De fatale vonk. De kruitschipramp van 1807 te Leiden (John Heijink / Berny)
Na het ontzet van Leiden (3 oktober 1574) is de buskruitramp, de ontploffing van een kruitschip (12 januari 1807), waarschijnlijk de bekendste historische gebeurtenis met betrekking tot deze stad. Het schip lag aan het Steenschuur (het verlengde van het Rapenburg) en bevatte maar liefst 37 ton buskruit. Een andere bron spreekt van 37.000 pond.
Ontzachlijk schriktooneel!
De schade was enorm: een flink deel van het centrum werd weggevaagd. Op de plek waar dat gebeurd is, bevindt zich nu het Van der Werfpark. Er kwamen 160 mensen om, meer dan tweeduizend mensen raakten gewond. De dichter Willem Bilderdijk schreef er kort daarna een lang gedicht over: 'Leydens ramp'. Het gedicht beslaat bijna twintig pagina's. Een fragment:
ô Jammer, ô ellend dier ijslijkste aller nachten! Nog loeit me uw luid gegil afgrijslijk in het oor, Door de Echo nagebaauwd langs kaalgesloopte grachten, Waar 't onder 't dof gehuil des stormwinds zich verloor. De vlam, ter hemelhoogte uit d' afgrond opgestegen, Spreidde één vervaarlijk licht op al uwe aakligheên. Haar gloed stroomde als een zee langs de omgedolven wegen, En joeg door vlakte en puin verwoesting om zich heen. Ontbladerd stort de kruin der spichte lindenboomen, Ontworteld ligt de tronk op asch- en steenhoop neêr: De zilvren Rhijn verliest zijn langbespoelde zoomen, En vindt in 't stuivend gruis geen' vasten oever meer.
Ontzachlijk schriktooneel! - hoe mengt zich Wanhoops kermen Met raadloos handgewring en snikken door elkaâr! Hier klemt een droeve Vrouw 't verbrijzeld Wicht in de armen; Daar stort ze op 't lijk haars mans in 't schokkendst rouwmisbaar! Wat heuvel heft zich ginds, wat hoogte daar, voor de oogen? Wat woelt er op en af en over en omtrent? - Geslechte woningen met asch en rook betogen! En alles wat den dood, die nederploft, ontrent!
Hij noemt het de 'ijslijkste aller nachten'. Dat is beeldspraak lijkt me, want de ontploffing gebeurde om vier uur in de middag.
Bilderdijk was niet de enige die over de ramp dichtte. A.J. Hanou spreekt in het artikel De ramp van Leiden: eigen schuld? zelfs over duizenden teksten. De titel van zijn artikel verwijst naar de opvatting van sommige predikanten dat de ramp een straf van God was.
Niet alleen dichters en schrijvers, ook beeldend kunstenaars hebben de ramp verbeeld. Johannes Jelgerhuis toont ons het Rapenburg, drie dagen na de ramp.
Ik pikte de afbeelding van de website van Historiek.
De klap moet enorm geweest zijn. In Amsterdam dacht men dat er een oorlogsschip op de Zuiderzee ontploft was, maar er kwamen ook meldingen uit Deventer, Zwolle en zelfs Friesland. Dat is de terug te vinden in het boek dat L. Knappert een eeuw later schreef. Citaten daaruit vond ik hier.
Door de ontploffing kwam het Rapenburg korte tijd droog te liggen. Wal en straat werden tot aan de huizen weggeslagen. Hieronder zie je een animatie van de ramp.
In 1807 was Nederland een deel van Frankrijk en Lodewijk Napoleon was hier koning. Na vijf uur was hij aanwezig en hij liet zich gelden als een betrokken vorst. Hij zette soldaten in, liet het Haagse paleis Huis ten Bosch inrichten als noodhospitaal en riep een rampenfonds in het leven waarin hij zelf het voor die tijd gigantische bedrag van 30.000 gulden stortte.
Een grote gebeurtenis, niet alleen voor Leiden, maar voor het hele land. Intussen zijn we meer dan tweehonderd jaar verder en mogelijk is de gebeurtenis bij sommigen weggezakt uit het geheugen of heeft die zich er nooit in bevonden. Daarom is het goed dat die geschiedenis weer eens onder onze ogen wordt gebracht.
De fatale vonk
Dat is gebeurd door de strip De fatale vonk; De kruitschipramp van 1807 te Leiden. Het scenario is van Berny, de tekeningen zijn van John Heijink. Het album bevat een stripverhaal over de ramp en een uitgebreid dossier met historische informatie.
Dat is zeker interessant om te lezen, maar er zitten qua vormgeving wel wat slordigheidjes in. Kopjes zijn soms dikgedrukt en soms niet, een enkele keer begint een kopje niet met een hoofdletter en soms is een kopje niet als zodanig te herkennen omdat het aan de vorige alinea vastgeplakt zit.
De tekst is interessant, maar had nog wel enige redactie kunnen gebruiken. Zo zitten er herhalingen in en zijn niet alle zinnen logisch. Een voorbeeld:
Grote hoeveelheden kruit werden in houten vaten vervoerd, vaak bedenkt met natte dekens en zeilen ter bescherming. Toch ontbraken duidelijke regels.
Het signaalwoord 'toch' past volstrekt niet in deze zin. De suggestie dat het kruit beschermd moet worden, klopt eigenlijk ook niet: men wilde een ontploffing voorkomen, lijkt me. De informatie over de natte dekens en zeilen is dan weer wel interessant.
Waarschijnlijk ben ik een kniesoor en lezen veel anderen eroverheen, maar mij stoorde het toch, net als het gebruik van het woorden 'centenprentjes' in plaats van 'centsprenten'.
Van de gebeurtenis is wel een verhaal gemaakt, met personages met wie je kunt meeleven. En passant krijg je historische informatie mee zoals over illegale boterhandel en over hoe schepen voortgetrokken werden.
Tekeningen
Jammer genoeg zijn de tekeningen in een net iets te lage resolutie gedrukt, waardoor ze niet helemaal tot hun recht komen, maar als je eenmaal aan het lezen bent, lees je daar wel doorheen. Het is Heijink goed gelukt om de historische setting weer te geven. De lezer wordt in no time teruggeplaatst naar de tijd van twee eeuwen terug.
De strip, met het dossier, lijkt me geschikt voor het onderwijs en ik vermoed dat verder mensen met belangstelling voor geschiedenis in het algemeen en voor Leiden in het bijzonder dit een interessante uitgave vinden.
Binnenkort komt er een strip met een vergelijkbare opzet uit, over The Pilgrim Fathers, de puriteinen die vanuit Leiden vertrokken naar Amerika.
Titel: De fatale vonk. De kruitschipramp van 1807 te Leiden.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten