dit verhaal proberen te leggen. Het past ook typisch bij een leeftijd natuurlijk, waarop je daar zoveel tegen ingaat als Norbert doet.

Norbert doet het bij de catechisatiegroep, want hij wil het echt zeggen als iedereen er ook bij is.
Nee, dat bedenkt hij ter plekke. Het nieuwe seizoen is net begonnen en aan de ene kant vindt hij het fijn om daar een uurtje te zitten in de warmte met allemaal jongens en meisjes die hij eigenlijk wel aardig vindt. Tegelijkertijd beseft hij dat hij schijnheilig bezig is, want hij gelooft er niks meer van. Dat gaat hem zo frustreren dat de bom barst.

In meer van je boeken en op meer momenten in dit boek steekt het geloof even de kop op. Ben je ook opgegroeid in een gereformeerd milieu?
Ja, ik ben bijbelvast opgevoed. En Barneveld is ook nog eens de gesp van de biblebelt. Ik heb daar een dubbele houding in: ik ben nu echt weg van de kerk, maar tegelijkertijd ben ik ontzettend blij dat ik daar ben opgegroeid. Ik heb een heel warme, liefdevolle jeugd gehad en ook mijn middelbare school was een fantastische school. Ik zou echt zeggen: geen betere jeugd dan een gereformeerde jeugd. Maar tegelijkertijd ben ik er helemaal van weggedreven. Ik merk dat sterk als ik weer eens in Barneveld of omliggende dorpen ben. Dan erger ik me meteen weer aan allerlei dingen die ik herken van vroeger. Maar als ik in Utrecht ben en iemand die helemaal niet kerkelijk is, zegt iets neerbuigends over gereformeerden, dan neem ik het op voor hen. Dat is een gespletenheid die zich wel niet meer zal oplossen, vrees ik.

Andere auteurs die gereformeerd opgevoed zijn, hadden de neiging zich daartegen af te zetten. In jouw boek proef ik een zekere mildheid.
Die voel ik ook. Wat ik zeg: ik heb juist ook nog de herinnering aan die warmte, al zal dat misschien per dorp of per gemeente verschillen.

Dat heeft misschien meer met de gemeenschap dan met het geloof te maken?
Waarschijnlijk. Maar wat je ook aanhangt, je kunt het altijd treffen en niet treffen. Ik herinner me bijvoorbeeld dat op mijn middelbare school nooit werd gestolen - dat was ondenkbaar.

Dat is dus een reden dat ik mild ben, en ik heb dat vooral geprobeerd in het hoofdstuk ‘Job’ te laten zien. Vooral in de manier waarop Norbert met zijn vader en moeder naar de kerk loopt. Die liefdevolheid van de kerkgang op zondag. Dat hij langs zo'n naar hars geurend bosje komt en een beetje achterblijft om een tor die midden op de weg loopt even in het gras te zetten: daar zit voor mij de weemoed naar die onbezorgde jeugd in.

En het schrijven van zulk soort passages roept voor jou die jeugd ook weer helemaal op, neem ik aan.
Ja, maar dat is ook een doel dat ik überhaupt met het schrijven heb. Ik wil dingen zó vastleggen in een verhaal dat het hopelijk zo goed is dat het de tand des tijds een beetje kan doorstaan en dat het een beetje harder wordt. Ik heb niet de illusie dat het over duizend jaar nog gelezen wordt, maar ik heb zelf wel altijd het gevoel als ik een briljant verhaal lees, van Kafka of Nabokov, dat het net een diamant is, waar niets meer aan kan worden veranderd. Dat is het streven.


In 2011 recenseerde ik de roman Grip, die ten tijde van bovenstaand interview nog niet verschenen was. 

maandag 18 maart 2019

Kronkels (Simon Carmiggelt / Dick Matena)


De laatste decennia zijn er veel literaire romans verstript: De aanslag, Familieziek, Blokken. In beelden probeert men (een deel van) het verhaal weer te geven. Dick Matena heeft intussen zo veel literatuur omgezet in tekeningen, dat het de omvang heeft van een oeuvre op zich: De avonden, Kort Amerikaans, Turks fruit, A Chritmas Carol, Kaas, Het dwaallicht, Kees de jongen, De jongen met het mes en ook nog de jeugdboeken De schippers van de Kameleon, Afke's tiental, Pietje Bell en Dik Trom. Waarschijnlijk vergeet ik dan nog enkele titels.


Complete tekst

In de meeste gevallen geeft Matena de complete tekst van het boek. Dat is een keuze. Je zou kunnen zeggen dat je op die manier je eigen medium niet ten volle benut. Ook de tekeningen vertellen veel en dan zou de complete tekst van het boek niet nodig moeten zijn. Aan de andere kant laat het ook zien met hoeveel respect Matena de tekst behandelt. Die laat hij aan de schrijver, zelf voegt hij de tekeningen aan die tekst toe. 

Onlangs stortte Matena zich op de verstripping van zo'n veertig 'Kronkels' van Simon Carmiggelt. Hier en daar zijn kleine stukjes tekst weggelaten, 'omdat ze niet via dit medium te handhaven waren.' Over het algemeen volgt Matena de tekst nauwkeurig. Slechts een enkele keer (in het verhaal 'De Erepoort') staat er een zin in die door Carmiggelt niet als gesproken tekst is bedoeld, maar die wel in een praatballonnetje is terechtgekomen. 

Inkleuring

De getekende verhalen zijn soms sober ingekleurd (met naast de grijzen alleen wat bruin en huidkleur) en soms is die inkleuring rijker. Beide werken overigens goed. De inkleuring heeft wel gevolgen voor de sfeer die in de verhalen hangt. 

In de tekeningen zien we vaak Carmiggelt rondlopen, in verschillende fasen van zijn leven. Meestal is hij degene die een verhaal van iemand aanhoort, soms speelt hij een actievere rol. Die is meestal niet zo glorieus. In het al genoemde 'De erepoort' zou je hem zelfs als slachtoffer kunnen zien. Op de prachtige omslagtekening zien we al die Carmiggelts tegen een overduidelijk Amsterdams decor. Het uiterlijk van het boek past daardoor heel goed bij de inhoud. 

Stroken

Een paar keer heeft Matena niet gekozen voor een strip met tekstballonnetjes, maar voor stroken, met daaronder de tekst, zoals we dat ook kennen van de verhalen over Olivier B. Bommel of Erik de Noorman. Dat is allemaal in orde; Matena is een vakman en beheerst alle vormen. Maar bij een strokenstrip heb je soms wel de neiging om de tekeningen wat minder aandacht te geven. 

Hebben de verhalen van Carmiggelt de tand des tijds doorstaan? Matena heeft een keuze gemaakt uit een enorme hoeveelheid en minder geschikte of minder goede verhalen kon hij gemakkelijk laten vervallen. Bij de verhalen die uiteindelijk verstript zijn, zitten enkele klassiekers, zoals 'Het woord' waarin het woord 'epibreren' zijn intrede deed in het Nederlands. Het is altijd prettig om dat soort verhalen terug te lezen.

Enkele kleine 'mopjes' krijgen een apart strookje. Tja, ook Carmiggelt, maar niet de top-Carmiggelt. Bij de uitgave Gedundrukt (1924) vond ik dat de teksten het zo goed gehouden hadden. Nu heb ik toch meer twijfels. Natuurlijk, de kronkelaar heeft een uitstekende stijl, maar soms is die ook een beetje gekunsteld:
Geduldig mijn vrije dag verwandelend, stiet ik eensklaps op Fritsje, een buurjochie van vijf, dat, ver van huis, in zijn eentje liep te banjeren als een varensgast. 'Wat doe jij hier?' vroeg ik met de bemoeizucht die het ongeschreven recht is van de vrijmetselarij der vaders. 
De komma's en daardoor het gebrek aan vaart; de manier van beschrijven die gewichtig aandoet, wat niet zo past bij het onderwerp: de ontmoeting met een buurjochie; de wat zelfgenoegzame woordkeuze. Niet slecht, helemaal niet, maar misschien wat gedateerd. Ik had de neiging om soms te mompelen: 'Man, schiet op!'

Afstandelijk

Een andere keer werkt het wat afstandelijke taalgebruik juist weer goed:
Terwijl ik alleen thuis was met mijn zoontje dat in de hoek van de kamer vredig met zijn puzzeltje frutselde, belde er opeens een jongedame aan, wier sublieme attracties allerlei welhaast vergeten faculteiten in mij bloot woelden.
 Hier is de taal de manier om indirect te laten zien dat de 'ik' moeite doet om zichzelf onder controle te houden, om afstand te houden. Door de discrepantie tussen de taal en het gevoel dat daaronder zit, wordt het verhaal ('Visite') spannend (en hilarisch).

Matena gaf 'Visite' lekker veel kleur. Op het laatste plaatje zie je een man (licht karikaturaal getekend) schuin naar de jongedame gluren. Op de achtergrond de teleurgestelde Carmiggelt. Daartussen de jochies die ook onder de indruk zijn. Een tekening waarop veel gebeurt: je ziet een scène uit het verhaal, maar Matena tekent meer. Als je een tijdje kijkt, blik je in levens en bij elk persoon is zo'n leven te verzinnen.

Niet alle verhalen konden me boeien, maar de meeste wel. Op zijn goede momenten is Carmiggelt heerlijk. Als hij in gesprek is met volkse types is hij op zijn best. Hij weet die uitstekend te typeren. Die gesprekken geeft hij direct weer, met fijne tussenzinnetjes vol ironie en rake typeringen.
Daarom was hij wat praterig tegen de kastelein, die maar van ja knikte om er af te wezen. De bazin zat zeer vleselijk ter zijde - een onontkoombaar Waterloo voor mannelijke levenslust.
Vind ik dat dan niet gekunsteld? Nee, want hier is de beschouwer aan het woord, die afstand heeft en verder niet direct iets te maken heeft met de personages die hij opvoert. Hij heeft juist die afstand nodig om hen te kunnen schetsen.

Tekeningen

En de tekeningen? Ik heb er al iets over gezegd en het is lastig om er iets objectiefs over te zeggen, want ik hou erg van het werk van Matena: hij kan sober zijn als dat moet, maar ook flink uithalen in echte kijkplaten. Hij is een meester in het tekenen van gezichtsuitdrukkingen, vooral als die niet zo uitgesproken zijn. Dan zie je personen bij wie je veel vermoedt, zonder dat dat allemaal uitgesproken wordt.

In dit boek met 'Kronkels' wordt Carmiggelt geëerd, maar ook wordt weer eens duidelijk hoe goed Matena is in het verbeelden van literatuur.

Matena schrijft trouwens ook zeer onderhoudend, wat blijkt uit zijn stukken in Eppo. Wordt het niet eens tijd dat een uitgever met een grote zak geld de meester overhaalt om daar eens een mooi geïllustreerd autobiografisch boek van te maken? Dat ga ik dan zeker kopen.


donderdag 14 maart 2019

Podcast: 100 jaar radio


Honderd jaar geleden was de eerste radio-uitzending te beluisteren. Daar wordt natuurlijk dit jaar aandacht aan besteed, ook op de radio. Een leuke podcast met oude fragmenten is Hallo, hier Hilversum van Vincent Bijlo en Ger Jochems. Maar ook op de regionale omroep roert men zich. Op NH Radio is namelijk het programma 100 jaar radio  te beluisteren, gepresenteerd door Arjan Snijders en Harm Edens.

Presentatie

Arjan Snijders kennen we van de mooie podcastserie over 50 jaar 3 FM, waarvoor hij zich al aardig in de radiogeschiedenis had verdiept. Nu is het tijdperk twee keer zo groot en gaat het niet alleen over 3 FM, maar over alle zenders, publiek en commercieel, legaal en illegaal.

Snijders presenteert prettig, al wil hij wel graag laten horen dat hij af en toe in België komt: hij gebruikt het woord 'gekend' waar de gemiddelde Nederlander 'bekend' zou gebruiken bijvoorbeeld bij 'een gekende presentator'. Zeker en vast zal het niet lang meer duren voor hij ook het onwoord 'dagdagelijks' in het Nederlands (of zo u wilt: het Noord-Nederlands) zal proberen te introduceren.

Harm Edens is net zo enthousiast als Snijders en heeft geregeld onverwachte invallen, wat zijn tekst spannend houdt. Meestal staat het grappig doen in dienst van het maken van een goed programma; een enkele keer schiet het een beetje door. Geen ramp, lijkt me.

Doordat de beide mannen goed thuis zijn in de omroepwereld, hebben ze vaak ook weetjes of verhalen die nog niet of niet meer algemeen bekend zijn.

