Gala en Zev (Jannah Loontjens)

Je kunt niet alles lezen, ik weet het. En toch is dat een gedachte die ik maar moeilijk kan verkroppen. Op leesgebied heb ik een gretigheid die altijd verder gaat dan wat ik aankan. Mijn moeder zou zeggen: 'Je ogen zijn groter dan je maag.' En groter dan mijn brein dus. Zo had ik tot voor kort niets gelezen van Jannah Loontjens. 

Ik ben echt van plan geweest om mijn hoofd om een hoekje van haar werk te steken om te zien wat het is, zeker nadat ze in 2023 de roman En toen ging hij publiceerde. Niet alleen speelt het verhaal zich af in Zweden in de tijd dat Olof Palme vermoord werd, wat ik me nog levendig herinner, maar ook vanwege de titel die me onweerstaanbaar doet denken aan 'And then you left me' van Tracey Emin. Die tekening hangt in Rijksmuseum Twente. Naar dat museum wilde ik in 2020 omdat er een expositie was waar Picasso's hingen. Daar kwam corona tussen en een aantal jaren later dwaalde ik door dat museum, zomaar wat rondkijkend. In een hoekje hing de tekening van Emin, waarvoor ik lang gestaan heb, ontroerd. 

Maar nu heeft Loontjens Gala en Zev geschreven en nu wilde ik niet langer wachten met de kennismaking met haar werk. 

Gala en Zev zijn de twee vertellers in deze roman. Op haar dertiende komt Gala op Scheveningen wonen. Ze heeft met haar moeder in een woongroep en daarna in een afbraakpand gewoond en nu komt ze in een wijk waar ze een nieuweling is. En dan woont ze ook nog 'aan de goede kant van de trambaan'. De kinderen in de wijk moeten toch de nieuwelingen al niet en ze noemen haar het rijkeluiskind, terwijl ze dat allerminst is. 

Elkaar overeind houden

Maar Zev sluit vriendschap met haar en daar komt Rem (Remco) nog bij. Ze herkennen iets in elkaar. 

Zev was niet zomaar een van mijn jongensvrienden. Met hem lag het anders. Bij hem heb ik het gevoel herkend dat je niets meer te verliezen hebt. En op de bodem van dat gevoel hebben wij elkaar vastgegrepen. Als we met elkaar spraken, was het wij samen, wij met z'n tweeën tegen de wereld. Dat voelde direct zo, vanaf het allereerste begin. 

Het komt ook nog terug als ze jaren later in gesprek is met de vrouw van Rem.

 'Je hebt geen idee wat wij voor elkaar hebben betekend,' zeg ik zacht. Ik zou willen zeggen: hoe we elkaar hebben vastgegrepen. Elkaar gered. Hoe we door onze ouders aan ons lot werden overgelaten, hoe wij tieners, Zev en ik, maar ook Rem, hoe we elkaar overeind hielden. 

Van haar dertiende tot haar achttiende gaan Gala en Zev met elkaar om. Dan vertrekt Gala naar Amsterdam voor haar geschiedenis- en mediastudie.  Daardoor heeft ze zich losgemaakt van de wijk. Tegen Zev heeft ze gezegd dat de wijk altijd in hem zal zitten. 

Zev is op een andere manier succesvol: hij is gaan dealen en is later terechtgekomen in de professionele drugshandel, samen met Rem, voor wie hij zich verantwoordelijk voelt. Daarmee verdient hij veel geld. Maar Rem wordt vermoord en Zev wordt verdacht van die moord. Gala wordt gevraagd inlichtingen over Zev te geven. 

Gala staat aan de kant van Zev, maar ze weet niet of hij Rem gedood heeft. Ze probeert een beter beeld van hem te krijgen door te gaan praten met mensen vrouwen uit zijn omgeving: Isis, de vrouw van Rem, Natasja, een buurmeisje, en Rebecca, de zus van Zev. 

Geen hoofdletters

Ook Zev is bezig de zaken op een rijtje te zetten. Dat vraagt zijn advocaat van hem, maar Zev wil ook zelf begrijpen wat zijn situatie is en wat zijn begin, in de wijk, te maken heeft met wat er nu aan de hand is. De gedeelten waarin we Zev volgen, zijn duidelijk onderscheiden van die waarin Gala aan het woord is: Zev gebruikt geen hoofdletters. Je kunt je afvragen waarom dat zo is of waarom er wel leestekens worden gebruikt, maar in de praktijk blijkt het goed te werken. Misschien zegt het dat Zev zich niets van de conventies wil aantrekken, dat hij ook wat dat betreft vrij wil zijn. 

Gala heeft na haar jeugd nog wel contact met Zev gehad, al was het twintig jaar stil tussen hen. Wat er later allemaal gebeurd is, laat ik even rusten, om niet te veel weg te geven van de inhoud. Het is leuker als je dat zelf leest. 

Ergens bij horen

In het leven van Gala is ergens bij horen wel een thema. Bij een lezing wordt ze door iemand uit het publiek weggezet als iemand uit een bevoorrechte klasse, die niet weet waarover ze het heeft. Dat is te vergelijken met de positie van het 'rijkeluiskind' waarin ze ooit werd geplaatst.  

De ondertitel van Gala en Zev is: Over misdaad, klasse en een liefde. De misdaad lijkt me duidelijk: Zev zit er tot over zijn oren in. De klasse zegt niet alleen iets over de afkomst van beiden, maar die heeft hen ook bepaald. Steeds weer worden ze ermee geconfronteerd in hun leven. En er is liefde, al bekennen ze die niet aan elkaar, in hun jeugd. Gala is 'ziekelijk, duizelingwekkend verliefd', maar dat laat ze niet merken. En Zev:

gala leefde op een andere hoogte. daarom raakte ik haar niet aan, nam me voor haar nooit te versieren. het zou haar omlaaghalen. als ik me aan lust overgaf, zou ze me kunnen afdanken. ik zou ervoor zorgen dat ze me zou blijven respecteren. 

Het dorp, het strand

En het is juist de plaats van hun jeugd, de wijk en vooral het strand, die bepalend zijn geweest. Zev:

pas na de dood van m'n pa begon scheveningen weer aan me te trekken. langzaam kwam de overtuiging: dat is waar mijn lot ligt, dat dorp is mijn thuis, daar waar ik het zout in de wind kan proeven.

En Gala:

Als ik me nog en omdraai naar het strand, denk ik dat het misschien door Scheveningen komt, door de zee, dat ik vaak stoïcijns ben genoemd, het altijd stug doorgaan, zoals golven die blijven komen: als de ene in de branding breekt, is de volgende al onderweg. Het ritme van het deinen, van het blijven gaan en blijven komen. Zo ben ik ook jarenlang wat koel en schijnbaar onaanraakbaar door het leven gegaan, althans dat is hoe anderen mij zagen. Hoe vaak heb ik niet gehoord dat ik een harde vrouw ben, dat ik mee met mijn gevoel in contact moet komen?

Vrijheid

Een belangrijk begrip in Gala en Zev is vrijheid. Zev ziet in Gala iemand die vrij is, die onafhankelijk is. 

kijk, iedereen streeft vrijheid na, maar zij, zij is de enige die in de kern precies is zoals ik. zij zal zich nooit verlagen tot minderwaardige afhankelijkheid. stel dat zij afgewezen wordt, doet er niet toe door wie, door iemand van haar werk of een minnaar, op wat voor manier dan ook, zij zal 'm direct de rug toekeren, die ander absoluut het gevoel niet gunnen dat hij haar heeft kunnen kleineren, of macht over haar heeft. 

Hij heeft zelf ook de vrijheid nagestreefd en dacht die te bereiken door geld te hebben.

de echte, grootste vergissing was het toewerken naar vrijheid. geld is het glijmiddel dat je naar vrijheid doet roetsjen, die gedachte. altijd maar denken dat ik me vrij zou gaan voelen als ik meer geld had. 

dat was een vergissing.

geloof me, als je toewerkt naar vrijheid, voel je het niet als je die al hebt. 

Kun je vrijheid doorgeven? Als Gala ineens veel geld zou hebben en een huis zou kunnen kopen, zou ze dan meer vrijheid hebben? Daarover is wel het een en ander te lezen in Gala en Zev, maar dat ga ik weer niet vertellen. 

Geen verraad

Ook denken Gala en Zev na over wie ze zijn. Dat Gala kiest voor Zev, vanwege een gedeeld verleden, zonder dat ze weet wat hij gedaan heeft, wat zegt dat over haar? Ze snapt dat verschillende mensen daar verschillende antwoorden op geven, maar ze wil zelf ook weten wat dat werkelijk over haar zegt. Ze weet dat ze Zev nooit zal verraden, zoals Zev weet dat hij nooit anderen zal verraden. En dat beeld wil hij ook graag hebben van Rem. 

Maar hij weet ook dat het kwaad in hem zit, dat ook hij het kwaad is. Dat heeft ook nog te maken met een problematische relatie met zijn vader. Die ga ik hier niet uit de doeken, maar die geeft wel diepte aan het personage Zev. 

Zev heeft steeds voor zichzelf moeten zorgen, heeft hard moeten zijn. Dat maakt hem ook aantrekkelijk voor Gala. Zoals Gala voor Zev iemand was die onafhankelijk is, is Zev iemand met een pantser, waar Gala doorheen wil breken. 

Spannend en rijk

Gala en Zev is een spannend boek. Je wilt als lezer weten wat er gebeurd is. Heeft Zev te maken met de moord op Rem? En wat is allemaal gebeurd tussen Gala en Zev. Daarom lijkt het me een boek dat het ook goed gaat doen op middelbare scholen: een interessant milieu, een verhaal met plots. 

Maar het is ook rijk boek, waarin Gala onderzoekt wat haar nu werkelijk bepaald heeft en wie ze is. Bij wie hoort ze? Wat is haar kern? Ze is, na een paar relaties die niet goed voor haar waren, getrouwd en heeft kinderen. Maar in hoeverre begrijpt haar man wie Gala is? In hoeverre kan hij dat begrijpen als zij dat zelf al niet helemaal helder heeft? De personages hebben diepte en roepen vragen op die gaan woelen in het hoofd van de lezer. 

In de proloog betrekken Gala en haar man een nieuw huis, beginnen ze aan een nieuwe toekomst. Maar het is geen schone lei: Gala zal haar verleden met zich meedragen, omdat ze dat verleden ook is. En de lezer vraagt zich af wat op zijn lei geschreven is, welke niet te wissen verhalen hij met zich meedraagt.