Bunt blogt

De laatste patiënt

2012-03-04T13:41:00.004+01:00

Soms heb ik vreemde gedachten. Zo dacht ik dat De laatste patiënt van Mirjam van der Vegt misschien wel een goed boek zou zijn. In het Nederlands Dagblad noemde Marion Woertink het boek 'een roman met lef' . Van der Vegt heeft dus lef. 'En echt niet alleen omdat ze haar hoofdpersoon Ava naakt laat poseren voor de oude Aron.'

Een rare zin. Waarom zou er lef voor nodig zijn als je een model naakt laat poseren voor een schilder? Bovendien blijkt Van der Vegt nogal preuts. Vanuit de schilder schrijft ze: 'Hij keek hoe ze zich zonder schroom uitkleedde.' Als Ava wat naakten bekijkt, staat ze 'oog in oog met een vrouw met wulpse rondingen. Zonder gêne toonde ze haar achterwerk en keek met een open blik over haar schouder.' Als er gedanst wordt: 'Een donkere vrouw voor me deinde met haar heupen schaamteloos heen en weer.'

Het zijn maar drie voorbeelden, er zijn er meer te noemen: zonder schroom, zonder gêne, schaamteloos. Blijkbaar moet die schaamteloosheid genoemd worden omdat de schrijfster wel schroom ervaart of die op zijn minst bij haar lezers vermoedt. Dat is Van der Vegt overigens niet te verwijten, maar het maakt de zin van Woertink wel heel vreemd.

In het stukje Stijl heb ik uitgelegd dat het van onmacht getuigt als de schrijver bij dialogen te veel uit moet leggen hoe iets gezegd wordt. Bij Hermsen viel ik al over 'riep uit' en 'zei'. Van der Vegt maakt het nog heel wat bonter. Een bloemlezinkje: ‘schamperde ik’, ‘was hij direct’, 'was ik direct', ‘voegde hij er enigszins spottend aan toe’, ‘durfde ik’, ‘gaf ik toe’, ‘daagde ik hem uit’, ‘probeerde ik’. En veel, veel meer.

Dat doet onmachtig aan, maar misschien komt het doordat Van der Vegt zichzelf onderschat. Vermoedt ze dat ze zonder die toevoegingen het verhaal niet kan overbrengen op de lezer? Of onderschat ze de lezer? Ik gok op dat laatste. Zo vindt Van der Vegt ook dat er dingen herhaald moeten worden, blijkbaar omdat de lezer het anders niet oppikt. Ze begint met een motto dat ontleend is aan een lied van Stef Bos over de vrouw van Lot, die omkeek. Aron (een bejaarde neuroloog) schilderde zijn vrouw Japke terwijl ze omkeek en zelfs bij zijn begrafenis komt dat omkijken nog ter sprake. Tussendoor zijn er nog veel meer verwijzingen, zodat je als lezer al begint te zuchten als Van der Vegt weer eens over de vrouw van Lot of over omkijken/vooruitkijken begint.

Ava lijkt op Arons vrouw Japke of in ieder geval moet Aron aan Japke denken als hij Ava ziet. Ik heb er geen streepjes bij gezet, maar hoe vaak zou dat in het boek voorkomen? Vijf keer? Tien keer? Vaak, in ieder geval.

Misschien vind ik het uitleggerige, het expliciete, nog storender dan de onmachtige stijl. Bijzonder ernstig is het bij een droom die de auteur construeert aan het einde van het boek. Daarin wordt alles nog eens uitgelegd wat de lezer al lang weet, omdat het allemaal al een keer uitgelegd is: Ava heeft haar kind verloren, maar ze klampt zich zo vast aan haar rouw, dat ze verwijderd raakt van haar man Erick. Dat weten we. Dat weten we heel goed. En dan hoeven we niet meer te lezen over Erick die in het water ligt en Ava die hem een touw toe moet gooien, maar alleen aandacht heeft voor een kind.

Van der Vegt werkt bij de EO en je verwacht dan een uitgesproken christelijk boek. Dat is De laatste patiënt uiteindelijk ook wel, maar het aardige is dat de ik-figuur, Ava, aanvankelijk met dat geloof niet zoveel opheeft. Dat voorkomt dat het een al te wee boek wordt. Ava komt in contact met Aurelie en Rubin, die door het geloof de moeilijkheden in hun leven overwonnen hebben en vanaf dan wordt het boek expliciet christelijk. Dat is overigens geen enkel bezwaar, maar wel dat de schrijfster het allemaal moet benoemen.
Nog even terug naar de stijl, waar Van der Vegt merkbaar mee geworsteld heeft. Als ze het over een gouden ring heeft, wil ze niet elke keer het woord 'ring' gebruiken. Daarom gebruikt ze drie zinnen later: 'dat kleine stukje goud' en nog weer drie zinnen verder: 'mijn bewijs van trouw'. Het is bijna aandoenlijk.

Ook denkt Van der Vegt dat gewone woorden niet volstaan. Een paar keer in de roman moet iemand aanbellen. Dan wordt er niet op de bel gedrukt, maar dan beroeren vingers de bel. Er is zelfs een koperen bel, die je maar hoeft te beroeren of hij doet het al. Soms beroeren handen een deurknop. Twee handen? Ja, blijkbaar. En als er piano wordt gespeeld, worden de toetsen natuurlijk beroerd.

Clichés zijn er genoeg in De laatste patiënt. Als iemand moet glimlachen, glijdt er een glimlach over zijn gezicht of kan hij een glimlach niet onderdrukken. Aron proeft Ava's naam op zijn lippen en als je wijn drinkt heet dat - u raadt het al - 'onder het genot van een groot glas wijn'.

Soms is het taalgebruik onbedoeld nogal grappig. Er valt een glas wijn om. 'De wijn verspreidde zich als een vlek over de tafel.' Een vergelijking is bedoeld om een beeld krachtiger te maken, maar hier slaat de beeldspraak alles dood.

Als Ava gaat dansen, gaat dat in het begin niet zo denderend. 'Als twee houten drenkelingen stonden we tegenover elkaar.' Natuurlijk snap ik wel dat Mirjam van der Vegt wil vertellen dat de bewegingen nogal houterig waren en dat de twee danspartners zich nogal verloren voelen, maar 'houten' is net iets anders dan 'houterige'. Volgens mij hebben houten drenkelingen het niet zo moeilijk: die blijven wel drijven.

Nog eentje dan: 'De wanhoop [...] hing als een tastbaar spook voor de ingang'. De wanhoop is zo duidelijk dat die bijna tastbaar is. Dat is niet origineel, maar het klopt nog. Dan wordt de wanhoop ook nog vergeleken met een spook en dan gaat het mis, omdat een spook juist niet tastbaar. Net als bij de drenkeling gaat het fout bij het door elkaar husselen van de beelden.

De stijl van Van der Vegt is belabberd en het boek is slecht geredigeerd. Natuurlijk ontgaat ook de beste redacteur wel eens wat. Hij kan 'antieken dressoir' overzien of 'windkracht 4 op de schaal van Richter' en gevallen als 'de auto kwam de straat inrijden' en 'voor ze de winkel instapte' (de werkwoorden zijn 'rijden' en 'stappen', niet 'inrijden' en 'ínstappen').

Het is niet leuk, als er duidelijke fouten blijven staan, maar het is bijna onvermijdelijk. Maar een kritische redacteur had de auteur waarschijnlijk de opdracht gegeven om nog maar eens goed aan de stijl te schaven, om herhalingen te schrappen, overbodige uitleg te verwijderen. Dat is allemaal niet gebeurd en dat is jammer.
De laatste patiënt had het namelijk wel in zich om een aardig boek te worden en het leest ook helemaal niet vervelend. Het zou mij niet verbazen als Van der Vegt veel meer kan dan ze in dit boek laat zien. Hopelijk gaan we dat ooit nog merken.

Wie het boek wil gaan lezen, bekijke de trailer:

Bijna compleet

2012-02-25T19:01:00.001+01:00

Ach, moet ik nog iets over Joost Swarte zeggen? Mag ik ervan uitgaan dat iedereen het werk van Swarte wel zo'n beetje kent? Sommigen kennen misschien de serie 'Niet zo, maar zo', anderen wellicht de kinderpostzegels van een aantal jaren geleden, weer anderen De Toneelschuur in Haarlem die door Swarte ontworpen is en waarschijnlijk kent iedereen wel een tekening van Swarte. Op mijn schoorsteenmantel staat al een paar jaar een serie kaarten waarop Joost Swarte de gevaren van lezen aangeeft. Ze vervelen mij nog steeds niet.

De strips van Swarte zijn nu verzameld in een mooie, gebonden uitgave: Bijna compleet. We komen daar de bekende stripfiguren Anton Makassar en Jopo de Pojo tegen, maar ook minder bekende strips van Swarte. Bijna compleet is een prachtig boek geworden, vol met superieur tekenwerk.

De tekeningen van Swarte zijn altijd bijzonder 'leesbaar': ze zijn helder, overzichtelijk en je ziet meteen waarom het draait. Maar de tekeningen hoeven het niet te hebben van de eerste blik; bij nauwkeuriger beschouwing worden ze alleen maar beter. Ook al laat Swarte heel veel weg, wat altijd ruimte in de plaatjes creëert, er blijven altijd dingen te ontdekken.

Bij bijvoorbeeld het verhaal 'The Leafless Tree', is helemaal opgebouwd volgens de eis van Tsjechov die ons leerde dat het geweer al bij het begin van het toneelstuk aan de muur moet hangen als aan het eind iemand zich ermee een kogel door het hoofd jaagt.

Swarte begint het verhaal met het tekenen van een arm gezin aan tafel. Tegen het eind van het verhaal zal het gezin rijk worden. De spa waarmee de schat opgegraven zal worden, leunt in het eerste plaatje al tegen de muur en het silhouet van de boom waaronder die schat gevonden zal worden is al door het raam te zien.

Swarte is een grootmeester op tekengebied. Petten af en hoofden buigen. En daarna naar de winkel rennen om dit boek te kopen.

Fatsoen

2012-02-23T21:30:00.001+01:00

Job Cohen is opgestapt. Verschillende mensen zeiden en schreven dat Cohen ook eigenlijk te fatsoenlijk was voor de Haagse politiek. Daarop duidt ook de cartoon van Jos Collignon die vanochtend in de Volkskrant stond: Collignon tekent daarin Café Den Haag, met allerlei slempende politici en journalisten. Aan de bar drinkt Cohen met geheven pink een kopje thee en zegt: ‘Tijd om op te stappen’. Bij zoveel onfatsoen past Cohen blijkbaar niet.

Over fatsoen hoor je de laatste tijd niet zo heel veel meer, heb ik het idee. Premier Balkenende riep nog wel eens ‘Fatsoen moet je doen’, al bleef het daar dan ook bij. Ook onder zijn leiding bleven directeuren in allerlei sectoren zich schaamteloos verrijken en kregen asielzoekers het steeds moeilijker.

De enigen die het woord ‘fatsoen’ nog wel eens in de mond nemen, zijn de tegenstanders van Geert Wilders, die vinden dat je geen ‘kopvoddentaks’ mag zeggen, een politicus niet ‘bedrijfspoedel’ mag noemen en dat je tegen een premier niet mag zeggen: ‘Doe even normaal, man’.

Misschien werkt het zo wel altijd bij fatsoen: dat is iets waar anderen zich aan moeten houden. Wij zijn er als Nederland ook altijd heel goed in om verontwaardigd te doen over wat er in andere landen gebeurt. De Grieken moeten maar eens gaan bezuinigen en de Chinezen moeten maar eens zorgen dat ze serieus wat aan de mensenrechten gaan doen.

In 1993 kreeg de Duitse regering, 1,2 miljoen kaarten uit Nederland met daarop de tekst ‘Ik ben woedend’. Neo-nazi’s hadden een huis in Solingen aangestoken en daardoor waren er vier leden van een Turks gezin omgekomen. Niet dat de Duitse regering daar iets aan kon doen, maar veel Nederlanders wilden toch hun vinger heffen en ‘Foei!’ roepen.

Blijkbaar vinden wij het prettig om ons druk te maken over gedrag van anderen dat wij niet fatsoenlijk vinden. Strauss-Kahn vinden we een proleet, Berlusconi deugt niet, over Assad hoeven we het al helemaal niet te hebben. Of dichter bij huis: de directeur van Vestia mocht bedrijfsgelden niet gebruiken om mee te gokken, Diederik Stapel had geen onderzoeksgegevens mogen vervalsen, Kees Tulleken had zijn mond moeten houden over de medische situatie van Prins Johan Friso. Dat zal allemaal wel zo zijn, maar hoe fatsoenlijk zijn we in onze verontwaardiging?

Een pedofiel die zijn straf heeft uitgezeten kan nergens wonen, want de mensen staan bij hem in de tuin om te protesteren; de directeur van Het Hofnarretje krijgt doodsbedreigingen; Geert Wilders kan nog steeds niet zonder beveiliging. Misschien deugt er iets niet aan deze mensen, maar de heftigheid van de reactie op hen deugt in ieder geval ook niet.

De spotjes van SIRE kennen we allemaal. De laatste twee zijn: ‘Geef kinderen hun spel terug’ en ‘Handen af van hulpverleners’. We kijken ernaar, we schudden ons hoofd en mopperen over mensen voor wie die spotjes bedoeld zijn. Maar het feit dat die spotjes steeds weer nodig zijn, geeft al aan dat een grote bevolkingsgroep over de schreef gaat en waarom zouden wij daar niet toe behoren?

Omdat wij nu eenmaal weldenkende en dus fatsoenlijke mensen zijn? Was Willem Drees niet ook een respectabel man? Maar hij hield wel het deksel van de doofpot open, toen drie- tot vijfduizend executies weggestopt moesten worden.

Misschien is er op ons niet veel aan te merken. Maar zijn wij niet alleen maar fatsoenlijk omdat wij niet in de gelegenheid waren om ons te buiten te gaan of omdat wij daarvoor de moed niet hadden?

Zijn wij misschien zo verontwaardigd over anderen omdat we iets in hen herkennen? Zouden wij niet stiekem zo’n Strauss-Kahn of Berlusconi willen zijn, die seks heeft met wie en wanneer hem dat uitkomt? Zouden wij niet als Geert Wilders de middelvinger willen opsteken tegen de goede smaak en eruit willen gooien wat in ons opkomt? Zouden wij niet net als Diederik Stapel een beetje willen sjoemelen als ons dat roem opleverde?

Natuurlijk wel. Daarom zijn we zo verontwaardigd, daarom zwaaien we zo met onze vinger. Zo lang we naar anderen kunnen wijzen, hoeven we niet naar onszelf te kijken. We zouden de aanblik niet kunnen verdragen.

Zondagavond

2012-02-22T09:37:00.000+01:00

Als ik goed geteld heb, is Zondagavond het tiende boek van Vonne van der Meer dat ik lees. Bij haar debuut in 1985 (Het limonadegevoel en andere verhalen) ben ik begonnen haar werk te volgen en dat heb ik volgehouden tot Laatste seizoen (2002). Toen is er de klad in gekomen.

Een deugende reden is daar eigenlijk niet voor, want ik las haar werk met plezier. Maar blijkbaar is je eigen leesgedrag niet altijd te verklaren. Alles wat na Laatste seizoen gekomen is, is aan mij voorbij gegaan. Ik heb de recensies gelezen en daar is het bij gebleven.

Achteraf bezien vind ik het raar dat het zo gelopen is. Na haar eilandboeken kwam er kritiek op Vonne van der Meer: vrouwenboeken, Libelleliteratuur zelfs. Daar ben ik het nooit mee eens geweest. Weliswaar borduren de drie eilandboeken voort op hetzelfde stramien, maar ze zijn wel goed geschreven. Vonne van der Meer kan als geen ander verhoudingen tussen mensen beschrijven. Ze neemt bijzonder scherp waar en verwoordt heel precies wat zich tussen mensen af kan spelen, waardoor je je in kunt leven in mensen die heel andere levens leiden dan jijzelf.

Ook Zondagavond is, in zijn bescheiden omvang (168 bladzijden) weer een degelijk geschreven boek, waar ik zeer van genoten heb. Een man wordt zijn hele leven al als een held gezien: hij heeft in de oorlog een baby in veiligheid gebracht. Dat hij daarbij niet zo dapper is geweest, heeft hij nooit kunnen vertellen. Van der Meer beschrijft het verhaal vanuit drie personages: de man, Robert, zijn dochter Freeke en de als baby geredde vrouw, Mila.

Ook in dit boek komt het geloof om de hoek kijken. Robert is gelovig geworden. Hij moet ergens heen met zijn dankbaarheid: 'Je kunt je dankbaarheid niet in een gat gooien. Je kunt het niets niet bedanken.' Als Robert de laatste sacramenten worden toegediend, wordt psalm 139 gelezen door Freeke en kleinzoon Jochem. Het lukt Van der Meer om een groot deel van die psalm te citeren zonder dat het obligaat wordt: de tekst doet helemaal mee in het boek.

Steeds als ik een boek lees waarvan ik geniet, neem ik me voor meer van die schrijver te gaan lezen en zo hoort het ook. Het is onmogelijk om al die voornemens uit te voeren, maar dat geeft niet. Een goed boek maakt je gretig naar meer en dat is een heerlijk gevoel.

The Holy Kama

2012-02-21T08:19:00.000+01:00

Het lijkt wel een bijbeltje, dat verzamelboek van Kamagurka: dik, leeslint, goud-op-snee, 'holy' in de titel, engelenvleugels aan de binnenkant van het kaft. In het inleidinkje trekt Sam de Graeve de vergelijking nog even door: God heeft steeds meer moeite om zich goed te organiseren, maar Kamagurka is wél alomtegenwoordig.

Tja. Het zal commercieel misschien werken, deze positionering. Ik weet het niet. Wel denk ik dat aardig wat mensen zo'n grote verzameling cartoons willen hebben. Ik herinner me dat ik in de jaren tachtig ben begonnen met het kopen van albums van Kamagurka en er zijn nog steeds tekeningen waar ik heel erg om kan lachen.

Het absurde in Kama's tekeningen lijkt me meer Vlaams dan Nederlands. Een cabaretier als bijvoorbeeld Wim Helsen, die ook een tik van het absurdisme heeft gekregen, kun je je boven Antwerpen toch eigenlijk niet voorstellen.