Ruim meer dan een uur

Op de radio heeft het tweetal voor elke uitzending een uur, begrijp ik, maar in de podcast wordt dat uur ruim overschreden. Gelukkig maar, want van oude radio krijg ik niet gauw genoeg.

Soms is er een gast en die komt een volgende uitzending soms terug. Bijvoorbeeld Jacques Klöters, met mooie vooroorlogse radiofragmenten, en Hans Hogendoorn, die een rijk radioverleden heeft en  wiens stem nog steeds veel op de radio te horen is. Er is in de uitzendingen ook aandacht besteed aan beroemde stemmen, zoals die van Cor Galis en Donald de Marcas.

Voor wie van radio houdt, kan zo'n podcast niet gauw misgaan: je hoort dingen die je herkent en dingen die je nog niet wist en dat levert een mooie mix op. Bovendien luister je naar twee presentatoren die verslingerd zijn aan het medium. De betrokkenheid, het enthousiasme, neemt je gemakkelijk mee. Ze lijken het terughoren net zo leuk te vinden als de luisteraar. Dat vergemakkelijkt de identificatie.

Op het moment dat ik dit tik staan er elf afleveringen online en elke week komt er een nieuwe aflevering bij. Wie er een beetje tijd in steekt, is zo weer bij.

Eerdere bijdragen:
Podcast Hallo, hier Hilversum
Column Honderd jaar radio
We waren erbij. De eeuw van de radio
Podcast KX Radio 50 jaar 3 FM

maandag 11 maart 2019

De tijd dat je zweeft (Cees Pols)


Bij een christelijke boekhandel raakte ik aan de praat over enkele christelijke schrijvers. De oordelen van de boekhandelaar en van mij liepen nogal uiteen. Het boekje dat ik uit een bak viste (het kostte maar een euro) was volgens hem erg goed. Ik nam het mee naar huis en liet het een tijdje liggen. Tot nu.

Het betreft een novelle van Cees Pols: De tijd dat je zweeft. Het is maar dun (88 bladzijden), wat niet zo gek is: het is een christelijk boekenweekgeschenk geweest. Actieboek, moet ik eigenlijk zeggen en ik moet ook niet zeggen dat het verscheen in de Boekenweek: het boekje werd uitgegeven 'ter gelegenheid van de Week van het Christelijke Boek 2010.'

Uruzgan

De tijd dat je zweeft gaat over Jarno, die samen met zijn vriend Brian als militair is uitgezonden naar Uruzgan. Bij een operatie wordt de groep soldaten aangevallen. Jarno opent het vuur op een man met een wapen die zich in een papaverveld bevindt. Hij heeft een kind bij zich, dat ook gedood wordt. Nog diezelfde dag komt de groep soldaten opnieuw onder vuur te liggen, waarbij Brian overlijdt.

Jarno is zwaar gewond: beide benen moeten afgezet worden. In een enkele dag is zijn leven helemaal overhoop gehaald: hij is invalide geworden, hij heeft een kind gedood en zijn beste vriend is omgekomen.

Dat je door dit soort dingen getraumatiseerd raakt, is niet zo verwonderlijk. Zo kan Jarno zich niet voorstellen dat hij nog iets betekent voor zijn vriendin Kirsten: wat moet ze met iemand als hij? Terwijl hij haar eigenlijk hard nodig heeft, duwt hij haar van zich af.

Op een gegeven moment ontvlucht hij de instelling waar hij revalideert en gaat naar zijn opa, Indiëveteraan. En nog weer later zoekt hij de weduwe van Brian op.

Titel

De titel slaat op het kitesurfen, dat Jarno altijd met Brian deed. Er was een zekere competitie tussen de twee vrienden (wie hangt het langst in de lucht?), waarbij Brian steeds won. Nu zal Jarno hem nooit meer kunnen verslaan.

Je zou het ook nog symbolisch kunnen zien: het verlangen naar het opgetild worden boven de aardse besognes uit. Er is veel dat Jarno neerdrukt, terwijl Brian voorgoed van de aarde weg is.

Pols heeft  De tijd dat je zweeft opgedragen aan zijn vader, die meedeed in onze laatste oorlog, in Nederlands Indië. Pols houdt zich nu bezig met het project De man en de vogel, wat over zijn vader gaat, lees ik op zijn site. Wellicht levert dat nog een boek op. Dat zou wel eens een goed idee kunnen zijn: een boek dat dicht bij  de schrijver komt.

Dit actieboek is overigens aardig gelukt. De thematiek is interessant en Pols komt niet aan met gemakkelijke oplossingen: hij laat het ongemak bestaan. Wel heb ik het idee dat hij het boek niet helemaal somber wilde laten eindigen en daarom toch nog aan het slot iets positiefs wilde toevoegen. Maar hij doet het niet om het leed weg te poetsen.

Soms is hij in de loop van het verhaal iets te uitleggerig en maakt hij expliciet wat de lezer wel had kunnen raden, maar meestal weet hij zich op dat gebied in te houden.

De beschrijving van het gevecht in het begin had soberder gekund. De gebeurtenissen zijn sensationeel en ik denk dat het het beste werkt als je dan alleen maar rapporteert wat er gebeurt, zo droog mogelijk. Je hoeft daar als schrijver niets aan te dikken. Daar was wel wat te winnen geweest.

Christelijke hoek

Van Pols had ik hiervoor nooit wat gelezen. Veel schrijvers uit christelijke hoek dringen niet door tot een groter publiek, wat niet zo vreemd is: er zit veel kaf onder het koren. Al eerder liet ik me uit over het te snel bejubeld worden van christelijke schrijvers door hun achterban.

Aan christelijke boekenweekgeschenken besteedde ik eerder uitgebreid aandacht. Ook in die lijst tref je naast aardige boekjes veel wonderlijks aan. Maar soms word je verrast door zo'n boekje. Van Henk Stoorvogel had ik bijvoorbeeld nog niet gehoord, maar zijn bijdrage aan Actieweek voor het christelijke boek was heel aardig.

Het actieboek van vorig jaar was van Els Florijn, Zeeglas, kon er best mee door. Het was beter dan het Boekenweekgeschenk van Griet Op de Beeck en ook veel beter dan Florijns vorige roman Rode papaver, die ondermaats was.

Zoals gezegd: er is in de christelijke hoek veel kaf onder het koren en je tast gauw mis. Maar de beste schrijvers in die hoek (zoals Janne IJmker en Frans Willem Verbaas) zijn het lezen zeker waard. Het boekje van Pols verraste me. Ondanks dat Nederland bij veel vredesmissies betrokken is geweest vanaf 1979 (Libanon) is er in de literatuur nog maar weinig aandacht voor geweest. Ik kan alleen Arnon Grunberg bedenken. En waar blijft de roman over Srebrenica?

vrijdag 8 maart 2019

Podcast: Echt gebeurd

Deze keer een podcast die al een tijdje met succes loopt: Echt gebeurd. Het concept is zowel eenvoudig als effectief: mensen vertellen verhalen die ze zelf hebben meegemaakt. Ze doen dat voor publiek en van dat optreden worden opnames gemaakt.

Voordat ze op het podium komen, zijn de vertellers begeleid door mensen die instructies geven hoe een verhaal nog net wat beter gebracht kan worden. De verhalen zijn divers: van humoristisch tot indrukwekkend ernstig. Aangezien niet alles de podcast haalt, is het gemiddelde verhaal van goed niveau. De verhalen die in de praktijk toch wat tegenvielen, zijn dan al afgevallen.

Vanaf 2013

De podcast is al te beluisteren vanaf 2013 en voor zover ik weet, heb ik alle afleveringen ook daadwerkelijk gehoord. Micha Wertheim en Paulien Cornelisse zijn vanaf het begin bij de podcast betrokken en ook Eva Maria Staal heeft lang meegewerkt. Intussen zijn er wat personele wisselingen geweest. De eerste vertelavond was overigens al ver voor de eerste uitzending. In 2008, lees ik op de site.

Vanaf het begin was Echt gebeurd een succes. In die tijd waren er nog wat minder podcasts en deze viel wel al direct op. Later kwamen er enkele gala's, ook om de financiën wat aan te vullen en het concept vond navolging in België: Relaas. Hetzelfde concept, maar Relaas had al gauw vertelavonden op verschillende plaatsen. Echt gebeurd zetelt al vanaf het begin in Toomler.

De vertellers zijn soms bekende Nederlanders en die zijn vaak gewend om op een podium te staan. Maar ook mensen die nog nooit voor een publiek hebben opgetreden, vertellen soms verrassend goed hun verhalen.