Eerlijk gezegd vat ik niet elke tekening. Van sommige plaatjes weet ik niet waarom ze grappig zijn of wat de bedoeling ervan kan zijn. Erg is dat niet, lijkt me. Voor iedereen is er genoeg te genieten in The holy Kama. Hoe lang zou het duren voordat het boek op nachtkastjes van hotelkamers ligt? Dat zal wel niet gebeuren. Ik vermoed dat het meer gejat zal worden dan de gemiddelde bijbel. Het zal het toilet wel worden, zoals ook De Graeve suggereert.

Waarin we veranderen. Walking Dead, deel 10

2012-02-21T08:06:00.000+01:00

Je moet ervan houden, denk ik - mensen met halfvergane hoofden, die dan door dat rotte hoofd geschoten worden. Over dat soort dingen gaat de serie Walking dead, geschreven door Robert Kirkman, getekend door Charlie Adlard. Intussen blijkt de strip ook als serie op tv te zijn of wellicht is de tv-serie verstript.

Ik geloof dat ik eerdere delen niet had gelezen, maar ik zal redelijk snel in het verhaal. Dat zit, geloof ik, nog wel aardig in elkaar ook, maar het interesseert mij niet zo. Ik mis misschien wel het gen om van horror te genieten. Het doel van de strip lijkt me dat de lezer gaat griezelen, dat hij zoveel mogelijk geweld te verstouwen krijgt. En dan moeten de personages liefst ook nog een menselijk trekje hebben, zodat je een beetje mee kunt leven.

Zoals gezegd: je moet ervan houden. Ik houd er niet van.

De wonderlijke reizen van Meelmuts en Roetkop (Zwart en wit 8)

2012-02-20T14:04:00.002+01:00

Als er in een boek een personage voorkomt dat Roetkop heet, dan zal dat wel een racistisch boek zijn of op zijn minst een boek dat past in een tijd waarin er neergekeken werd op mensen die niet blank waren. Dacht ik. Maar De wonderlijke avonturen van Meelmuts en Roetkop (1923?) blijkt een kinderboek te zijn waarin huidkleur eigenlijk geen rol speelt.

Na een schipbreuk ontmoet het koksmaatje Meelmuts het jongetje Roetkop. Die naam leek me niet zo prettig. Om te beginnen vanwege het woord 'kop', dat je meestal tegenkomt in weinig vleiende woorden als 'kaaskop', 'dikkop' en 'kopvoddentaks' en verder natuurlijk dat 'roet', dat de kleur aangeeft. Begin vorige eeuw stoorden mensen zich er blijkbaar niet aan, want anders had de schrijver wel een andere titel gekozen.

Wie die schrijver is, is niet zo duidelijk. Als schrijver van de gedichtjes wordt alleen 'Max' vermeld, de plaatjes zijn van Roland, die elders op het wereldwijde web O. Roland wordt genoemd. In ieder geval laat Max de beide vriendjes, hun hond en later de betoverde schildpad inderdaad wonderlijke avonturen beleven.

Veel lijn zit er niet in het boek; je valt van het ene avontuur in het andere. De gedichtjes zijn ook al niet bijzonder, maar kinderen zullen ongetwijfeld genoten hebben van de dolle belevenissen. Die verhalen zijn niet altijd geloofwaardig, ook niet als je bereid bent mee te gaan in de fictie. Zo ligt er op het ene plaatje nog een zeehond aan de rand van het water te luieren op het ijs en een paar plaatjes later is het zo warm dat Roetkop gaat zwemmen in water dat ijskoud had moeten zijn.

Roetkop en Meelmuts zijn gelijkwaardig. Roetkop spreekt normaal Nederlands en niet een gebroken taaltje, zoals Sjimmie in de vroegste delen van Sjors van de rebellenclub. Hij is ook bepaald niet dommer dan Meelmuts. Als er een boot gemaakt moet worden, verdeelt Roetkop het werk: 'Bravo!' riep Roetkop, 'aangepakt!'/'IK zal gaan zagen, en JIJ hakt!'

Een enkele maal wordt Roetkop het 'arme zwartje' genoemd, waaruit een zekere vertedering spreekt, die me toch niet helemaal lekker zit. Verder speelt kleur geen rol in het boek.

Het boek ging voor mij wel te ver met alle onwaarschijnlijkheden en onmogelijkheden. Als Meelmuts en Roetkop door een 'heeten berg' moeten, liggen er (verrassing!) zomaar asbestpakken voor hen klaar, een draak wordt snel even doodgestoken, een schildpad doorgezaagd en met behangplaksel weer geheeld en als Meelmuts en Roetkop een toverstaf te pakken hebben, weten ze al snel hoe ze ermee moeten omgaan.

Het zal de kinderen in die tijd worst geweest zijn. Ze hebben genoten van een boek zonder gepreek. De goeden winnen natuurlijk en de kwaden gaan ten onder en verder is er alleen amusement. Eigenlijk is De wonderlijke reizen van Meelmuts en Roetkop de televisie van negentig jaar geleden.

Blinde wereld

2012-02-20T09:27:00.001+01:00

Er zijn nogal wat schrijvers die geschreven hebben over hun religieuze opvoeding. Veel van die schrijvers hebben afscheid genomen van het geloof van hun jeugd en soms lijkt het alsof ze juist schrijven om afstand van dat geloof te nemen. Zo worden de boeken van die schrijvers althans door gelovigen gelezen.

Ik denk dat schrijvers gewoon over hun jeugd schrijven. In die jeugd kan het gedraaid hebben om ouders die een trauma overgehouden hebben aan de oorlog (Carl Friedman), een sterke moeder (R.J. Peskens), een moeder die ervandoor ging (Hans Münstermann), een relatie met een volwassene (Ted van Lieshout, Rudi van Dantzig) of over een onoverzichtelijk gezin (Manon Uphoff). Als godsdienst een bepalend element in die jeugd was, zal die dus automatisch in die boeken ter sprake komen.

Sommige schrijvers zetten zich duidelijk af tegen het geloof uit hun jeugd. Maarten ’t Hart laat in Een vlucht regenwulpen het geloof van zijn moeder zien, maar ook de hypocriete ouderlingen, die door zoon Maarten het huis uit gebonjourd worden. ’t Hart heeft een ambivalente houding ten aanzien van het geloof gehouden. Hij laat zien dat het geloof maar onzin is, evenals de Bijbel (Wie God verlaat heeft niets te vrezen), maar hij kan ook met weemoed praten over de psalmen uit zijn jeugd.

Jan Siebelink liet in Knielen op een bed violen zien hoe een vader zich zo in het geloof kan verliezen, dat het gezin eronder lijdt, maar Siebelink geeft aan dat hij ook jaloers is op het geloof van zijn vader. Franca Treur (Dorsvloer vol confetti) levert vooral schetsen van een jeugd, waar de godsdienst nu eenmaal ook bij hoort. Ton van Reen (In het donkere zuiden) beschrijft zijn katholieke jeugd met sympathie. Rick de Gier (Ninevé) kijkt kritisch naar het evangelisch christendom, maar laat in zijn boek het geloof niet los. Bij Josien Laurier (Een hemels meisje) lijkt de dominante moeder minstens net zo bepalend als het evangelische geloof.

Paulo van Vliet beschrijft in Uitgesloten en Elite de Jehova’s Getuigen. Het eerste is nog wel een aardig boek, in het tweede komt zo’n beetje elke Getuige karikaturaal over. In ieder geval is duidelijk dat hij krachtig afstand wil nemen van het sektarische geloof van zijn jeugd. In dit geval zal dat ermee te maken hebben dat de vader van de ik-figuur overleden is, doordat het verboden was hem een bloedtransfusie toe te dienen.

Misschien heeft een krachtige stellingname tegen het geloof uit je jeugd vooral te maken met de manier waarop gelovigen zich gedragen. Bij Maarten ’t Hart lijken de ouderlingen een breekpunt, bij Franca Treur tref je vooral aardige gelovigen aan, ook al heeft de hoofdpersoon wel haar twijfels omtrent sommige geloofswaarheden.

Ellen Heijmerikx moet zich in haar debuut Blinde wereld wel met heel veel kracht afzetten tegen de Noorse broeders. In verschillende hoofdstukken begint ze met een vervloeking: in hoofdstuk 1 is dat ‘Vandaag vervloek ik de Noorse broeders’ en via vervloekingen als ‘Vandaag vervloek ik de bekeringssamenkomsten en de wederkomst van Jezus’, ‘Vandaag vervloek ik de heerlijkheid in het hiernamaals’, ‘Vandaag vervloek ik de Bijbel van kaft tot kaft’ en ‘Vandaag vervloek ik Gods toorn en straf. Vandaag vervloek ik al de woorden die in Zijn naam zijn gesproken’ komt ze bij ‘Vandaag vervloek ik mijn kindertijd en jeugd’ om te eindigen met ‘Hier ben ik, Kieke, en vandaag vervloek ik mezelf’.

Met dat geloof en hoe het gepraktiseerd wordt is ook wel van alles mis, tot kindermishandeling (‘tuchtiging’) en seksueel misbruik toe. Ook de manier waarop vrouwen onderdanig gehouden worden strijkt Kieke behoorlijk tegen de haren in. Heijmerikx laat zien hoe moeilijk het desondanks is om van zo’n geloof weg te komen. Het geloof heeft voor een groot deel je manier van denken bepaald en daar kun je eigenlijk niet van af. Aangrijpend laat ze het zien aan de hand van Kiekes vriendin Liv, wie het uiteindelijk niet lukt om afstand te nemen en die het geloof van de Noorse broeders weer lijkt te omarmen.

Het boek van Heijmerikx is geen egodocument, zoals de boeken van de hierbovengenoemde schrijvers dat ook niet zijn; het is een roman. Daarbij geldt allereerst de vraag of het boek goed geschreven is en dat is het. Franca Treur heeft ervoor gekozen voornamelijk scènes uit een jeugd te tekenen en niet een doorgecomponeerde roman te schrijven. Dat laatste doet Heijmerikx wel. Al in het eerste hoofdstuk wordt Else-Marthe genoemd, wier dood cruciaal is in de plot in het laatste hoofdstuk.

Tijdens het lezen van het boek kun je je niet onttrekken aan de benauwende wereld die Heijmerikx oproept. Dat doet ze door nauwkeurig waar te nemen en niet meer te vertellen dan nodig is. In hoofdstuk 10 bijvoorbeeld probeert de kleine Kieke op een onhandige manier de juf te bekeren:

‘Ik ben in de gemeente, het enige ware geloof op aarde, en jullie zijn in de wereld. Jullie zijn allemaal ziek en blind.’
Ik leunde tegen het bureau van juf en sprak de woorden na van de leider van de kindersamenkomst. Als ik Gods woord aan haar verkondigde, wilde ze misschien wel een keer mee naar de samenkomst. Want niemand wilde toch ziek en blind zijn en deze juf leek best gewillig.
Juf keek op van haar schrift. ze legde haar pen neer en vouwde bedachtzaam haar handen, waardoor ze even op mam leek. Haar zondige armbandjes rinkelden.

Zo’n laatste zinnetje is precies goed, een detail dat de kern raakt. Goed waargenomen en goed geschreven. Dat kenmerkt het hele boek en Blinde wereld is gewoon een goede roman. Aanvankelijk had ik het idee dat de titel sloeg op de wereld buiten de gemeenschap van de Noorse broeders, maar toen ik het boek uit had, vermoedde ik dat de titel vooral duidde op het wereldje van de Noorse broeders zelf.

Indertijd (2009) is dit boek aan mijn aandacht ontsnapt. Heijmerikx’ tweede boek, Wij dansen niet heeft intussen uitgebreid aandacht gekregen. Binnenkort schaf ik het aan. Wel ben ik ook benieuwd naar boeken van Heijmerikx over een ander onderwerp. Ze kan schrijven en hoeft zich niet tot haar autobiografie te beperken, lijkt me.

Dagoe, de kleine bosneger (Zwart en wit 7)

2012-02-19T09:09:00.003+01:00

Toen ik nog op de lagere school zat, bekeek ik nieuwsgierig de atlas. Daar stonden natuurlijk de verschillende Nederlandse provincies in, maar ook Nederlands Indië en Suriname. In het noorden van Suriname waar wel elke dorpen en steden, zo te zien. Verder naar het zuiden stonden rode en zwarte stippen. Daar woonden indianen (rood) en bosnegers (zwart). Ik herinner me overigens niet dat we daar ook daadwerkelijk les over kregen.

Het leesboekje dat we klassikaal lazen was Jaap en Gerdientje, van Anne de Vries, waar ik zeer van genoten heb. Later las ik Anne de Vries Reis door de nacht, vier delen, een traditioneel oorlogsboek en ik vermoed dat bij herlezing zou blijken dat je aan de ene kant de goeden had, aan de andere kant de slechten en dan zijn er natuurlijk nog een paar die zich als goed voordoen, maar eigenlijk slecht zijn.

Bartje, ook van Anne de Vries, heb ik nooit gelezen, maar de televisieserie heb ik wel gezien. Ook herinner ik me dat ik Ratje, een jongen van de straat las. Dat zal wel dezelfde geweest zijn dat ik Boefje van M.J. Brusse las. Nog dit jaar las ik Vader en Jaap, een aardig, braaf boek.

En nu las ik Dagoe, de kleine bosneger (1954). Het leek me een zendingsboek over een een arme, heidense jongen die bekeerd wordt, maar dat viel mee. Dagoe (zijn naam betekent 'hond') wordt voornamelijk getekend in zijn dagelijkse leven. Hoe hij op voedsel uitgaat, met zijn vrienden speelt, naar school gaat.

Dat is trouwens wel een christelijke school:

Het blijft doodstil, als de meester achter het kleine kofferorgel plaats neemt en uit dat hijgende, schorre wonderding het voorspel tovert van een kerkelijk lied. Ze herkennen het dadelijk: het is het lied van Masra Jezus, de zoon van Gran Gado, de Grote Geest, die hemel en aarde geschapen heeft. Die op aarde kwam om alle mensen, bosnegers en blanken, blij en gelukkig te maken en om hen voor te gaan door het oerwoud van dit leven, ten einde voor hen het bpad open te kappen, dat naar de hemel leidt.

Je ziet dat de bijbelse boodschap wel wordt getransponeerd naar de wereld die de kinderen kennen. Als de meester het verhaal van de barmhartige Samaritaan vertelt, gaat dat dan ook als volgt:

Jeruzalem en Jericho, dat waren twee bosnegerdorpen, ver van elkaar, met bijna geen hut daar tussen. en toen hij even aan land was gegaan om het keren van het tij af te wachten en zich een kampje had gebouwd en zijn hangmat had gespannen om een beetje te rusten, kwamen daar een paar kerels langs, zó slecht als in heel Bosland niet werden gevonden.

De Samaritaan, later in het verhaal, kennen de kinderen natuurlijk ook niet. De meester legt uit:

Wat is dat, een Samaritaan? Dat is iemand van een volk, dat zich met een ander ras heeft vermengd, zegt de meester. een stadsneger dus waarschijnlijk, misschien een houtkoper of een balatableeder. In ieder geval iemand van een soort dat helemaal geen familie is van de zwarte negers van het woud.

De meester vertelt mooie verhalen, maar erg prekerig blijkt hij niet en dat doet aangenaam aan. Dat verhaal van de Samaritaan is trouwens cruciaal in Dagoe. Dagoe redt een indianenbaby in een op drift geraakte boot. Daardoor dreigt hij uit de dorpsgemeenschap gestoten te worden. Maar Dagoe doet toch de dingen die hij meent te moeten doen. De meester zegt dan ook dat hij, als hij ooit gedoopt wordt, maar de naam Samaritaan moet krijgen.

Er komen nauwelijks blanken voor in Dagoe, de kleine bosneger. Soms zien we er een paar uit de verte:

Kijk, daar staan er een paar aan de reling van het schip en wijzen naar de korjaal, waarin Dagoe en de anderen met open mond zitten te kijken. Dat moeten vrouwen zijn, want ze hebben lange haren van een gekke, geelachtige kleur - blond noemen ze dat... Griezelig wit zijn hun blote armen, alsof ze er pimbadotti, witte kleiaarde, op hebben gesmeerd. Als zijn moeder er zo lelijk uitzag, zou Dagoe niet met haar in één hut willen slapen. Wat een geluk, dat de Grote Geest hem en zijn hele fmilie zo mooi zwart heeft geboren doen worden...

Dat is toch heel wat anders dan we aantroffen bij Betsy Buunk waar de 'bruine jongen' nog denkt dat zijn 'zusje' van die fijne blanke handjes heeft.

Over het algemeen doet Anne de Vries niet denigrerend over de bosnegers en laat hij hen aardig in hun waarde. Maar soms kom je toch een typering tegen die je doet fronsen:

Ze hebben geen van allen nog veel te eten gehad en Dagoe deelt aan allen uit, maar niet voor niets. Natuurlijk niet! Wie geeft er nu iets voor niets aan iemand die geen familie van je is? Geen rechtgeaarde bosneger zal dat doen!

Zo zijn bosnegers dus. En als Dagoe zich later wel min of meer opoffert voor het indianenkind, dan moet dat wel komen doordat hij intussen beïnvloed is door de christelijke ethiek:

Want nu weet hij, dat het niet de geest van Boikonie was, die de jongen tot deze daad heeft gebracht, maar de geest van Christus, de geest van barmhartigheid, die de heidenen niet kennen.

De aap komt toch nog uit de mouw: pas als mensen christen worden, kunnen ze deugen. Ze moeten hun natuur overwinnen, hun bijgeloof achter zich laten en toetreden tot de geloofsgemeenschap waarin mensen elkaar de andere wang toekeren als iemand hun op de ene slaat en waarin mensen hun medemensen liefhebben als zichzelf. De theorie is mooi.

Toch is de indruk die Dagoe, de kleine bosneger achterlaat, niet dat van een prekerig boek en ook niet van een boek over 'die arme zwartjes'. Wellicht dat dit boek van Anne de Vries daarin zelfs behoorlijk verschilt van andere boeken uit de jaren vijftig. Maar wat toen misschien vooruitstrevend was, blijkt nu gedateerd te zijn.

Ilustraties Corrie van der Baan

Anil Ramdas overleden (1958 - 2012)

2012-02-18T09:44:00.003+01:00

De foto in NRC, al is hij daar anders afgesneden

Vanochted, tijdens het ontbijt sloeg ik de NRC van gisteravond open en keek naar het portret van Anil Ramdas. Ik schrok. Ook hij dus. De krant repte van ´een zelfgekozen dood´.

Op dat moment had ik oortjes in met daarop de Top 40 van 6 februari 1993 en ik hoorde net Tom Traubert´s Blues van Rod Stewart, een prachtig, droevig lied, dat bekend geworden is als ´Waltzing Mathilda´. Het nummer is geschreven door Tom Waits. Er zijn wel mensen die gesuggereerd hebben dat het gaat over het spuiten van heroïne, maar het zal ook wel verwijzen naar dat oude Australische lied, waarin een zwerver zich verdrinkt op het moment dat hij opgepakt dreigt te worden. Misschien ken je het van de sluitingsceremonie van de Olympische Spelen in Sydney (2000), waar de oude Slim Dusty het zong. Daar klonk het trouwens aardig vrolijk.

Met de stem van Rod Stewart in mijn oren en dat trieste lied in mijn hoofd, las ik het bericht over Anil Ramdas. Vorig jaar heeft hij zijn eerste roman gepubliceerd, Badal. Ik zal daar wel over gelezen hebben, maar ik weet niet hoe de recensies waren. Het boek heb ik niet eens gezien.

In de jaren negentig begeleidde ik een stagiair die een enorme fan was van Anil Ramdas. Dat vond ik opmerkelijk. Ik kwam nooit fans van de schrijver Ramdas tegen. Het zal de tijd geweest zijn van de Top 40 waarover ik het had. Van Ramdas was een jaar eerder de essaybundel De papegaai, de stier en de klimmende bougainvillea uitgekomen, een boek dat ik ook al niet gelezen heb. Ik herinnerde mij alleen nog 'iets met een papegaai' en moest de exacte titel opzoeken.

Van Ramdas las ik alleen wat losse artikelen en een paar columns. Meer niet. Wel was ik een vaste kijker van het tv-programma Het blauwe licht dat Ramdas samen met Stephan Sanders maakte, maar dat was een jaar of vijf later. Aan dat programma denk ik nog af en toe terug en dat zijn prettige gedachten.

Nooit heb ik dus echt iets gelezen van Ramdas en het zal er misschien ook wel niet meer van komen. Toch schrok ik van zijn dood. Dat zal met zijn leeftijd te maken hebben. Door de dood van Doeschka Meijsing werd ik ook overvallen. Veel te jong. Bij Harry Mulisch en Hella Haasse kon je het zo ongeveer verwachten. Ramdas was een leeftijdgenoot. Nou ja, jaartje ouder.

Rod Stewart stond, ruim negentien jaar geleden op nummer vier in de Top 40, hij was die week een plaatsje gezakt. Op de hoogste plaats stond Whitney Houston, met I will always love you,wat ik toen ook prachtig vond, waarschijnlijk ook doordat ik de zangeres mooi vond. Indertijd heb ik Bodyguard gezien waarin het nummer voorkomt en de dvd heb ik in huis, zodat ook mijn kinderen ernaar kunnen kijken. Whitney Houston was vijf jaar jonger dan Ramdas en is er ook al niet meer.

Af en toe steekt er een gure wind op, zodat ik mijn kraag hoog op moet zetten en mijn lippen op elkaar moet klemmen.

Geestenburg

2012-02-15T18:58:00.001+01:00

Eigenlijk had ik niet zoveel zin in Geestenburg van Doug TenNapel. Zo’n strip over zombies, mummies en spoken – ik had niet het idee dat ik daarvoor de geschikte lezer was. Maar Geestenburg wist me toch te raken.

Het is een typische wereld waar Doug TenNapel ons heen voert. Je hebt daar bijvoorbeeld de BIOD, de Bovennatuurlijke Immigratie- en OpsporingsDienst, die geesten arresteert en terugstuurt naar het hiernamaals. Frank van der Galg, in dienst van de BIOD, stuurt per ongeluk een levend jongetje (Geert) naar het hiernamaals en dan beginnen de verwikkelingen.

Er zal een expeditie naar het hiernamaals moeten om het jongetje terug te halen. Frank besluit zelf te gaan, samen met zijn ex-geliefde Sara Gnost. Dat is inderdaad een flauwe woordspeling, maar misschien moeten we die op het conto schrijven van de vertaler, die overigens ook verschillende keren knoepers van taalfouten maakt. Er staan meer flauwiteiten in het boek, bijvoorbeeld de ‘P.C. Onthooftstraat’.

Geert was ongeneeslijk ziek, voordat hij ineens in een andere wereld terechtkwam. Die andere wereld blijkt verdeeld te zijn in allemaal koninkrijkjes (Geestenburg, Knokenrijk, Mummieveen) en daarboven staat een soort vorst der duisternis.

In stilte is er ook een geheimzinnige, donkere vliegenier bezig: Jos. Geert krijgt te horen dat Jos iedere berg gemaakt heeft en elke muur heeft gemetseld. ‘Sommige[n] beweren dat hij alles in zes dagen heeft gebouwd. Anderen beweren zes biljoen jaar… Het is moeilijk te zeggen, omdat tijd hier door elkaar loopt.’

Jos heeft dus wel trekken van God, de schepper. Hoewel Jos’ bedoelingen goed zijn, lijkt hij weinig macht te hebben. De meesten weten ook niet waar Jos is. Slechts door een smalle kier kun je hem bereiken.

Natuurlijk ontbrandt er een strijd tussen de goede en de kwade machten, waarbij Geert en Frank van der Galg aan de goede kant staan. Bij sommige passages heb je het idee dat je een simpel superheldenverhaal aan het lezen bent, over figuren als Superman of Spiderman, maar Geestenburg biedt meer.

Het boek gaat ook over de kracht van de verbeelding, waarmee je veel machtiger blijkt te zijn dan de fantasieloze mensen; over de hoop, die je altijd levend moet houden (ook als al vijf artsen je opgegeven hebben); over opofferingsgezindheid en doorzettingsvermogen; over ouders die domme dingen doen waardoor ze kinderen van zich vervreemden, maar die de kans krijgen om daarop terug te komen; en over de liefde die soms sterker blijkt te zijn dan mensen weten.

Al staat de setting me nog steeds wel tegen, uiteindelijk blijkt Geestenburg een boek vol positieve boodschappen te zijn. Het boek ontroert zelfs, als een dochter haar vader die al lang overleden is, alsnog de dingen vergeeft die hij haar heeft aangedaan.

Geestenburg heeft in Amerika een nominatie gehad voor de Eisner Award, als tienerstrip. In Nederland is het boek intussen genomineerd voor de Stripschapjaarprijs in de de categorie Buitenlands. Op zaterdag 10 maart worden de Stripschappenningen uitgereikt.

Toen David zijn stem verloor

2012-02-15T10:42:00.001+01:00

‘Ik zit in een donkere kamer en de muren zijn behangen met de scans van Davids lijf, het enige wat ik kan zien zijn zijn uitzaaiingen, die geven groen licht, er is geen deur, geen raam, ik zie alleen die uitzaaiingen.’

Dat is een citaat uit de beeldroman Toen David zijn stem verloor van Judith Vanistendael. Paula is hier aan het woord. Ze weet dat haar man kanker aan zijn strottenhoofd zijn en dat ze hem dus zal moeten verliezen. Hun beider dochtertje, Tamar, is nog maar acht jaar oud.

Judith Vanistendael richt de aandacht van de lezer op de verschillende mensen die met Davids ziekte te maken krijgen en wijdt aan elk van die personen een hoofdstuk. Eerst aan Miriam, de volwassen dochter uit Davids huwelijk, die net bevallen is van een dochtertje. In haar komen geboorte en dood samen. Voor op het boek staan de baby en David samen afgebeeld.

In het volgende deel volgen we Tamar, die een zeemeermin verzint met wie ze kan praten. Samen met haar vriendje Max, vraagt ze zich af of haar vader gemummificeerd kan worden en of zijn ziel in een potje bewaard kan worden.

Paula, Davids vrouw, die een druk leven leidt, wordt ineens geconfronteerd met een aanstaande dood. Het idee dat ze haar man zal moeten missen is moeilijk te verteren voor haar. Ze blijft alleen achter met Tamar en ze vraagt zich af of ze dat aankan.

En dan is er David zelf nog. Soms bezoekt zijn overleden oma hem en troost hem. Maar uiteindelijk, als David al niet meer kan praten, kiest hij voor euthansie. Op een briefje aan zijn dokter schrijft hij: ‘Ik wil gaan’. Maar euthanasie is verboden in Duitsland, waar dit verhaal zich afspeelt.

Op de laatste bladzijden gebruikt Vanistendael nauwelijks nog tekst. Niet alleen David valt stil, maar ook de schrijfster en uiteindelijk ook wij. Toen David zijn stem verloor is een indrukwekkend boek.

In haar vorige boeken (het tweeluik De maagd en de neger) gebruikte Vanistendael geen kleur. In dit boek aquarelleert ze. Ze kan op die manier haar tekeningen met dunne lijntjes losjes inkleuren. Sommige plaatjes, aan het einde van Davids leven zijn puur impressionistisch geworden.

De omvang van deze beeldroman is meer dan het dubbele van De maagd en de neger. Vanistendael blijkt werk van langere adem prima aan te kunnen.

De onzichtbare jongen

2012-02-14T11:29:00.000+01:00

Van Bernlef heb ik meer dan tien boeken gelezen. Volgens mij ben ik ooit bij De maker (1972) begonnen en toen heb ik via Sneeuw, Meeuwen en noem al die bekende boeken maar op, het werk van Bernlef bijgehouden.

Daarbij heb ik om een of andere duistere reden sommige boeken overgeslagen. Onder ijsbergen heb ik bijvoorbeeld nooit gelezen en Op slot ook niet. Tot voor kort hoorde in dat rijtje ook De onzichtbare jongen, maar aangezien een leerling het op de lijst heeft gezet, moest ik het wel lezen. Gelukkig maar.

De onzichtbare jongen is een geschiedenis van een vriendschap, maar het is meer. De liefde voor exacte waarnemingen, die bij Bernlef vaak terugkomt, vinden we ook in dit boek, evenals het koppel beweging/stilstand.

Bij Bernlefs stijl is iets opmerkelijks aan de hand. Bijna nooit streep ik bij hem zinnen aan die ik mooi vind of treffend of goed gevonden. Maar zijn stijl is wel effectief. Bernlef krijgt het altijd voor elkaar om je mee te laten leven met de hoofdpersoon. Kies maar een boek uit: Publiek geheim, Eclips, Hersenschimmen, Vallende ster (het mooiste wat Bernlef ooit geschreven heeft. Lees dat boekje!) – altijd ga je mee in de empathie waarmee het personage je getoond wordt.

Ook hier. We leven mee met Wouter die een hardloopkampioen lijkt te worden, maar ook met zijn vriend Max, van wie Wouter later zal beweren dat die ‘zo gek als een deur’ is. Max is op zoek naar een soort theorie van het al, hij wil zien hoe ‘de machinerie van het heelal’ in elkaar steekt. Hij doet dat door gedetailleerde windwaarnemingen.

Eerlijk gezegd kwam ik een beetje moeizaam op gang in De onzichtbare jongen, maar dat zal wel aan mij gelegen hebben: veel drukte en vermoeidheid daardoor. Maar toen de Olympische Spelen in Helsinki in zicht kwamen, kreeg het boek mij goed te pakken en daarna liet het mij niet meer los. Ik heb het boek in één zondag uit gelezen.

Ik ben er nog niet helemaal uit waarom De onzichtbare jongen mij soms aan het werk van K. Schippers deed denken. Misschien omdat Bernlef (ook door de ‘gekte’ van Max en door de geheimzinnige aandoening van Wouter) niet voor het nauwelijks beredeneerbare terugschrikt.

De onzichtbare jongen komt in ieder geval in mijn klassenbibliotheek. Dat boek moet maar eens door meer leerlingen gelezen worden.

No satisfaction

2012-02-13T11:44:00.000+01:00

Over de roemruchte jaren zestig weten we behoorlijk wat: Provo, bezetting van het Maagdenhuis, Rolling Stones in Nederland en meer, veel meer. Maar veel van wat we weten betreft de grote steden. Hoe verliepen die jaren zestig in een provinciestadje? Wie dat wil weten moet No satisfaction van Chris van Esterik lezen.

Chris van Esterik, een dorpsjongen uit Ingen, ging in 1962 naar het gymnasium in Tiel. In deze tijd was dat iets nieuws. In de decennia daarvoor waren het vooral de kinderen van de notabelen geweest die een gymnasiale opleiding kregen. Voor de rest was er hooguit de hbs, als je ‘een goede kop’ had. Maar in de jaren zestig drongen de kinderen van middenstanders, boeren en arbeiders door tot het gymnasium. Overal was van alles aan het verschuiven, dus ook in het leslokaal.

Van Esterik heeft zich goed in zijn onderwerp verdiept. Hij raadpleegde enkele tientallen archieven, interviewde zo’n vijftig mensen, waaronder enkele oud-klasgenoten en spitte de literatuur over de jaren zestig door.

En daarna tekende hij ons het beeld van het naoorlogse Tiel. We lopen met hem tussen de puinhopen van na de bevrijding en zien hoe het stadje zich opricht, hoe het maatschappelijke en culturele leven weer op gang komt en hoe de vertrouwde verhoudingen veranderen.

Die veranderingen gaan trouwens niet zonder slag of stoot. Op een schoolfeest wordt er voor het eerst popmuziek gedraaid. De auteur is de diskjockey. De rector met zijn priemende blik komt binnen en daarna is meteen het feest afgelopen.

Maar de nieuwe tijd blijkt niet te keren. De school krijgt ander personeel, met andere opvattingen. Het establishment wankelt.

Van Esterik heeft een prachtig boek geschreven, dat zich kan meten met het veel geprezen Jorwerdboek van Geert Mak. De bevolking van een provinciestad komt tot leven en ook als je nog nooit in Tiel geweest bent, heb je het idee dat je na het lezen van dit boek een beetje Tielenaar geworden bent.

Gevoelswaarde

2012-02-11T09:27:00.001+01:00

Scribent

Bij mijn ontbijt vanochtend las ik in de boekenbijlage van NRC Handelsblad van gisteren een artikel van Atte Jongstra over de seksuele revolutie in de achttiende eeuw. Daarin kwam de volgende zin voor:

De kracht van een land hangt volgens meer dan één achttiende-eeuwse scribent af van het aantal inwoners - elke geslachtsdaad is daarmee een kans de natie te versterken.

Mijn oog bleef hangen aan het woord 'scribent'. Ik heb het idee dat dat de laatste tijd vaker voorkomt als synoniem van 'schrijver', 'auteur', 'degene die het geschreven heeft'. Voor mij heeft 'scribent' een negatieve betekenis. Een schrijver die ik waardeer zal ik nooit 'scribent' noemen. Ik reserveer die benaming voor auteurs van slecht geschreven stukken, stukken waarvoor ik mijn neus ophaal, stukken die ik - met het gebruik van een cliché - zou kwalificeren als: schoolkrantniveau.

Van Dale geeft als betekenis: 'schrijver' en zet daarachter: '(vaak in min.zin) prulschrijver'. Dat 'vaak' doet mij vermoeden dat de betekenis aan het verschuiven is en dat de gevoelswaarde minder negatief aan het worden is.

Dat de negatieve betekenis van 'scribent' aan het verdwijnen is, is eenvoudig te googlen: een 'bureau voor boeken' noemt, zichzelf diskwalificerend, scribent, een blogger in Zeeland ook (maar dat kan ironie zijn) en HP/De Tijd berichtte over een 'Volkskrant-scribent' bij Pauw & Witteman.

Hoe Jongstra het woord gebruikt, is mij niet helemaal helder. Eerst noemt hij schrijvers die hij duidelijk waardeert, maar daarna gaat hij over tot wat hij 'politieke rekenkunde' noemt, waarbij het de geciteerde zin noteert. Wellicht dat hij alleen al door het gebruik van het woord 'scribent' zijn afkeuring voor die politieke rekenaars wilde uitdrukken.

Criticaster

In het Nederlands Dagblad van gisteren las ik een artikel van Hans Hopman over de consuminderende, reformatorische blogster Teunie Luijk. Die doet het nu even rustig aan, omdat ze zich wil bezinnen: besteedt ze niet te veel tijd aan het bloggen in plaats van aan haar gezin? Iemand die haar goed kende, heeft haar opgebeld en haar die vraag gesteld.

Hopman schrijft:

En ze neemt de criticaster serieus omdat deze 'het beste met me voor heeft'.

Dat is vreemd: een criticaster serieus nemen. Een criticaster is immers niet alleen maar iemand die kritiek heeft, maar een criticus van laag allooi. Een criticaster kan er niets van, evenals een politicaster (een beunhaas in de politiek), een poëtaster (een rijmelaar) en een filosofaster (iemand die zich aanmeet een filosoof te zijn) prutsers zijn.

Van Dale geeft voor criticaster dan ook de synoniemen 'muggenzifter' en 'vitter'. De omschrijving van de betekenis: 'iem. die iets of iem. streng, vooral ongunstig of kleingeestig, beoordeelt.' Van Dale laat dus ook nog een klein beetje ruimte om een strenge criticus criticaster te noemen.

Mijn indruk was dat de pejoratieve betekenis van 'criticaster' aan het verdwijnen is en dat veel mensen het gebruiken omdat het interessanter klinkt dan criticus. Na wat googlen vond ik bijvoorbeeld:

Op NOS.nl: Criticaster krijgt rol in Feuten. Het blijkt hier om Jurg van Ginkel te gaan en het is helemaal niet de bedoeling om Van Ginkel eens even op zijn plek te zetten. Nee, het is juist leuk voor hem dat een personage in een tv-serie zijn naam draagt.

Op webwereld.nl vond ik 'Cloud-criticaster Oracle komt met privé cloud', op AT5.nl 'Criticaster ontmoet dan toch wethouder Ossel' en op ispam.nl las ik 'Nominet criticaster in het bestuur gekozen'. Het zijn drie citaten die ik geplukt heb op de eerste twee bladzijden van de vindplaatsen die Google me geeft. Er zijn er (veel) meer. In deze drie gevallen is ten onrechte gekozen voor 'criticaster' lijkt me. Er was 'criticus' bedoeld.

Snoopy. Peanuts compleet (1953 en 1954)

2012-02-09T14:35:00.001+01:00

Silvester Strips brengt een complete verzameling uit van de bijna achttien duizend krantenstrips die Charles M. Schultz maakte onder de titel Peanuts, een titel die hem overigens opgedrongen was en die hij verafschuwde. Intussen is het tweede deel van de verzameling verschenen, de stroken uit 1953 en 1954.

In deze jaren worden de personages Smeerkees (nomen est omen) en Charlotte Braun geïntroduceerd, het meisje dat zo luid praat. En verder komen we de vertrouwde figuren tegen: Snoopy de hond, de dominante Lucy, Schroeder met zijn pianootje en Linus met zijn dekentje.

En de vertederende Charlie Brown natuurlijk. Af en toe moet Lucy erkennen dat hij veel weet, maar meestal voelt Charlie zich een buitenbeentje. 'Ik heb het gevoel dat iedereen me altijd uitlacht', zegt hij tegen Lucy. Om dat weer te corrigeren: 'De enige keer dat ze niet lachen is als ik een grapje maak'.

Voor liefhebbers van de Snoopystrips is deze verzameling strips een must. Zijn er trouwens werkelijk mensen die niet van Peanuts houden?

Aan boord van de Morgenster

2012-02-09T13:28:00.000+01:00

Eerlijk gezegd had ik nog nooit gehoord van de schrijver Pierre Mac Orlan. Hij schreef onder andere A Bord de l'Etoile Matutine en ook dat boek was mij geheel onbekend. Maar nu is het in een vrije bewerking verstript door Riff Reb's, die er een mooie piratenstrip van gemaakt heeft: Aan boord van de Morgenster.

In deze strip kijkt een oude piraat terug op zijn leven, waarin hij als jongetje, vluchtend voor de wet, aan boord van Morgenster gekomen is. Intussen heeft hij er een heel leven op zitten.

De wandaden van mij en mijn metgezellen, vrijbuiters van de zee, vertrouw ik toe aan dit boek. Dan moet ik niet langer de duivel in mijn oor horen fluisteren: "Vertel de mensen toch over de inname van Maracaibo, over de schoonheid van de lsetjes uit Savannah la Mar, en over hoe jij, als kleine Bretoen van veertien jaar, het blinkende Caribische zonlicht mocht aanschouwen.

Er zit natuurlijk wel wat weemoed in de herinneringen, maar het is bepaald geen heldenverhaal geworden. De heroïek van de jongensboeken ontbreekt geheel. Het zeeroversleven blijkt voor een groot deel te bestaan uit mislukkingen, saaie tijden, zaken waarvoor je je moet schamen.

Riff Reb's heeft een soepele hand van tekenen. Hij tekent en schildert met inkt, waarbij hij met veel schaduwpartijen werkt. Hij gebruikt meestal slechts een enkele steunkleur, die wisselt per hoofdstuk en ook als er binnen het verhaal teruggegrepen wordt op herinneringen van een personage; dan zijn tekeningen in grijzen.

Achter in het boek zijn schetsen opgenomen die nog weer eens laten zien hoe goed de tekentechniek van Riff Reb's is. Lekker boek.

Rhythm

2012-02-08T15:00:00.001+01:00

Rhythm heet het verzamelde stripwerk van Peter Pontiac. Voor mij heeft die titel te maken met de vaart die in Pontiacs werk zit. Pontiac is rock 'n roll, Pontiac tekent de rafelranden van het leven, de seks, de drugs. En hoe zwart het beeld ook is dat hij soms schetst, altijd licht het op door de humor. En altijd zijn er de rake teksten van Pontiac.

Peter Pontiac (geboren als Peter Pollmann) kreeg vorig jaar de prestigieuze Marten Toonder Prijs voor zijn oeuvre. Zijn uitgever bracht daarom zijn verzamelde stripwerk uit in een prachtig, gebonden boek. De strips staan er in chronologische volgorde in, waarbij er zelfs onvoltooide strips zijn opgenomen, die voor een deel nog uit schetsen bestaan.

Al met al geeft het een fraai beeld van wat Pontiac allemaal kan. Niet in dit boek opgenomen is Kraut, waarover ik al eerder schreef. Pontiacs zoektocht naar zijn vader, een indrukwekkend en ontroerend boek.

Intussen heeft Pontiac ook al heel wat illustraties gemaakt in de loop van de jaren, waarvan er verscheidene terug te vinden zijn op zijn website. Zouden die ook niet eens samengebracht moeten worden in een boek?

Rekel

2012-02-05T10:00:00.001+01:00

Anne Frank hield van het werk van Cissy van Marxveldt. In haar dagboek schrijft ze dat ze delen leest van de serie Joop ter Heul, Een zomerzotheid en De stormers. Dat laatste boek bevalt haar overigens minder: ‘Het is wel leuk, maar het haalt het lang niet bij Joop ter Heul’. Ze voegt eraan toe: ‘Overigens vind ik dat Cissy van Marxveldt knal schrijft. Ik zal haar boeken beslist ook aan mijn kinderen laten lezen.’

Er is ook wel gesuggereerd dat Cissy van Marxveldt een voorbeeld geweest zou zijn voor Anne Frank en dat ze haar dagboek ook in een dergelijke stijl wilde schrijven. Of Anne daar zelf over geschreven heeft, weet ik niet. Het is ook alweer decennia geleden dat ik Het Achterhuis heb gelezen.

Het leek mij leuk om iets van Van Marxveldt te lezen met Anne Frank in mijn achterhoofd. Ik koos daarvoor Rekel, een boek uit 1924, dat Anne gelezen zou kunnen hebben, al hebben we er geen enkele aanwijzing voor.

De rekel in dit boek is de freule Elisabeth (Betty) van Opvoort, een meisje zonder ouders dat bij haar oom Boudewijn woont, op het landhuis Boeckstate. Betty zegt daarover: ‘Het is een verrukkelijk huis vol onverwachte nissen, kronkeltrappen, waarvan ik als kind ettelijke keren afgeslagen ben, en twee torens, die je een wijd vergezicht bieden over de aanverwante bezittingen.’

Ze sluit vriendschap met de nieuwe bewoners van het huis ‘De Katuil’, daar in de buurt. De vrouw des huizes, Vera, wordt een goede vriendin, dier man, ‘de Koning’, figureert wat op de achtergrond en de deugnieten van zonen, Tok en Noek, stelen het hart van Oom Boudewijn. Ook komt er een nieuwe bewoner in het huis ‘De Binkel’, een knappe jongeman (officier, piloot), Jan Willem Luber.

Je snapt al wat er gebeurt: Betty wordt verliefd, al lijkt het aanvankelijk niets te worden. Ze wijkt zelfs uit naar Engeland als ze het idee heeft dat ze geen kans heeft. Maar als Jan Willem zwaar gewond wordt bij een vliegtuigongeluk, snelt Betty naar hem toe. Eind goed, al goed.

Het boek is in de ik-vorm geschreven. Of dat gebruikelijk is bij Cissy van Marxveldt, weet ik niet. Het is wel de vorm die Anne Frank later ook gebruikte, wat bij een dagboek nogal logisch is.

Betty is een vrolijke tiener. Het boek begint met een tirade van Oom Boudewijn tegen een personeelslid. Betty ligt nog in bed.

‘Ik grijnsde boven mijn dekens, want Oom Boudewijns getier was niet van geest ontbloot, al is het dan een hyper-onwelvoegelijke geest, die niet voor herhaling vatbaar is. Natuurlijk had Karel het badwater te heet laten worden, en tussen geproest en gesnuif door slingerde Oom Boudewijns stem zijn onomwonden weinig vleiende meningen naar Karels gladde, gepommadeerde hoofd.’

Betty hoort het geraas met een glimlach aan. Kennelijk heeft ze een opgeruimd karakter en ze kan haar omgeving met ironie bezien. Ik moest denken aan de schrijftrant van Henriëtte van Eyk, van wie ik indertijd De kleine parade las. Haar vlotte schrijftrant sprak me toen wel aan en ik las ook Gabriël en De jacht op de spiegel. Of mijn associatie terecht is, zou ik moeten controleren. Van Eyk, die nog eens samen met Vestdijk een briefroman schreef, is zo ongeveer vergeten, geloof ik. Er moeten nog (gelezen en ongelezen) boeken van haar in mijn boekenkasten staan.

De ironie in de beschrijvingen treffen we bij Anne Frank ook wel aan en ook, zeker in het begin, een zekere opgeruimdheid. Rekel houdt lang een lichte toon en zelfs als Betty echt ongelukkig is, zijn er nog luchtige zinswendingen, die ze voor een deel gebruikt om haar werkelijke stemming te verbergen. Aan Vera begint ze een brief met:

‘Pas heb ik een brief aan Oom Boudewijn dichtgelikt, en nu slinger ik nog aan de jouwe. Ik was heel blij met je epistel, dat me weer even verplaatste in Dear Old Home. Alles met een hoofdletter. En jullie kiek staat nu voor me tegen een dictionnaire aangeleund.’

Dat dichtlikken, dat slingeren, het epistel, het grappig bedoelde Engels, met hoofdletters, die leunende kiek – allemaal ironie, luchtigheid. Het is de schwung waarmee Van Marxveldt schrijft en daarmee zal ze ongetwijfeld een glimlach op de gezichten van haar lezeressen gebracht hebben.

Die ironie heeft Anne Frank ook. Ze begint haar dagboek met ‘Vrijdag 12 juni was ik al om 6 uur wakker en dat is heel begrijpelijk, daar ik jarig was.’ Ze vertelt dat vroeg wakker was, doet een stapje terug, zodat ze iets meer afstand heeft en vertelt dat dat begrijpelijk is. Ironie heeft vaak dat effect: een beetje afstand nemen, zodat je meer als een toeschouwer dan als een deelnemen de gebeurtenissen kunt beschrijven.

Op 13 juli 1943 (ruim een jaar na het begin van het dagboek) schrijft Anne:

‘Gistermiddag had ik met vaders verlof aan Dussel gevraagd of hij het alstublieft goed zou vinden (toch erg beleefd) dat ik twee keer in de week van het tafeltje in onze kamer ook ’s middags van vier uur tot half zes gebruik zou kunnen maken. […] De reden was dus redelijk en de vraag alleen zuivere beleefdheid. Wat denk je nu wel dat de hooggeleerde antwoordde: ‘Neen’.

Het zinnetje tussen haakjes is wel duidelijk een manier van ironisch afstand nemen, maar natuurlijk ook dat ‘hooggeleerde Dussel’. Het lijkt me dat Anne Frank dat op een eenzelfde manier doet als Cissy van Marxveldt. Bij beiden zijn talloze andere voorbeelden te noemen. Daarin zijn het verwante schrijvers.

Van Marxveldt overleefde de oorlog overigens wel. Ze was al voor de oorlog gedeeltelijk verlamd, door een hersentumor, die een beroerte veroorzaakte. Daardoor had ze zich aan moeten leren linkshandig te schrijven. In de oorlog zat haar man in het verzet. Hij werd geëxecuteerd in de duinen van Overveen. De Wikipedia-auteur schrijft dat Van Marxveldt daarna haar inspiratie kwijt was, al publiceerde ze nog wel enkele boeken. Ze stierf in 1948, op achtenvijftigjarige leeftijd.

Toen ik in de jaren tachtig op een mavo in enkele zogenaamde ‘taakuren’ de schoolbibliotheek beheerde, stonden daar nog boeken van Cissy van Marxveldt in en die werden af en toe ook nog wel uitgeleend, geloof ik. In ieder geval waren ze er toen nog. Sterker nog: ze zijn er nog steeds. Een deeltje van Joop ter Heul en ’n Zomerzotheid zijn nog steeds leverbaar door uitgeverij Kok, zie ik zojuist. Ik weet dat een antiquariaat hier in de buurt nog een hele stapel Van Marxveldt heeft, herdrukken met een omslag en illustraties van Hans Borrebach. Misschien moet ik daar binnenkort nog eens langsgaan.

Wat wij moeten weten

2012-02-04T08:31:00.000+01:00

Jarenlang heb ik Willy Linthout niet serieus genomen. Slechts eenmaal las ik een deel van de stripserie Urbanus en ik vond het helemaal niks. De tekeningen vielen mij nauwelijks op, geloof ik, en het verhaaltje was grappig bedoeld, maar ik vond het stomvervelend. Misschien zou bij herlezing blijken dat ik het nog steeds met mijzelf eens ben; misschien had ik toen al beter moeten lezen.

Later ging Linthout een andere kant op. Hij schreef de serie Jaren van de olifant en een begin van een vervolg (De leveling) daarop. Het zijn strips met een autobiografische aanleiding: Linthouts zoon benam zichzelf het leven. In de strip leren wij Karel Germonprez kennen die dat verlies probeert te verwerken.

Linthout werkt met plaatjes die allemaal even groot zijn, in potlood. Hij inkt zijn tekeningen niet, wat ze het uiterlijk van schetsen geeft. Het blijkt bijzonder goed te werken. Juist in beeldverhalen waarin de schrijver aan het zoeken is, mag een tekening ook wel iets zoekends, iets kwetsbaars hebben.

In een nieuwe serie, Wat wij moeten weten, figureert Karel Germonprez ook weer, maar hij staat niet centraal. De hoofdpersoon is Moedre, de moeder van Karel, Valère en Roger. Het gaat niet goed met moeder: aan het eind van deel 1 ('Solden in Griekenland') moet ze naar het ziekenhuis en in deel 2 ('De ingreep') dreigt het daar mis te gaan. Maar Moedre redt het.

Dan krijgt ze echter te horen dat Wannes, de zoon van Karel zelfmoord heeft gepleegd. Het is schrijnend om te lezen hoe wanhopig moeder probeert het nieuws te ontkennen, zelfs als ze Karel voor het eerst weer ontmoet naar Wannes' dood. Met alle geweld wil ze het over andere dingen gaan hebben, zoals ze ook na het bericht van Wannes' dood gewoon is gaan kaarten.

De tekeningen van Linthout zijn onmiskenbaar karikaturaal en de humor is er altijd. Ze doen daarmee geen afbreuk aan de ernst van het verhaal, maar versterken die juist. Je kunt breed glimlachen om Valère, de ongetrouwde zoon die nog steeds bij zijn moeder woont en allerlei inventieve uitvindingen doet, zoals een nagelguillotine, omdat moeder de nagels van haar tenen niet meer zelf kan knippen. Het geeft wat luchtigheid aan het verhaal, zodat je de zwaarte ervan kunt (ver)dragen.

Bovenal zijn de verhalen van Linthout menselijk, ontroerend. Met nietsontziende eerlijkheid kijkt Linthout naar zijn leven en zijn omgeving en maakt er prachtige stripliteratuur van.

Hoog water

2012-02-03T22:16:00.000+01:00

De dagen dat het water zo ver steeg dat het het journaal haalde, liggen alweer een tijdje achter ons. Verscheidene uiterwaarden staan nog blank, maar er is geen gevaar bij en dus is het geen nieuws.

Als het water hoog stond in de winter, hoorde je altijd wel mensen zeggen: 'En nu het deksel erop', waarmee ze bedoelden dat het zou moeten gaan vriezen. De vorst hebben we intussen en daarmee dus ook het deksel.

Mijn grootouders woonden buitendijks, aan de Waal. Als het hoog water was (en in mijn herinnering was het dat elk jaar wel een keer) konden we niet meer over de ‘uiteweg’ naar het huis van opa en oma en moesten we roeien.

Meestal bleef het huis zelf droog, al liep de kelder altijd wel vol water. Als het water bleef stijgen, liep eerst de deel onder, later de keuken en nog weer later de rest van het huis. Dan werd er een plank gelegd, het ene eind op de heining, het andere in het keukenraam en zo kon je dan vanaf de roeiboot in het huis komen. Dat heb ik trouwens nooit meegemaakt; ik ken het alleen uit verhalen.

Water op de deel herinner ik me wel en ik zie ook een klein laagje water in de keuken staan, maar ik weet niet of ik mij dat herinner of verbeeld.

In ieder geval zal ik nooit de zomers vergeten waarin ik bij opa en oma logeerde. Ik sliep dan achter het rechter van de twee zolderramen. ’s Ochtends werd ik altijd gewekt door het geronk van de schepen. Sommige van de grote duwboten kende ik bij naam: Mannesmann I en II, Walrus, Zeeleeuw.

Het is al jaren geleden dat ik zulk geronk heb gehoord, maar ik hoef er maar eventjes aan te denken of het vredige geluid is er weer. Niemand kan het me nog afnemen.

Likmevestje

2012-02-03T12:14:00.006+01:00

Niet alles staat mij aan in Likmevestje van Elma van Haren. Een aantal gedichten komt niet veel verder dan wat woordspel en wat absurdisme. Best vrolijk allemaal, maar zulke gedichten hebben niet zoveel om het lijf.

Nou ja, de gedichten zijn voor kinderen bedoeld, denkt u misschien. Dat is zo, en misschien vinden kinderen juist die gedichten wel heel leuk. Maar ik houd meer van gedichten als het volgende:

Op

Onze vriendschap rolt niet meer zo soepel.
Het is net een oude fiets, die zielig
zwalkt met kreupel in zijn spaken.
Al plaagt mijn vader
‘op een oude fiets kun je het goed leren’;
ik lach niet om die grap, ik kan

de slag in het wiel niet keren.
Het knarst en zaagt, de roest
knaagt aan onze vriendschapsziel.
Ik wil ons fietsen staken.
We moeten echt eens praten,
maar wie zet de eerste stap?

Ik ontloop je. Ik neem niet op
als de telefoon thuis gaat of mijn mobiel.
Ik ben zo bang dat ik hardop zeggen zal,
dat ik je niet meer leuk vind. Ik voel het,
onze vriendschap is naar de haaien!
Het ergste is, dat ik, hoe hard ik ook trap,
er niet om heen kan draaien.

Ja, de vriendschap is voorbij!
Dat doet ontzettend zeer, ik zweer bij vriendschap.
Zonder jou ben ik niet gewend aan enkel mij.
Daarom neem ik de telefoon niet op
en rij een blokje om als ik je in de verte zie.
Ik droom van ons, fietsend meet wapperende haren.
Ik koester het idee dat je mijn vriend nog bent.

Dat brengt me tot bedaren.
Ook al zal ik je nooit meer spreken,
ook al geef ik taal noch teken,
jij blijft mijn vriend in mijn gedachten.

Pas over honderd jaar baggeren ze die oude fiets
als een druipend zwart skelet
uit de donkergroene grachten.

Dit gedicht blijft bij mij hangen, merk ik. Komt dat doordat het een goed gedicht is of heeft het inhoudelijk met mij te maken? Ik vermoed dat het komt doordat ik bij het lezen van dit gedicht moet denken aan het prachtige lied van Tom Waits, ‘Broken Bicycles’, dat ik leerde kennen in toen het (gecombineerd met ‘Junk’ van Paul Mc Cartney), werd gezongen door Anne Sofie von Otter met Elvis Costello.

In dat lied wordt de liefde vergeleken met kapotte fietsen:

Summer is gone, our love will remain
Like old broken bicycles, out in the rain

En het lied eindigt met

For the things that you've given me
Will always stay
They're broken
But I'll never throw them away

Ach, wat heb ik indertijd gezwijmeld bij dit lied. En nu roept Van Haren dat allemaal weer naar boven met haar kindergedicht. Alleen daarom al vond ik de bundel de moeite waard.

Met excuus voor de plaatjes die tijdens het filmpje vertoond worden en die, op de fietsen na, niets met de inhoud van het lied te maken hebben.

Duifies (Knipoog 3)

2012-02-03T10:23:00.000+01:00

In de Volkskrant van woensdag 1 februari stond een artikel over postduiven. Een Chinese zakenman blijkt een Nederlandse postduif te hebben gekocht voor maar liefst 250.400 euro. De kop boven het artikel: ‘Duifies, duifies, wat zijn ze duur’.

In deze kop wordt geknipoogd naar Ja zuster, nee zuster waarin Leen Jongewaard zingt dat de duifies maar bij Gerretje moeten komen. In het refrein treffen we de regel ‘Duifies, duifies, wat zijn ze mak’ aan.

Een knipoog werkt alleen bij de goede verstaander. Jongewaard is alweer jaren dood en alleen een oudere krantenlezer herinnert zich hem nog. Maar er is een verfilming van Ja zuster, nee zuster geweest in 2002 en in 2009 volgde daar een musical op, zodat ook lezers van onder de vijftig terug kunnen knipogen.

De auteur van het Volkskrantartikel, Irene de Pous, werd overigens in 1985 geboren. Toen Leen Jongewaard overleed, was zij een jaar of elf.

Uit de kunst

2012-02-01T15:05:00.002+01:00

Willem de Vos heeft al verschillende boeken met miniatuurverhalen gepubliceerd. De verhalen zijn zelden langer dan een bladzijde en meestal behoorlijk wat korter. Een van de vorige bundels ging over onderwijs en opvoeding (Hier onderwijst men de jeugd), de nieuwste bundel bevat verhalen over kunst en draagt dan ook de titel Uit de kunst.

De Vos verzamelt al jaren verhalen. Ook bij de verhalen uit deze bundel is niet duidelijk welke hij kant-en-klaar gevonden heeft, welke hij bewerkt heeft en welke hij zelf heeft geschreven, maar dat is niet erg. De bundel is toch een eenheid geworden, door de verteltoon die het hele boek door ongeveer hetzelfde blijft.

Sommige van de verhalen hebben een metaforische kracht, bij andere wordt er net iets te veel uitgelegd en slaat het slot het verhaal een beetje dood. Uit literair oogpunt is dat misschien jammer, maar ik kan mij ook voorstellen dat mensen dit boekje gaan lezen vanwege de levenslessen die eruit te halen zijn. Het moralisme dat in verschillende verhalen zit, is voor hen dan ook geen belemmering.

De Vos laat zo’n beetje alle kunsten aan bod komen, beeldende kunst, muziek, dans, literatuur. Daarbij staat vaak de kunstenaar centraal en in nagenoeg alle gevallen is dat ook de persoon met wie de lezer zich identificeert. Met sympathie worden de kunstenaars getekend.

De auteur heeft zich bij het schrijven van de verhalen bescheiden opgesteld. De stijl is weinig persoonlijk, de verhalen zouden van iedereen kunnen zijn. Dat zorgt misschien voor een zekere kleurloosheid, maar aan de andere kant worden ze er ook tijdloos door. De Vos heeft ze uit alle tijden en alle streken bij elkaar gezocht, heeft ze bij elkaar geplaatst en heeft daarna een stapje terug gedaan. Het zijn niet zozeer zijn verhalen geworden, maar meer zijn verzameling, waarin tijd en plaats wegvallen: de lezer leest alle verhalen in het nu.

Uit de kunst is een boekje dat ook dertig jaar geleden had kunnen verschijnen en waarschijnlijk zullen er over dertig jaar nog wel mensen zijn die het geïnteresseerd ter hand zullen nemen.

Willem de Vos bij Cultureel Café Dante

Doeschka Meijsing overleden

2012-01-31T20:57:00.003+01:00

afbeelding: uitgeverij Querido

Doeschka Meijsing is overleden, ze is 64 jaar oud geworden. Ik hoorde het net op het journaal en merkte dat ik schrok. Waarschijnlijk doordat je er niet op rekent bij iemand van die leeftijd. Maar ook doordat ik haar al zo lang lees, vermoed ik.

Wanneer ben ik begonnen Meijsing te lezen? Eind jaren zeventig, vermoed ik, toen haar boek De kat achterna (1977) bij ECI verscheen in de serie Schrijvers van nu. Volgens mij heb ik toen niet meteen daarna Robinson en De hanen en andere verhalen en ook Tijger, tijger! las ik niet meteen nadat het verscheen.

Maar Utopia of De geschiedenissen van Thomas (1982) heb ik gekocht zodra het in de winkel lag en ik was onder de indruk. Beer en jager (1987) vond ik een schattig boek en De beproeving (1990) heb ik zeker drie keer gelezen.

Dat laatste boek is een soort moderne variant van het bijbelboek Jona. Jona, die maar blijft mokken en rouwen over de liefde die voorbij is. Ik vond het een fascinerend boek, ook omdat ik de hoofdpersoon wel kon navoelen, maar niet helemaal kon begrijpen. Het zal van Meijsings boeken mijn lievelingsboek blijven, vermoed ik, al heb ik ook genoten van Vuur en zijde, 100 % chemie en De weg naar Caviano.

Dat Cavianoboek noemde ik nog toen ik over Stephan Enter schreef. Ik moest er bij het lezen van Grip meteen aan denken.

Over de liefde is ook een prima boek, maar het deed me minder, merkte ik. En soms moest ik mezelf tijdens het lezen echt bij de les houden, maar dat had misschien meer met mijn vermoeidheid dan met het boek te maken.

Eenmaal heb ik Doeschka Meijsing ‘live’ meegemaakt, zo’n twintig jaar geleden. Ze werd geïnterviewd in de bibliotheek van Bennekom en ik weet nog dat ik dat liever zelf had gedaan, maar dat zat er blijkbaar niet in. Of zij die avond boeken gesigneerd heeft, wist ik niet meer, maar in mijn boekenkast blijkt een exemplaar van De beproeving erin te staan, met daarin haar naam. Het blijkt op 5 september 1992 geweest te zijn.

De beproeving blijkt trouwens het enige Meijsingboek dat in mijn boekenkast staat. Over de liefde moet ergens op een stapel liggen en de rest zit in dozen en ik weet niet in welke. Hoeveel sympathie en waardering ik ook heb voor Meijsings oeuvre, de laatste jaren heb ik het niet herlezen, zo blijkt.

Om ik weet niet welke reden heb ik Meijsings roman De tweede man (2000) nooit gelezen. Dat moest ik toch maar eens gaan doen.

De vliegeraar

2012-01-30T16:13:00.000+01:00

Van de zeven Nederlanders die De vliegeraar van Khaled Hosseini niet gelezen hebben, ben ik er eentje van. Toegegeven, de film heb ik wel gezien en ik heb ook wel het een en ander over het boek gelezen. Aardig boek over een andere cultuur, leek me, maar ik had de verwachting dat het me te weinig literair plezier zou verschaffen.

Nu is er ook een verstripping van het boek. Ook dat begon ik met een zekere scepsis, maar eerlijk is eerlijk, dat is best een aardige strip geworden. Er is zelfs een bladzijde waarbij de tekeningen andere informatie geven dan de tekst, zodat er ook echt geprobeerd is iets met de vorm te doen.

Fabio Celoni en Mirka Andolfo tekenden de roman met vrij forse lijnen. De inkleuring is misschien net iets te gelikt: de kleuren zijn aan de harde kant, met in veel vlakken waarin lichtere gedeelten wel erg nadrukkelijk oplichten.

Eigenlijk zijn dat geen dingen om echt over te zeuren. Voor wie De vliegeraar nog niet kent, zal deze beeldroman een aardige kennismaking zijn en degenen die de roman al gelezen hebben en de film al gezien, zullen zien dat een ander medium toch een net iets ander verhaal oplevert.

Dagen van gras

2012-01-29T21:18:00.001+01:00

Eerlijk gezegd had ik nog nooit van Philip Huff gehoord en bij Dagen van gras moest ik vooral aan het nummer van Spinvis denken: ‘Je weet hoe ze zijn / dagen van gras / dagen van stro.’ Wat dan die dagen van gras zijn, wordt me uit dat nummer niet zo duidelijk. Heeft dat gras met ‘weed’ te maken? In het boek van Huff wel, lijkt me.

Bij dat gras moest ik ook denken aan ‘Gelijk het gras is ons kortstondig leven’. Als kind zag ik dat in de kerk wel eens staan op het bord met psalmen die in de dienst gezongen zouden worden en dan wist ik meteen dat er weer iemand overleden was.

In het boek van Huff leren we Ben kennen, die na het roken van joints en het gebruik van paddo’s in een psychose terechtkomt. De ramp blijkt nog groter dan hij zich aanvankelijk realiseert. Langzamerhand wordt je duidelijk wat er allemaal gebeurd is.

Heel gemakkelijk was Bens leven toch al niet. Zijn grootvader is overleden, zijn ouders zijn overleden en zijn vader is daarna vertrokken naar Engeland. Gelukkig is er zijn vriend Tom Samson, met wie hij veel kan delen.

Huff heeft een heel aardig boek geschreven, waarin popmuziek (vooral van The Beatles) mooi door het verhaal geweven is. Dat heeft hij ook geprobeerd met het schaakspel en met beelden die daaraan ontleend zijn. Maar je merkt al gauw dat Huff van schaken eigenlijk niet zoveel verstand heeft.

Dagen van gras is een boek dat het prima zal doen in een schoolbibliotheek. Jongeren die worstelen met het leven zullen wellicht iets in Ben herkennen of aan hem de troost ontlenen dat het blijkbaar nog erger kan dan ze zelf ervaren hebben.

Het boek is intussen ook verfilmd. Hieronder de trailer.

Dichters als u en ik

2012-01-26T21:30:00.005+01:00

Neem nooit een dichter, m'n dochter.
Zo een met een dichterskop,
zo eentje met lange haren
zo een op een zolderkamer,
zo een wordt er ook met de jaren
niet monogamer op...

Dat schreef Annie Schmidt in het gedicht ‘Raad’. Een moeder adviseert daarin haar dochter om niet met een dichter te trouwen, maar met een kruidenier:

Neem liever de kruidenier, dochter.
Want alle tederheid die bij hem
uitstijgt boven de kersenjam
en boven de zakjes blauw
dochter, is altijd voor jou.

Blijkbaar zag Annie Schmidt dichters niet als betrouwbare levenspartners. Zij kon het weten, want zij was zelf een dichter.

Wat zij schrijft, past bij het romantische beeld van de dichter. De dichter blijft ’s nachts op en ligt overdag in bed, drinkt liters wijn, jenever of absint, pikt elke avond een ander lief op in de kroeg en doet allerlei dingen die wij gemiddeld genomen niet doen.

Een dichter heeft geen maatschappelijke functie, kijkt geen tv en leest geen krant. In zijn hoofd vormen zich zinnen als:

laat ook de minnaars nog liggen en stilte
zwart tussen hun zilveren oren en ach
laat de meisjes hun veertjes nog schikken en glimlachen

Dat zijn toch heel andere zinnen dan ‘Mag het iets meer zijn?’ en ‘Hebt u dat niet kleiner?’ Zinnen die gewone mensen in gewone situaties gewoon tegen elkaar zeggen.

Het spijt me, maar ik moet u dat romantische beeld van de dichter afnemen. Natuurlijk zijn er dichters die schrijven dat alleen de namen van de grote drinkers voortleven, natuurlijk zijn er dichters die zich dood gezopen of gespoten hebben. Natuurlijk zijn er dichters voor wie geen vrouw veilig is. (Moeder ga voor je dochter staan, daar komt weer een dichter aan).

Maar er zijn veel meer dichters die, net zo braaf als wij, een baan hebben en een geregeld leven leiden. Pierre Kemp was tot aan zijn pensionering loonadministrateur bij de steenkoolmijnen en schreef zijn gedichten in de trein van en naar zijn werk. Vandaar ook dat hij veel korte gedichten heeft geschreven.

Rutger Kopland verdiende zijn brood als psychiater, Esther Jansma is archeoloog, Leo Vroman is hematoloog, drs. P is econoom, Ed Leeflang was docent, net als trouwens Driek van Wissen en Thomas Lieske.

Veel van die dichters hebben ook keurig relaties. Anton Korteweg is al jarenlang met dezelfde vrouw getrouwd en daar dicht hij dan ook over. En niet alleen maar hooggestemde gedichten over iemand die wel even de sterren zal gaan plukken of die al vroeg in de ochtend jubelt: ‘Je bent een droom die naast me ligt.’ Nee, Kortweg schrijft:

Je kan wel merken dat ik ouder word:

naakt lig ik naast je en ik hoef niet eens.

Kwam daar een jaar of twintig terug eens om.

Zag ik je knie, hij stond al voor je klaar.

U hebt natuurlijk allemaal een relatie waar nog steeds de vonken vanaf springen, zodat u nog zonder kruik of elektrische deken kunt. U en uw partner wanen zich misschien nog halfgoden. Maar dichters zijn gewone mensen; zij doen hun boodschappen bij de Aldi, betalen op tijd hun belasting en klagen over de prijs van de benzine.

Waarom houden veel mensen dan toch zo hardnekkig vast aan het beeld van de onaangepaste, zuipende en hoererende dichter? Waarom willen wij zo graag dat dichters zo zijn?

Wellicht hebben wij ooit zelf gedacht dat wij groots en meeslepend konden leven, dat wij ons niets gelegen hoefden te laten liggen aan de rest van de samenleving. Maar we zijn in een baan terecht gekomen en in een gezin. We eten stipt om halfzeven, zijn aardig voor de buren en gaan eenmaal per maand naar het cultureel café.

De dromen die wij niet waargemaakt hebben, projecteren wij op de dichters. Maar zij zijn niet anders dan wij.

Laat ik daarom eindigen met een kwatrijn dat Gerrit Komrij schreef, met een knipoog naar Kloos:

Ik ben een God in ´t diepst van mijn gedachten
En zit in ´t binnenst van mijn ziel ten troon
Maar verder ben ik helemaal gewoon,
Met haaruitval en spijsverteringsklachten.

Rijm rondom

2012-01-26T14:16:00.002+01:00

(In 2010 schreef ik voor cultureel café Dante onderstaande column, die op de Nationale Gedichtendag werd uitgesproken)

Het is vandaag nationale gedichtendag en dat heb ik geweten. Overal, maar dan ook werkelijk overal om mij heen werd er gerijmd.

Het begon vanochtend al toen ik mijn lief voorzichtig wekte. Het was nog wel vroeg, maar de ochtendstond heeft goud in de mond. Ze bromde: Alleen voor beschuit kom ik eruit, wat ik me kan voorstellen, want ze lag heerlijk te slapen. Zoals je weet: echt slapen doe je pas op een goede matras en die hebben we. We zeggen dan ook elke avond tegen elkaar: Retteketet, we gaan naar bed. Wat we in dat bed doen of tegen elkaar zeggen, laat ik onvermeld, want wat in ’t bedde wordt besproken, dient met de lakens toegeloken. Maar ik kan u verzekeren: twee die slapen onder dezelfde deken, hebben vaak dezelfde streken, dus het is bij ons niet vaak blijf van mijn lijf.

Maar goed, mijn lief kwam dus uit bed, waar de beschuit al klaar stond, evenals het eitje, want een ei hoort erbij en eenmaal per etmaal een eimaal. Ik schonk de melk in, want melk is goed voor elk, en we schonken nog een paar keer in, gedachtig het advies Drink per man daags driekwart kan. Het was eerlijk gezegd een vorstelijk ontbijt en ik hoor u al jaloers mompelen: het geluk begunstigt menig gek, terwijl wijzen kwijnen van gebrek.

Om u nog jaloerser te maken vertel ik erbij dat ik vanochtend ook nog vrij had. Wel moest ik boodschappen doen, dus ik stapte, net als Pietje Pelle op mijn Gazelle. Eigenlijk ben ik toe aan een Daewoo, maar ik durf met die kredietcrisis nog geen nieuwe auto te kopen. Het kost allemaal al genoeg, vooral de hypotheek die ik afgesloten heb bij de hypotheker. Jazeker, de hypotheker.

Op mijn fietsje dus naar de supermarkt. Ik trapte flink door. De tijd gaat snel, gebruik hem wel, maar ik fietste ook weer niet overdreven hard: haastige spoed is zelden goed. Boodschappen doen is niet mijn lievelingsbezigheid, maar ieder huisje heeft zijn kruisje, dus ik zeurde er niet over. Mijn vriendin zou intussen de was doen. Ze klaagde over hoe ze dat toch aan moest pakken, want ik had overal wasgoed laten slingeren. Alles wat je ziet: hup, in de Indesit, zei ik haar.

Bij de supermarkt schreeuwden de aanbiedingen mij al toe: twee halen, een betalen! Vraag niet hoe het kan, maar profiteer ervan! Nu ben ik wel eens met zo’n aanbieding thuisgekomen, maar dat was iets wat net niet op het lijstje stond en daar kreeg ik flink voor op mijn kop. Ik liep de aanbiedingsbakken dus voorbij: een ezel stoot zich in ’t gemeen niet tweemaal aan dezelfde steen. En, mijn lief heeft gelijk, we hebben ook lang niet alles nodig. Overdaad schaadt.

Dus ik hield me aan het lijstje: Duyvis, voor als er een fuif is, wc-papier (koning, keizer, admiraal, Popla kennen ze allemaal), appels (zonder plekje, want één rotte appel in de mand maakt al het gave fruit tot schand), een paar rollen snoep en als je voor pret bent, kies je Redband en de rest van wat mij opgegeven was.

Afrekenen gaat bij onze supermarkt vrij snel: 3 in de rij, kassa erbij. Ik moest € 49, 95 betalen. Wat wil je, vroeg ik aan het kassameisje, 50 pop of een envelop? Maar ze reageerde niet. Ze mocht die vijf cent van mij houden, maar dat hoefde ook al niet. Nou ja, wie het kleine eert, is het grote niet weerd. Geld dat stom is, maakt recht wat krom is, zeggen mensen wel eens, maar dat gaat blijkbaar alleen op voor het grote geld.

Ik had een behoorlijk zware tas, en dat fietste niet lekker. Toen er plotseling een kind overstak, kon ik het dan ook niet ontwijken. Het jongetje klaagde over een zeer been, maar ik had geen medelijden met hem: boontje komt om zijn loontje. Toen ik zag dat het been een wat rare hoek maakte, heb ik toch maar even gebeld. 112, daar red je levens mee. Ik heb het jongetje mijn kaartje gegeven en gezegd: Reaal regelt het allemaal. Toen hij nog mopperde voegde ik hem toe: Ben je boos? Pluk een roos. Zet hem op je hoed, dan ben je morgen weer goed. Toen moest hij toch glimlachen. Ja, wie goed doet, goed ontmoet.

Bij het tuinhek groette mijn buurvrouw mij schalks, en ik groette haar netjes terug: eer is teer. Ze is nog maar dertig en ze is weduwe. Ik heb vaak het idee dat ze toenadering zoekt, maar ik hou haar op een afstand. Mijn opa zei altijd: Wie een leverworst eet of een weduwe trouwt, weet niet wat een ander erin heeft gedouwd, dus het blijft uitkijken.

Ik liep snel door, zette de fiets in de schuur en schoof aan tafel bij mijn lief, die de koffie al klaar had. Oost west, thuis best.

En wie na vandaag het leven nog ongerijmd durft te noemen, verklaar ik voor gek.

Stijl

2012-01-22T14:09:00.000+01:00

Gisteren, 21 januari dus, las ik in de Volkskrant een interview met Joke Hermsen. Eerlijk gezegd heb ik nooit wat van haar gelezen, al ben ik wel van plan (geweest) Stil de tijd eens te lezen. Interviews met Hermsen en recensies van haar boek heb ik wel gelezen. In een ver verleden interviewde ik haar toenmalige man Henk van der Waal en dat heeft misschien mijn interesse op gang gehouden.

Het interview in de Volkskrant begint met een citaat, waarvan ik het eerste stukje overneem:

'We moeten het klassieke huwelijk afschaffen!', riep Iris uit. 'We moeten echt iets anders verzinnen. Weet je hoeveel kinderen er jaarlijks in dit soort oorlogen terechtkomen? We moeten van die mythe af, die bijna niemand volhoudt en alleen maar voor ellende zorgt.'
'Ja, maar de vraag is: wat dan?', zei Det.

Die komma's vlak na het uitroepteken en het vraagteken vind ik lelijk, maar dat was niet mijn grootste ergernis. Ik ergerde me vooral aan 'riep Iris uit' en 'zei Det'. Ik snap dat een schrijver ervoor moet zorgen dat de lezer weet wie wat zegt. Bovendien ontbreekt hier de context, die mij duidelijk had kunnen maken dat Hermsen wel deze zinnen moest maken. Maar toch bekruipt mij het gevoel dat na 'riep Iris uit' en 'zei Det' we niet ver verwijderd zijn van 'mompelde Piet', 'repliceerde Marion', en 'schokschouderde Geert'. Dat zijn zinsneden die ik (al dan niet terecht) met oude meisjesboeken associeer of met het boek Kind van het water van Marianne Witvliet.

Is het geen onmacht, wanneer het de schrijver niet lukt om personages zo te laten praten dat ze meteen herkenbaar zijn voor de lezer? Is het niet eleganter om iemand iets te laten zeggen en daarna een beschrijvend zinnetje te geven waarin de spreker of spreekster voorkomt? Ik heb het niet gecontroleerd, maar ik vermoed dat Buwalda helemaal geen gebruik maakt van 'zei Joni'en 'riep Sigerius uit'.

Wil dat zeggen dat ik op grond van zo'n klein stukje Joke Hermsen afschrijf op basis van haar stijl? Natuurlijk niet. Wellicht is het citaat helemaal niet representatief voor het boek (Blindgangers). Verder denk ik dat Hermsen op de inhoud gefocust heeft en dat haar boek je prima aan het denken kan zetten. Maar het is het mooist natuurlijk als een boek met een rijke inhoud ook nog in een prachtige stijl is geschreven. Zo'n boek als Grip van Stephan Enter bijvoorbeeld. Of Bonita Avenue van Buwalda. Of Bittere bloemen van Jeroen Brouwers. Of... nou ja, noem maar op. Maar Hermsens boek waarschijnlijk niet.

Bonita Avenue

2012-01-22T08:46:00.000+01:00

Over Peter Buwalda en zijn debuutroman Bonita Avenue is al veel geschreven, maar dat is geen reden om er hier over te zwijgen. Het heeft even geduurd, maar nu heb ook ik het boek verslonden.

Voor wie het nog niet weet: In Bonita Avenue kijken we per hoofdstuk mee door de ogen van een ander persoon, waarbij we switchen tussen Siem Sigerius, zijn stiefdochter Joni en dier vriend Aaron Bever. Sigerius is een succesvol man: hij is rector magnificus van de Tubantia University en hij zal in de loop van het boek nog tot meerder glorie geroepen worden.

Maar hij heeft niet alleen de wind mee. Tussen hem en zijn zoon Wilbert gaat het helemaal niet goed, en Joni en Aaron verbergen van alles voor hem, zo wordt hem langzaamaan duidelijk. Er blijken dingen te zijn waar hij geen grip op heeft.

Het boek springt soepel heen en weer in de tijd. Ook Aaron heeft perioden dat alles meezit en perioden dat het leven over hem heen walst, zodat je je afvraagt of hij nog ooit overeind kan krabbelen.

Joni lijkt het aardig te redden in het leven: ze vertrekt naar Amerika, wordt moeder en haar zaken lopen goed. Het lijkt of ze haar leven op orde heeft, maar aan het eind van het boek weet je wat ze allemaal meegemaakt heeft. Daar zal ze niet gelukkiger van geworden zijn. Vanwege de plot moet ik vaag blijven.

Buwalda is goed in het doseren van informatie: steeds geeft hij iets weg en houdt hij iets achter, zodat je door blijft lezen, omdat je nog meer informatie wilt hebben. Je merkt dat hij in dat doseren heel zorgvuldig is. Hij houdt zich daarbij aan de regel van Tsjechov dat het geweer waarmee iemand uiteindelijk doodgeschoten wordt al in het begin van het verhaal of het toneelstuk aan de wand moet hangen. Tijdens het lezen gaat je van tijd tot tijd een lichtje op: dáárom heeft de vrouw van Sigerius een werkplaats waar ze meubels maakt, dáárom ziet Joni dat er bij Wilbert op tafel een wapen ligt.

Zo’n doordachte opbouw is misschien al genoeg om van een boek een goed boek te maken, maar Buwalda biedt ons meer, namelijk zijn fonkelende stijl. Een paar voorbeelden:

De drankkast, aan de andere wand, staat open, op de plavuizen ervoor liggen twee versplinterde flessen in hun lichaamsvocht.

[…] moeten we haar geloven op haar appelstroopogen?

Als altijd sprak Bobbi monotoon en droog, haar woorden ingezouten als kamelenvlees […].

Bij het horen van mijn naam schoten zijn ogen als ijhockeypucks heen en weer […].

Mijn mobiel hapte vertwijfeld naar bereik.

Personificaties, vergelijkingen, metaforen – bij Buwalda zijn ze altijd precies goed. Ze tillen de zin op, leggen een glans over de bladzijden. Ach, met hoeveel plezier lees je dit soort zinnen! En daarbij verliest het boek niets aan vaart. Knap, heel knap.

Een deel van het verhaal speelt zich af tegen de achtergrond van de vuurwerkramp in Enschede; Aaron woont net buiten het gebied. Er ontploft een vuurwerkfabriek en er wordt een hele wijk verwoest. Langzaam aan wordt zo’n geruïneerde wijk het beeld dat je hebt van de levens in Bonita Avenu. Er staan nog wat muren overeind, maar je weet al dat het puin is, meer niet.

Er is best wat te zeuren over dit boek van Buwalda. Waarom stopt het bijvoorbeeld juist hier? Natuurlijk wil de schrijver de lezer graag met vragen laten zitten, maar er hangen nog wel losse eindjes waar hij misschien iets had gemoeten. Maar over dat soort dingen gaan we helemaal niet zeuren. In het boek is zoveel te genieten, dat iedereen het maar moet gaan lezen. Dat gebeurt gelukkig ook; het boek staat al meer dan een half jaar in de boekentop.

Hopelijk is er over een paar jaar weer een boek van Buwalda. Het kan me niet dik genoeg zijn.

Fragile (Knipoog 2)

2012-01-21T11:14:00.003+01:00

Rudi van Dantzig is overleden. Hij was choreograaf en danser, lees ik in de kranten. Maar hij was ook schrijver. In 1986 publiceerde hij de mooie roman Voor een verloren soldaat, over de relatie tussen een jongetje en een Amerikaanse soldaat.

Wim Kayzer maakte ooit de documentaire Voetnoten uit het voorlopig testament van de danser, de dichter en de tekenaar, waarin hij naast Van Dantzig Willem Wilmink en Marten Toonder interviewde. Eigenlijk weet ik niet goed meer wat Van Dantzig daarin vertelde, maar ik herinner me wel zijn zachte stem, zijn oprechtheid, zijn ontroering ook.

In De Volkskrant stond gisteren een artikel over Van Dantzig, ´Hoe fragiel we zijn´. Dat is een meer dan duidelijke knipoog naar het nummer Fragile van Sting, met daarin de regels

On and on the rain will fall

like tears from a star, like tears from a star.

On and on the rain will say

how fragile we are, how fragile we are.

Ook mooi. En passend bij het beeld dat ik van Van Dantzig heb, waarbij het breekbare niet een gebrek aan kracht is, maar de moed om kwetsbaar te zijn.

Verstokt rondeel

2012-01-14T12:29:00.000+01:00

Jean Pierre Rawie
(afbeelding gekaapt bij Dagblad van het Noorden)

Gisteren verklaarde de plaatsvervangend rector dat hij twee keer getrouwd was: een keer met zijn vrouw en een keer met zijn werk. 'En toch ben ik nog nooit gescheiden', zei hij. Mij schoot meteen het omgekeerde binnen:

Verstokt rondeel

Nog nooit getrouwd, maar vaak gescheiden,
een hoop gelazer en getob;
toch ken ik nog de harteklop
van elke vrouw waar ik mee vrijde.

Ik schreef gedichten tussenbeide,
maar loste het probleem niet op:
nog nooit getrouwd, maar vaak gescheiden,
een hoop gelazer en getob.

Hoe dikwijls toog ik niet ten strijde
en keerde met bebloede kop
weerom, gesjochtener dan Job?
- Toch blijk ik mij mijn passie wijden,
nog nooit getrouwd, maar vaak gescheiden.

Het is een rondeel van Jean Pierre Rawie, die er meer geschreven heeft en soms ook met vergelijkbare titels als 'Verslaafd rondeel' en 'Verliefd rondeel'. Bij een rondeel wordt de eerste regel twee keer herhaald en soms de tweede regel ook een keer. Je hebt namelijk korte rondelen (van acht regels) en wat langere (van twaalf of dertien regels).

In het gesprek van gisteren citeerde ik alleen de eerste regel. Voor de veiligheid, want ik wist niet in hoeverre ik het gedicht nog kende. Onze gesprekspartner zei meteen dat hij dat gedicht wel wilde hebben en een uur later mailde ik het hem. Alles staat immers op het wereldwijde web, dus het was zo gevonden.

Wel moet je dan altijd verschillende vindplaatsen checken, want mensen zijn slordig in het overtypen. Zo kwam ik een versie tegen waarin de vierde regel luidde: 'van elke vrouw waarmee ik vrijde'. Dat klinkt al wat schrijftaliger dan wat Rawie schreef. Ik besloot dat dat dus wel de juiste versie moest zijn en verzond die. Fout dus.

Maar de frik in mij zet toch ook een potloodstreepje bij wat Rawie schreef. Als je naar mensen verwijst, gebruik je immers niet 'wat'? Het zou moeten zijn 'elke vrouw met wie ik vrijde'. Of is dit een subtiliteit van Rawie waarmee hij aan wil geven dat die reeks van vrouwen eigenlijk geen aparte personen meer zijn voor hem. Dat klopt weer niet met de mededeling dat hij van elke vrouw de hartenklop (ik pas de spelling maar even aan de huidige aan) nog weet. Het zal dus wel gewoon slordigheid zijn.

Ook had ik twijfels bij regel 12. Dien ik dat te lezen als 'Toch blijf ik aan mij mijn passie wijden'? Op het eerste gehoor klinkt dat niet vreemd. Ik zou ook niet vreemd opkijken van een zin als: 'Toch blijf ik haar mijn passie wijden' of ´Toch blijf ik jou mijn aandacht wijden.´ Maar in dat geval zou de passie lijdend voorwerp zijn en kan dat wel. Wordt de passie gewijd aan mij? Dat zal wel niet. Klopt Rawies zin dus niet? Nee, ik lees slordig.

Het werkwoord is, met het vaste voorzetsel: zich wijden aan. Dus: 'Toch blijf ik mij [aan] mijn passie wijden' of, met een andere woordvolgorde: 'Toch blijf ik mij wijden aan mijn passie', wat in de Rawies geval de vrouwen zullen zijn. Of geweest zijn? Rawie is ook de jongste niet meer, immers?

Nee, nee, het is niet voor niets een verstokt rondeel. Alleen al omwille van de dichtkunst moet Rawie zich mengen in de oorlog (hij toog immers ten strijde) die liefde heet. Dat hij die passie moge behouden.

Vincent en Theo

2012-01-13T23:08:00.000+01:00

In de kerstvakantie bezocht ik met een mijner dochters de theatervoorstelling Vincent en Theo, onder regie van Ger Thijs. Thijs heeft zich bij het schrijven van het stuk vooral gebaseerd op de brieven van Van Gogh.

Het was een indrukwekkende voorstelling. Hein van der Heijden speelt een overtuigende Vincent: zonder meer sympathiek, maar tegelijkertijd ben je blij dat zo iemand niet in je huis woont. Te fladderig, te neurotisch om alleen maar aangenaam te zijn.

Hajo Bruins speelt Vincents jongere broer Theo en doet niet onder voor zijn tegenspeler. Theo heeft veel voor zijn broer over, maar stelt ook zijn grenzen. Op een gegeven moment zegt hij: 'Het draait ook wel eens niet om jou', waarbij hij de vinger legt op Vincents egocentrisme.

Het decor is mooi sober gehouden. Alle aandacht gaat naar de tekst en de verhoudingen tussen de personen. De zelfmoord van Vincent wordt niet getoond, we horen alleen het schot. En hoewel je weet dat het komt, schrik je er toch van.

Wie naar de voorstelling wil (het kan nog tot 4 februari) doet er goed aan ook naar de inleiding te gaan, die verzorgd wordt door de theaterleeuw Jules Croiset, die in het stuk een bescheiden rol heeft. Croiset houdt in de inleiding een prachtig, persoonlijk verhaal, met die mooie bronzen stem van hem.

Het blijft vreemd dat bij slecht cabaretiers de zaal vol zit en dat voor serieus toneel van hoog niveau de zaal meestal niet vol zit. Schande. Grijp uw kans, koop kaarten. Geniet een avond lang en geniet weken lang na.

Habibi

2012-01-12T12:28:00.000+01:00

Er zijn heel wat goede strips en heel wat goede stripauteurs. Craig Thompson behoort tot de top en zijn beeldroman Habibi is een prachtig boek.

Begin deze week lag het boek van meer dan 650 pagina’s op mijn bureau. Leerlingen vroegen of het de Koran was en dat is niet zo gek: het lettertype op rug en voorplat en de bandversiering doen zonder meer oosters aan. Ook als je door het boek bladert zie je de lettertekens, de randen en de mozaïeken terug die je kent uit oosterse boeken.

Maar Habibi is bepaald niet een sprookje uit Duizend-en-een-nacht. Goed, er komt een harem in voor, een woestijn, een sultan die tevreden gesteld moet worden, maar we zien ook pijpleidingen die afval braken en dan zijn we meteen in het heden.

Het boek bezit een ingewikkelde structuur, die bepaald wordt door een vierkant dat verdeeld is in negen vakjes, met in elk vakje een letter. Aan elk van die letters is een hoofdstuk gewijd. In al die hoofdstukken samen wordt het verhaal verteld van het meisje Dodona.

Dodona wordt op haar negende uitgehuwelijkt. Nadat haar man vermoord is, wordt ze verkocht als slavin, maar ze ontsnapt en neemt daarbij het kleine jongetje Zem mee. Samen met hem probeert ze te overleven in de woestijn. Later raken ze uit elkaar. Dodona komt in een harem terecht en later komt Zem daar ook, nadat hij zich heeft laten ontmannen.

Dat lijkt allemaal nog overzichtelijk, maar daartussendoor staan andere verhalen, bijvoorbeeld uit de Koran en ook een beetje uit de Bijbel. Al die verhalen vormen een mooie vlecht met het verhaal van Dodona. Hoe Thompson zijn verhaal ook laat uitwaaieren, altijd houdt hij het onder controle.

Habibi is een rijk boek: het is een verhaal over twee mensen die seksueel getraumatiseerd zijn, maar toch een manier willen villen om samen verder leven, maar ook een geëngageerd boek over hedendaagse misstanden in oosten. Daarnaast sluit Thompson aan bij de Oosterse literatuur en bij de religieuze verhalen uit de islam.

Ja, dat kan ik best uitgebreid uitleggen. Maar het werkt veel beter als je gewoon zelf het boek gaan lezen. Rennen! Naar de boekhandel!

De dagelijkse worsteling

2012-01-08T13:01:00.000+01:00

Nadat ik van Manu Larcenet Blast had gelezen, was ik ook wel benieuwd naar zijn eerdere werk en ik besloot de eerste twee delen te lezen van zijn reeks De dagelijkse worsteling. Die gaat over de fotograaf Marco, die zijn leven op orde probeert te krijgen en te houden.

Het eerste deel sluit af met de erkenning dat Marco zijn leven wil delen met zijn vriendin, nadat hij onder ogen heeft gezien wat voor leven hij leidt. In het tweede deel gaat hij terug naar de arbeiders die ooit zijn vrienden en bekenden waren. Hij portretteert ze, ook al is dat op dat moment niet zo gewild. Men heeft liever dat hij lichamen van dode mensen in een ver land fotografeert, dan levenden in het eigen land. Maar Marco zet door en laat zien waar zijn engagement ligt.

Een wat tobberige hoofdpersoon, dat zien we meer in beeldromans. Vaak hebben die een autobiografische inslag. Of dat bij Larcenet het geval is, weet ik niet, maar het zou me niet verbazen. In ieder geval weet Larcenet prima de gemoedsgesteldheden van Marco op de lezer over te brengen, zonder dat hij veel uit hoeft te leggen.

We zien Marco rondlopen, niets doen, grote joints roken met zijn broer en we hebben het idee dat we weten hoe het met hem is. Je leest de strip dan ook als een realistische strip en dat is het ook, al hanteert Larcenet een tekenstijl waarbij de hoofden naar verhouding groot zijn en de meeste neuzen erg dik. Dat blijkt niet uit te maken. Het authentieke komt er toch wel doorheen.

Voor wie weinig beeldromans gelezen heeft, zijn de delen van De dagelijkse worsteling een prima beginpunt. De verhaallijn is niet gecompliceerd, de hoofdpersoon is dat wel. Larcenet levert in deze serie degelijk werk.

Uit talloos veel miljoenen (Knipoog 1)

2012-01-07T21:34:00.000+01:00

Geregeld kom ik in kranten en tijdschriften zinnen tegen die verwijzen naar boektitels of naar citaten. Zo kwam ik al decennia geleden in het blad Fruitteelt de rubriek ´Droom en daad´ tegen, waarvan de titel natuurlijk verwijst naar het gedicht ´Huwelijk´ van Willem Elsschot:

Maar doodslaan deed hij niet, want tussen droom en daad
staan wetten in de weg en praktische bezwaren,
en ook weemoedigheid, die niemand kan verklaren,
en die des avonds komt, wanneer men slapen gaat.

En hoeveel krantenkoppen heb ik al gezien die beginnen met 'Het verdriet van...', waarbij overduidelijk geknipoogd wordt naar de titel van de bekendste roman van Hugo Claus.

Al vaker heb ik bedacht dat ik dat soort knipoogjes naar de literatuur eens zou moeten noteren, maar het kwam er nooit van. Dus laat ik dat nu maar eens wel gaan doen. Wellicht kom ik er dan ook achter dat er helemaal niet zoveel naar de literatuur geknipoogd wordt.

Meestal laat ik het economiekatern van de kranten liggen, maar vandaag bladerde ik bij de Volkskrant die pagina's toevallig wel door en stuitte op deze kop: 'Het aanhoudend jagen op talloos veel biljoenen'. Knipoog naar Uit talloos veel miljoenen van Willem Frederik Hermans.

Indertijd nieuw gekocht en ook gelezen. Aardige roman. Soort vervolg op Onder professoren. Dat staat op mijn lijstje 'ooit nog eens lezen' en als het daarvan komt, laat ik het weten.

Klaagliedjes

2012-01-03T16:51:00.001+01:00

Nu ben je dood
ik in de rouw
voor om door vanwege jou
en toch verlang ik nog
naar jou.

Als ik niet geweten had van wie bovenstaande strofe was, had ik er weinig aandacht aan geschonken, vrees ik. Nou ja, die middelste zin is natuurlijk wel opmerkelijk, maar de rest?

Het is de laatste strofe van het laatste gedicht uit de bundel Klaagliedjes van Judith Herzberg. Met haar 27 liefdesliedjes (veertig jaar geleden gepubliceerd) ging ze terug naar het bijbelboek Hooglied, nu naar het boek Klaagliederen. Nou ja, in de eerste twee gedichten dan.

In Klaagliederen gaat het over Jeruzalem, verbeeld als een weduwe. Herzberg doet het andersom: ze tekent een weduwe en roept het beeld op van een verwoeste stad. Na het begin van de bundel vinden we het Bijbelboek eigenlijk niet meer terug. Verder verwijst Herzberg naar het boek dat de weduwe van mediamagnaat Robert Maxwell schreef na diens dood.

Niet elk gedicht in Klaagliedjes is geslaagd, vind ik. Het dertiende luidt:

Mijn hart tolt door mijn lijf
mijn darmen zijn verstijfd
als ingeklonken klei.

Zo’n tollend hart doet mij eerlijk gezegd niet zo veel en de laatste twee regels roepen bij mij vooral het beeld op van iemand die constipatie heeft.

Klaagliedjes moet het ook niet van de afzonderlijke gedichten hebben, vermoed ik. De bundel als geheel blijft wel staan, omdat de rouw door de hele bundel heen loopt en je bijblijft als je het boekje dichtdoet.

Tot slot gedicht VI, waarin het huis wordt getekend waarin de geliefde niet meer is en niet meer kan zijn. Tegelijkertijd heb je het idee dat de weduwe zelf dat huis is, met kierende en klemmende deuren, met hout dat kreunt als een vastgebonden dier en dat dier is ze natuurlijk ook.

Een huis hoort te zingen
maar ons huis zwijgt.
De ramen hangen scheef
in de gerimpelde kozijnen,
zij zijn beslagen, één veeg
en je ziet weer even
wat zien had kunnen zijn.
De deuren klemmen,
kieren, de klink
is als gesmolten, of verijst
en als ik in- of uitga
klaagt, kreunt het hout
zoals een vastgebonden dier
dat nauwte niet meer uithoudt.

Bob in China (Zwart en wit 6)

2011-12-31T11:55:00.001+01:00

Wie het boek Bob in China geschreven heeft, is mij niet bekend. Op de titelpagina staat dat het een verhaal voor de jeugd is 'naar het Duitsch'. Het boek begint met 'Een woord vooraf', ondertekend door 'De schrijfster'. Verder niets: geen uitgever, geen plaatsnaam, geen jaar, geen naam van de illustrator. Het wereldwijde web helpt mij ook niet veel verder. Een antiquariaat biedt het boekje aan en vermeldt als jaartal 1890.

Dat laatste zou kunnen. Van de keizer ‘Kuangsu’ wordt verteld dat hij nog maar een knaap is; ‘hij zal ongeveer 14 of 18 jaren oud zijn'. Zijn naam wordt tegenwoordig als Guangxu gespeld; vroeger kwam men ook wel de schrijfwijze Kwang-siu tegen. Hij regeerde van 1875 tot 1908. Guangxu werd geboren in 1871 en was dus nog een kind toen hij op de troon kwam. Als we uitgaan van de geschatte leeftijd die we in het boek tegenkomen, moet het verhaal zich ergens tussen 1885 en 1889 afspelen.

De hoofdpersonen in het boek zijn Bob, de zoon van de Engelse consul ‘te Canton’ en zijn Chinese vriendje Hain. Het boek is duidelijk bedoeld om ons kennis te laten maken met China: er worden veel verhalen verteld waarin ons duidelijk wordt hoe men bijvoorbeeld in China omgaat met de doden, dat er in China een belasting op wandelstokken is en waarom men daar honden en ratten eet.

De schrijfster is er duidelijk niet op uit om Chinese gebruiken en opvattingen af te wijzen. Als Hain vertelt hoe Punku-Mong de wereld schiep, zegt Bob:

‘die heet bij ons geheel anders, maar dat is een lang vertelsel’. Wel worden de beelden van goden consequent ‘afgodsbeelden’ genoemd.

Bob en Hain hebben wel geregeld ruzie. Bob zegt daarover: ‘Maar een Engelschman en een Chinees verschillen heel wat van karakter; al houden zij veel van elkaar, twitsten moeten zij toch, is niet zoo?’

Blijkbaar is het verschil tussen westerlingen en Chinezen erg groot. De schrijfster zegt dan ook in het woord vooraf:

‘Al kunnen wij den Chinees op het eerste gezicht niet lijf krijgen, toch moeten wij hem achten, en als mijn jonge vriendjes dit boekje met aandacht gelezen hebben, geloof ik, dat zij Hain, den zoon van Haincio even lief gekregen hebben als ik.'

Het verschil in uiterlijk tussen Bob en Hain komt verschillende keren terug:

‘Aardig om te zien is het, wanneer hij [= Hain] bij den blondlokkigen Bob is; hij kan de gele haren van den kleinen Engelschman maar niet genoeg bekijken. “En hij heeft niet eens een kaalkop.” Dat hij zich niet schaamt! Hoe kan iemand zonder kaal hoofd rondloopen, men moet toch geen huid en haar op het hoofd hebben, als een dier?’

Dat is gezien vanuit Hain, maar meestal worden Bob en Hain bezien met westerse ogen, waarbij de westerling altijd mooier is dan de Chinees:

‘Wat een verschil tusschen de vriendjes! Bob met zijn schoone slanke gestalte, het blonde gekrulde haar en schitterende, groote, blauwe oogen, een huid zo frisch als morgenrood. Hain met het groote, breede voorhoofd, het dunne staartje, de scheeve, slimme, bruine oogen en de korte ineengedrongen gestalte. Hij steekt met zijn donkergele gelaatskleur vreemd af bij den kleinen Engelschman, maar dat geeft Bob en Hain niets, dat zij verschillen; toch blijven zij vriendjes.

Kortom: als is Hain lelijk, Bob houdt toch van hem. Een gedachte die terugkomt als Bob de oude vrouw Abeong bekijkt, die Hain verzorgt:

‘Hoe schoon is toch mijn lieve moeder tegen deze oude rimpelige vrouw; maar goed zijn beiden en dat is de hoofdzaak.’

Niet alleen Bob heeft zijn oordelen en vooroordelen over de Chinezen, andersom geldt dat ook. Als Bob Hain een boek laat zien over veldslagen van het Engelse volk, zegt Hain:

‘Dat is niets nieuws voor mij, dat zijn onze veldslagen en gevechten; de Engelschman, die dat geschreven heeft, liegt. Gij kunt geen veldslagen winnen, gij zijt te laf; op zijn bestkunt gij te water iets uitvoeren, als er niemand is, dan een vijandelijk bootje.’

Bob neemt dat natuurlijk niet:

‘Onbeschaamde Chinees!’ roept hij uit en slaat den kleinen kaalkop met het boek om de ooren.’ […] Huilend klaagde Hain aan Abeong zijn nood. Deze was natuurlijk buiten zich zelven, omdat Bob haar lieveling geslagen had, maar zijn troost[t]e en liefkoosde hem, totdat de kleine weer gelukkig uit zijn scheeve oogen keek.’

Wat uiterlijk betreft, zijn de westerlingen superieur aan de Chinezen, zoveel is wel duidelijk. Graag wil ik uitgaan van de goede bedoelingen van de schrijfster, maar op dit punt stelt ze haar eigen ras boven dat van Hain.

Natuurlijk is het boek wel in een heel andere tijd dan de onze geschreven. Weliswaar was hier de slavernij afgeschaft, maar in China bestaat die blijkbaar nog. Bobs ouders kopen een slavinnetje vrij.

In die tijd mogen Chinezen hun kinderen doden, als we Bob in China mogen geloven. Maar westerlingen gaan ook niet zachtzinnig met hun kinderen om. Als Bob hoort over een verbod op wandelstokken, zegt hij:

‘Maar mama, verscheidene vaders hebben toch een wandelstok noodig, waarmede zouden zij anders hun ondeugende kinderen straffen?’

Het is gemakkelijk om Bob in China neer te zetten als een racistisch boek, vol vooroordelen over Chinezen en als het boek nu geschreven en gepubliceerd zou zijn, zou dat ook terecht zijn. Maar het zou mij niet verbazen als aan het eind van de negentiende eeuw dit boek juist enig begrip van en voor de Chinese cultuur overbracht.

Ouders hebben het wellicht als een leuk en leerzaam boek ervaren. Ze gaven het in ieder geval hun kind bij het sinterklaasfeest cadeau. Voor in het exemplaar dat ik bezit staat met potlood ‘6 dec. 98’ De naam van de eigenaar kan ik niet goed ontcijferen. ‘G.w. c. vandetaa’ lees ik, maar dat zal wel niet kloppen. Het jongetje dat het boek in zijn schoen vond , heeft misschien wel, zoals de schrijfster hoopte Hain lief gekregen. Volgens de schrijfster ging hij een grote toekomst tegemoet:

‘Hij zal mettertijd een beroemd, aanzienlijk Mandarijn (= ambtenaar) van het hemelsch Rijk worden.’

Of daar nog een apart boekje aan gewijd is, is mij niet bekend.

Illustratie uit het boek

Greatest Hits

2011-12-30T20:02:00.001+01:00

Met lezen ben ik altijd achter. Er is immers altijd meer te lezen dan waar ik tijd voor heb. Daarom ligt er altijd een stapel ‘nog te lezen’ klaar en op die stapel liggen sommige boeken al jaren. Kamertjeszonde van Herman Heijermans bijvoorbeeld, Tegels lichten van Henk Hofland en ook Vladiwostok! van P.F. Thomése.

Om eerlijk te zijn: dat laatste boek heb ik nog niet in huis. Maar ik wil het wel graag lezen. Thomése is een van de betere schrijvers, vind ik. Van bijvoorbeeld J. Kessels: The Novel heb ik heel erg genoten. Het is een van de grappigste boeken die ik de laatste jaren gelezen heb, bezit een enorme vaart en speelt een leuk spel met verbeelding en werkelijkheid.

In de herfstvakantie vond ik in een bak met afgeprijsde boeken van dezelfde Thomése de verhalenbundel Greatest Hits. Verhalenbundels hebben weinig status in Nederland en dat is jammer, want het is een interessant genre. F.B. Hotz was bijvoorbeeld een meester op de korte baan en gelukkig staat zijn werk weer een beetje in de belangstelling. Maar Bernlef kan het ook, evenals bijvoorbeeld Manon Uphoff, Cees Nooteboom, Sanneke van Hassel, Elke Geurts en, ach, er zijn natuurlijk veel meer auteurs die goede korte verhalen kunnen of konden schrijven.

Thomése kan het ook. Hij moet het in zijn verhalen meestal niet hebben van een plot, maar die heeft hij ook niet nodig. In sommige van zijn verhalen lijkt weinig te gebeuren. De personages lopen erin rond alsof ze er ook maar toevallig in zijn verzeild en niet weten wat ze er moeten. En toch heb ik ook zulke verhalen met alle aandacht gelezen, wat natuurlijk komt door de stijl van Thomése.

In veel verhalen speelt muziek een rol en soms is dat een belangrijke rol. In ‘Blue Moon Express’ bijvoorbeeld , uit de afdeling ‘Deep South & Far West’. In deze afdeling is J. Kessels de vaste reisgenoot van de ik-figuur en Kessels wil naar het graf van Hank Williams, de peetvader van de country en western, de ‘Hillbilly Shakespeare’. Hoewel bij Thomése al gauw de ironie met glimmende ogen tussen de regels doorkijkt en alles wat gezegd wordt ook wel weer gerelativeerd wordt, merk je toch de betrokkenheid bij Hank Williams. En als lezer laat je je daar graag in meegaan.

Bij Thomése is er altijd wel wat te lachen en dat heb ik ook bij deze verhalenbundel graag en veel gedaan. Onder de grappen kabbelt wel altijd de weemoed, de deernis soms, het leed een enkele keer.

Een paar voorbeelden: ‘[…] zeker wanneer je er een nachtgelegenheid bezoekt, waar voor een publiek van lege stoelen de striptueuse zo ver gat dat ze zelfs haar kunstgebit uitdoet.’

‘En uit volle borst zongen we mee met de Gevoeligste Zanger Ter Wereld. Hoewel we geen van beiden kunnen zingen, zongen we. Omdat we de woorden kenden.’

‘Terug naar Austin dus. Waar we, in de Texaanse zon, alles mooi vonden waarover we eerder zo teleurgesteld waren.’

Toegegeven, om dat laatste citaat moet je niet uitbundig lachen. Maar een glimlach is ook een lach.

Laat ik mezelf maar weer eens een leesopdracht geven: meer Thomése lezen. Vladiwostok! bijvoorbeeld. En De weldoener. En alles wat ik nog meer niet van hem gelezen heb.

Negrita Kachelglans (Zwart en wit 5)

2011-12-28T12:05:00.003+01:00

Al eerder schreef ik over kachelglans, die de kachel zo zwart kon maken als een Afrikaan. Het merk was Zebra, dat ook al aan Afrika doet denken.

Er blijken echter merken te zijn die nog explicieter zijn. Na wat gehark op het wereldwijde web vond ik Negrita, dat blijkbaar niet alleen in Nederland te verkrijgen was, maar ook in Franstalige gebieden, gezien het schoolschriftje hieronder. De afbeelding haalde ik van de site Retroscoop.

En wie geen Negrita, Zebra of Zebralin kachelglans wilde gebruiken, kon altijd nog Plonoir ter hand nemen. En hoe laat Plonoir zien dat dit product het zwartste zwart oplevert? Precies.

Nog een alternatief? 't Negertje, dat blijkbaar pas in de spiegel ziet hoe zwart hij is.

Vlucht door het oerwoud (Zwart en wit 4)

2011-12-28T09:01:00.000+01:00

Op 18 december 1969 ontving ik ter gelegenheid van het kerstfeest van de Nederlands Hervormde School het boek Vlucht door het oerwoud van Johan Hidding. Ik heb het maar weer eens opgediept en herlezen. Voor op het boek staat een Afrikaanse jongeman, een jongen wellicht, in witte korte broek, wit overhemd, geweer in zijn hand. Ik had verwacht dat er in het boek dus wel wat niet-blanken voor zouden komen en ik was benieuwd hoe Hidding ze zou beschrijven.