Puberdagboek

Naast het vertellen van wat iemand heeft meegemaakt, zijn er ook sessies waarbij mensen voorlezen uit hun puberdagboek. Ook die afleveringen zijn vaak bijzonder leuk. Ik denk dat dat komt doordat we ons allemaal herkennen, misschien niet zozeer in de gebeurtenissen, alswel in het puberbrein dat achter de verwoording ervan schuilt. We zijn vertederd en kijken met wat afstand terug naar wie we waren en misschien nog altijd een beetje zijn.

Het concept is overigens niet nieuw. In Amerika waren podcasts als The Moth en This American Life al veel langer populair. Wie op zoek is naar mooie verhalen, kan ook daar prima terecht.

Voor zover mij bekend, doet Echt gebeurd het nog steeds goed en dat is terecht. Beluister een stel willekeurige verhalen en ik vrees dat je verkocht bent. Als je nog nooit geluisterd hebt, heb je heel veel om in te halen.

donderdag 7 maart 2019

Zeven broeders (Convard, Camus, Boivin)


Er zijn verschillende soorten series, wat strips betreft. Het bekendst zijn de series met steeds dezelfde hoofdpersonen: Van Kuifje tot Suske en Wiske en van Guust Flater tot Asterix en Obelix. Maar er zijn natuurlijk meer concepten. Bij uitgeverij Silvester lopen er verschillende andersoortige series:Uur U over alternatieve geschiedenis, met steeds een andere historische gebeurtenis als uitgangspunt; Legendarische piloten, met hetzelfde onderwerp (de luchtvaart), maar steeds een ander persoon (een piloot) centraal en ook Zeven, waarin er steeds zeven vergelijkbare personen bij elkaar komen.

Zeven

Eerder schreef ik over Zeven detectivesZeven draken en Zeven dwergen; deze keer over Zeven broeders. In een album met zeven hoofdpersonen is het altijd een klus om alle personages goed voor te stellen. Daar is in dit album wel een handige oplossing voor gekozen. Zeven leden van een loge van vrijmetselaars krijgen, na de Tweede Wereldoorlog, een uitnodiging voor een bijeenkomst. In 1943 zijn alle leden opgepakt en de verwachting is dat er verraad in het spel is.

Elk van de zeven broeders krijgt de uitnodiging, waarna er bij elk personage een flashback volgt naar het moment van de arrestatie in de oorlog. Je krijgt dan van iedereen al een aardig beeld. Ook bij de bijeenkomst doet elke broeder nog eens zijn verhaal. De lezer probeert intussen uit te vogelen of er aanwijzingen zijn wie het verraad gepleegd heeft.

Omdat een groot deel van het album in beslag genomen wordt door de bijeenkomst, is er maar weinig actie in het boek, wat tot gevolg heeft dat er niet zo heel veel vaart in het verhaal zit. De verhouding tussen tekst en beeld is wel in orde. In enkele vorige delen waren er hele lappen tekst nodig om de lezer uit te leggen hoe het verhaal in elkaar zat. De scenarioschrijvers, Didier Convard en Jean-Christophe Camus hebben het verhaal zo in elkaar gezet dat dat niet nodig was.

Tekenstijl

Net als de manier waarop het verhaal verteld wordt, is de tekenstijl ingetogen: geen spectaculaire visuele effect, verwrongen gezichten, extreme kleurstellingen. Ook de tekenaar, Hervé Boivin, heeft zich ingehouden. Het geeft een rustig beeld aan het album. Soms had iets meer expressie in de gezichten wel gekund, maar daar is dus niet voor gekozen. De tekeningen zijn helder, met een duidelijk verschil in kleurstelling tussen het 'heden' en de flashbacks, die in grijzen zijn uitgevoerd.

Zeven broeders is een aardig album geworden. Niet spectaculair, maar een verhaal dat goed in elkaar zit, met nog een verrassing aan het eind. Omdat je wilt weten hoe het nu echt zit met dat mogelijke verraad, blijf je in ieder geval doorlezen. En het decor (een loge van de vrijmetselaars) is niet alledaags. Een degelijke strip, waarbij je je tijdens het lezen niet verveelt.

Titel: Zeven broeders
Scenario: Didier Convard / Jean-Christophe Camus
Tekeningen: Hervé Boivin
Inkleuring: Delf
Uitgever: Silvester
Den Bosch 2019, 56 blz. €17,95 hardcover