Het verhaal speelt zich af in wat toen blijkbaar 'Kongo' heette. Het gezin De Wilde moet vluchten voor de rebellen. Wat die rebellen willen, tegen wie ze rebelleren, wat er nu eigenlijk precies aan de hand is - het is allemaal niet duidelijk. Gaat het hier om 1960, toen Congo zelfstandig werd? Of om 1965 toen Mobuto aan de macht kwam en Congo omgedoopt werd in Zaïre? In ieder geval moet het gezin er halsoverkop vandoor, terwijl de 'inheemsen' hen op de hielen zitten.

Dat is ook zo'n beetje het enige dat we over de Congolezen te weten komen. Ze spelen verder in het boek geen rol. Hidding focust op het dappere gezin dat steeds net aan de gevaren ontsnapt. Als de huisaap Tempo een inheemse heeft laten struikelen toen die zoon Peter achtervolgde, met het kennelijke plan hem te doden, zegt vader 'Het scheelde maar een haar, of er zouden heel nare dingen zijn gebeurd'.

Waarom Hidding juist dit boek geschreven heeft, wordt me niet duidelijk. Waarschijnlijk weet hij nauwelijks iets van de streek af. Uit niets blijkt dat hij het oerwoud, waar het gezin doorheen moet, kent. Details ontbreken. Peter schiet 'een vogel' en er worden 'vruchten' gegeten en altijd houdt Hidding zich op de vlakte.

Indertijd vond ik het wel een spannend boek, geloof ik. Dat heb ik dan verpest door het boek te herlezen. Er is weinig van overgebleven.

Shanghai Massage

2011-12-26T19:50:00.002+01:00

Van L.H. Wiener heb ik bijna niets gelezen. De beste man heeft al een hele reeks boeken op zijn naam staan, maar om een of andere duistere reden heb ik ze steeds aan mij voorbij laten gaan. Totdat hij een paar jaar geleden Eindelijk volstrekt alleen uitbracht. Dat boek heb ik gelezen.

Tja. Ik was bepaald niet overtuigd. Nou ja, ik was er wel van overtuigd dat Wiener kon schrijven, want dat liet hij bij genoeg passages in het boek zien. Maar er was te veel dat me ergerde.

Wiener is een schrijver die dicht bij de autobiografie blijft en zijn personages lijken vaak afsplitsingen van de schrijver. Daar is niets op tegen. Bij Jeroen Brouwers is dat ook in veel boeken het geval.

Maar ik begon me aan persoon van de auteur of de verteller of de ik of hoe je hem ook noemt te ergeren. Ik begon me te ergeren aan het citeren uit eigen werk, waarbij zelfs geciteerd werd wat ik een handvol pagina´s daarvoor nog gelezen had. IJdeltuiterij, leek me, zelfingenomenheid. Te veel bezig met zijn eigen persoon in plaats van met zijn boek. Zoiets.

Toch heb ik ook weer gegrepen naar Wieners volgende ´roman´, Shanghai Massage. Het boek heb ik met plezier gelezen en ik heb me niet geërgerd. Wel een enkel foutje gesignaleerd (ergens staat ‘te laat geboren’ en dat moet volgens mij ‘te vroeg geboren’ zijn) maar ook dat heb ik schouderophalend laten passeren.

Is Shanghai Massage zo’n ander boek dan Eindelijk volstrekt alleen? Daarvoor zou ik dat laatstgenoemde boek moeten herlezen, maar in mijn herinnering liggen die boeken niet zo ver van elkaar. Ook nu weer hier en daar een citaat uit eerder werk, ook nu weer het aanstellerige ‘koningswater’ als naam voor drank (en dat el-le-ke keer weer!), ook nu weer de afsplitsingen van de schrijver, het zich richten op een jonge vrouw (Quirina met haar mooie kont loopt ook in dit boek weer rond, al heeft ze Ezra Berger verlaten); de boeken zouden wellicht in één band passen als een vervolg op elkaar. En toch heb ik het eerstverschenen boek met niet zo heel veel plezier gelezen en het tweede wel. Misschien ben ik intussen wel veranderd.

Wiener heeft een grimmige humor, die mij vaak heeft laten lachen. Als hij beschrijft hoe Victor van Gigch afscheid neemt van het onderwijs, noemt hij verschillende keren diens vrouwelijke collega’s, die helemaal geloven in de onderwijsvernieuwing waarbij termen horen als ‘tweede fase’, ‘studiehuis’ en ‘het nieuwe leren’. Wiener giet met een gulle straal zijn gal over hen uit, noemt hen ‘die twee valse stiefmoeders’, ‘onderwijsheksen’, ‘weird sisters van het nieuwe leren’ – ik ging steeds meer van Wiener houden.

Dat Wiener er niet voor terugschrikt zijn alter-ego’s ook te tonen in hun lulligheid, hun schuld, hun kleinheid, alles waarvoor men zich schaamt, pleit voor hem. Alleen wie moed heeft, durft kwetsbaar te zijn en Wiener heeft die moed. Dat zal te maken hebben met de authenticiteit die hij zegt na te streven. ‘Authenticiteit en stijl, dat zijn de pijlers waarop alle ware literatuur rust’, schrijft hij in Shanghai Massage. Daarmee is het in dat boek wel in orde.

Misschien moet ik nog maar wat meer van Wiener gaan lezen.

Boer

2011-12-20T13:47:00.001+01:00

Er zijn verschillende soorten boeren. Sommigen leven van het houden van dieren, de veeboeren, die je weer kunt onderverdelen in bijvoorbeeld kippenboeren, varkensboeren en koeienboeren. Anderen moeten het van de akkerbouw hebben. Die noemden ze bij ons op het dorp vroeger bouwboeren. Dan had je natuurlijk nog kleiboeren en zandboeren, keuterboeren en herenboeren.

Maar we spreken veel vaker over boeren, ook als ze niet op een boerderij wonen. Een groenteboer is een middenstander die groenten verhandelt. En zo hebben we ook de melkboer, de eierboer, en de kaasboer. De producten die je bij hen kunt kopen, hebben allemaal nog wel enige relatie met de boerderij en dat zou je ook nog kunnen zeggen van de schillenboer, die de schillen naar de boerderij brengt.

Dan is het misschien wel vreemd dat we ook spreken over visboer (Lou de palingboer!), ijscoboer, voddenboer/lorrenboer, oudijzerboer, kolenboer, olieboer, peterolieboer. Waarom eigenlijk? Het zijn wel allemaal mensen die de boer op gaan. Al deze mensen kwamen in ieder geval vroeger bij ons aan de deur.

Ook dat kan echter niet het argument zijn om ze 'boer' te noemen. Een leraar wordt wel een lesboer genoemd, je platen haalde je bij de platenboer, rookwaar bij de sigarenboer en ooit hoorde ik de bezitter van een verlichtingszaak een lampenboer noemen.

Is het achtervoegsel -boer nog productief? Gaan mensen hun laptop bij een computerboer halen en gaan ze op de markt nog bij de olijvenboer langs? Een boeket kopen bij de bloemenboer misschien? Ik geloof niet dat ik dat nog wel eens hoor.

Pierre Dubois over W.F. Hermans in 1958

2011-12-18T22:50:00.000+01:00

Het portret van W.F. Hermans dat bij het artikel van Dubois was afgedrukt

Al eerder schreef ik over Mulisch en Hermans in 1957, voor zover dat te lezen was in Het boek van nu, band 1957/1958. Een band verder, op bladzijde 81 en 82 (dat zal wel najaar 1958 geweest zijn), schrijft Pierre H. Dubois lyrisch over de nieuwe roman van W.F. Hermans, De donkere kamer van Damokles.

Maar liefst anderhalve bladzijde besteedt Dubois aan de bespreking van de roman. Ik citeer het begin:

Ik geloof niet dat iedere uitgave van een boek van Willem Frederik Hermans een gebeurtenis is, maar er bestaat wel een grote kans op en zeker is het dat voor zijn nieuwste roman die zijn beste en belangrijkste is, ook al zijn er passages in “De Tranen der Acacia’s”, die warmer, onmiddellijker zijn dan vrijwel alles uit : “De Donkere kamer van Damocles”. Maar dit laatste boek is veel strakker, klaarder, ondanks zijn dubbelzinnigheden en zijn ambivalentie; het is voortreffelijk gecomponeerd en snel en boeiend geschreven. Zuiver als roman beoordeeld Hermans hier een vaardigheid bereikt, die men meesterlijk mag noemen.

Het is duidelijk: Dubois neemt zijn hoed af voor Hermans en maakt een diepe buiging. In de laatste regel van het citaat wil hij Hermans wel ‘meesterlijk’ noemen, als hij het boek tenminste als roman beoordeelt. Dat lijkt een voorbehoud, maar dat is het niet.

Meteen erna schrijft hij dat het De donkere kamer ook een van de meest persoonlijke boeken van Hermans is. Volgens Dubois geeft Hermans zich bloot in dit boek, ‘hoezeer ook weer vermomd in de diverse personages, waarin een schrijver zich onbewust splitst.’

Nadat hij wat verteld heeft over de inhoud en lijntjes getrokken heeft en die wij intussen allemaal op school hebben leren zien, vertelt Dubois nog wat over de waarde van het boek:

De waarde van deze roman is dan ook tweeledig: er is in de eerste plaats de zuiver litteraire betekenis van het boek die groot is door de ongewone suggestieve kracht, die niet slechts de lezer in zijn ban brengt en houdt, maar ook in hoge mate evocatief is: de gestalte – niet van Osewoudt – maar van het monstrueuze fatum dat alles beheerst en met alles speelt, rijst levensgroot achter het boek op.

En dat is de tweede betekenis van het boek, opgeroepen door de litteraire waarde ervan, een algemeen-menselijke, of liever een filosofische. Om die filosofische betekenis zullen velen wellicht het boek afwijzen als negatief. Dat lijkt mij onjuist. In het algemeen is het begrip “negatief”een begrip dat in de litteraire kritiek niet op zijn plaats is. Een goed boek, d.w.z. een geslaagd boek, is nooit negatief. Maar nog afgezien daarvan is een boek niet nagatief wanneer het uitdrukking geeft aan een persoonlijke waarheid. Het is daarbij van geen enkel belang of die “waarheid”ook in een breder verband gezien juist is, of in overeenstemming met wat men ten onrechte als objectieve werkelijkheid noemt.

Een paar alinea’s verder schrijft Dubois zijn slotalinea. Voor wie het nog niet begrepen had:

Willem Frederik Hermans heeft met “De Donkere kamer van Damocles” een uiterst boeiend en belangwekkend boek boek geschreven, een van de aangrijpendste romans uit de laatste jaren voor wie in staat is het wanhopige geluid van een stem te horen door de vermommingen van sarcasme, spot, verbittering en ironie heen”

Je merkt dat Dubois Hermans niet alleen gemotiveerd prijst, maar dat hij hem ook bij voorbaat verdedigt tegen mensen die het boek ‘negatief’ zullen noemen. Hermans werd al wel gezien als een groot schrijver. In mijn vorige stukje over Mulisch en Hermans citeerde ik Greshoff die over ´de letterjeugd´ schreef: ‘voor hen begint alle litteratuur met W.F. Hermans, die hun patriarch is.’ Met die ´letterjeugd´ bedoelde Greshoff overigens niet de jonge lezers, maar de jonge schrijvers, die niet meer omkijken naar de oude schrijvers, waartoe Greshoff natuurlijk ook behoorde. Voor een deel van het publiek was Hermans blijkbaar nog steeds controversieel en dus behoefde hij verdediging.

Het zal wel een kwestie van leeftijd zijn geweest. Hermans was zevenendertig toen hij Damokles publiceerde, Dubois was vier jaar ouder en Greshoff was zeventig.

Pierre H. Dubois

Zebra kachelglans (Zwart en wit 3)

2011-12-16T06:56:00.003+01:00

In Exmorra is een museum waarin een grutterswinkel je een grutterswinkel kunt bezoeken die eruitziet zoals die vroeger was. Daarin hing dit reclamebordje.

Verder is er in het museum onder andere een drankorgel te zien, een oud schooltje en een stijlkamer. Opgenomen in de Aldfaers Erfroute.

Mijn moeder zei wel eens: 'Ga je handen wassen, ze zijn zo zwart als de kachel.' Maar blijkbaar is niet elke kachel even zwart. De kachels die ingewreven zijn met Zebra kachelglans zijn blijkbaar het toppunt van zwart: zo zwart als als een Afrikaantje.

De mens wordt gereduceerd tot zijn kleur.

Gesprekken met God

2011-12-15T09:31:00.000+01:00

Altijd heb ik gedacht dat ik op het gebied van strips een alleseter was. Ik kan genieten van een literaire beeldroman, van cartoons, van westerns en strips over superhelden, van de smurfen en de marsupilami. Maar nu ben ik dan toch een verschrikkelijke strip tegengekomen die zelfs ik niet pruim.

Het is de verstripping van een boek dat volgens het achterplat al miljoenen lezers heeft gehad: Gesprekken met God, van Neale Donald Walsch, tekeningen van Franz-Josef Wiewel. Het deel dat ik las, heet Een ongewone dialoog.

Het feit dat de tekenaar niet op de omslag wordt genoemd, had me al te denken moeten geven. Na lezing is me gebleken dat de tekeningen niets (ik herhaal: niets) aan de tekst toevoegen. In meer dan de helft van de plaatjes zien we de ik-figuur die tegen ons aan het leuteren is of die aan het denken is terwijl hij zijn tanden poetst, thee inschenkt of zijn bril schoonmaakt.

En dan de tekst! De ik-figuur zet wat boze vragen op papier (bijvoorbeeld 'Waarom loopt mijn leven niet op rolletjes') en prompt krijgt hij (in zijn hoofd natuurlijk) antwoord. Degene die hem antwoorden geeft, noemt hij 'God', maar het had ook een of andere zweverige goeroe kunnen zijn.

De gesprekken gaan over van alles, van ziekte tot seks, van het wereldleed tot hel en hemel. Uiteindelijk komt het erop neer dat alle antwoorden je wel duidelijk worden als je luistert naar je gevoel.

Dit boek kan in de boekhandel staan in de zweefhoek, onder het kopje 'wind van leer'. Oordeel: perennat!

Een bruine jongen (Zwart en wit 2)

2011-12-14T18:32:00.001+01:00

Er zijn nogal wat oudere jeugdboeken waarin mensen uit andere culturen voorkomen. Van tijd tot tijd zal ik zo'n boek lezen en bekijken hoe in dat boek de vreemdeling beschreven wordt.

Nog nooit had ik van Betsy Buunk gehoord. Op een rommelmarkt kwam ik het boek Een bruine jongen tegen. Het blijkt in 1946 uitgebracht te zijn. In 1949 verscheen er een tweede druk onder de titel Bruine jongen. Na wat vluchtig googlen vond ik geen andere boeken Betsy Buunk.

De bruine jongen is Karel van Dordt. Ooit is hij door zijn grootouders, Ompoe Goemaran en Ompoe Dimpoe, te vondeling gelegd, omdat zijn ouders overleden waren. Wat zij hopen, gebeurt: zendeling Van Dordt vindt het kind en neemt het aan als zijn zoon.

Als Karel elf jaar oud is en zijn zus Ansje dertien, gaan ze naar Nederland, om goed onderwijs te krijgen. Ze wonen in die jaren bij hun oudoom Henk en oudtante Mies. In het begin voelt Karel zich wat alleen, maar hij sluit vriendschap met een gehandicapte jongen die in een achterbuurt woont, Kees.

Aan het eind van het boek komt Karel in het ziekenhuis terecht, nadat hij door een auto is aangereden. Vreemd genoeg wordt niet verteld wat zijn verwondingen zijn. Steeds wordt genoemd dat hij 'ziek' is. Als Karel uit het ziekenhuis komt, heeft Kees, in samenwerking met Ansje en haar vriendin Tini, geregeld dat er bloemen en fruit zijn. Veertien mensen hebben eraan meebetaald, waaruit maar weer eens blijkt hoeveel vrienden Karel heeft. En dan is het boek plotseling uit.

Meer dan een boek over een Indische jongen in Nederland is Een bruine jongen een boek over standsverschillen. De familie van Karel ontfermt zich over Kees, de achterbuurtjongen die geen tafelmanieren heeft, vreemd praat en nooit in bad gaat. Van God weet hij ook al niets, maar Oom Henk geeft hem een kinderbijbel mee, waarin Kees geïnteresseerd leest.

Als Karel een ongeluk heeft gehad, bidt Kees voor hem: 'Toe jij daar zo lee heb 'k daluk an dat mens gedoch, waar je ome van las, den eerste keer dat 'k bij jullie was, je weet wel, die weduwvrouw waar dieje rentmeester niet voor op wou komme en dat ze toen die vent z'n kop gek gezanik heb en dat de Heere Jezus toe zee, dat je zó mos bidde as ie wat nodig had. Nou en dat heb 'k toen gedaan, uitgerekend heb 'k van 's ochus tot 's avends om 't hallef uur voor je gebeje, op 't school ook, want daar ken je de toreklok hore as tie slaat, nou en 't hèb gehollepe en daarom ken je d'r mijn wel voor bedanke dat je niet om kroosjes ben gegaan.'

Toch komt het verschil tussen de bruine jongen Karel en de witte Nederlanders wel naar voren. In de trein op weg naar het huis van oom en tante vergelijkt Karel zich met Ansje: 'Ansje heeft zich dicht tegen oom aan genesteld en hij heeft haar handen, die ijskoud zijn, in de zijne genomen en zit die nu zachtjes te wrijven. Fijne, blanke handjes heeft Ansje. De zijne niet, denkt Karel, die zijn donkerbruin, alleen in de palm van de hand een beetje lichter. Gek, dat hij daar eigenlijk nooit eerder zo op gelet heeft.

Later spreekt Karel Kees aan op zijn vuile handen: ' "Ik vind het afschuwelijk hoor, als jij met van die zwarte handen bij ons aan tafel zit." En Kees weer: "Niet zo zwart as die van jou!"' Daar krijgt Karel een prop van in zijn keel.

''s Avonds voor hij in bed stapt, wast hij met buitengewoon veel zorg zijn bruine handen, maar ze worden er geen tintje lichter door. En zijn avondgebed besluit hij met deze woorden: "Lieve Heer, vergeef het mij, dat ik het zo naar vind dat ik een bruine jongen ben."'

Karel baart natuurlijk opzien in een samenleving die overwegend wit is. In de trein zegt een jongen: 'Kijk, een bosneger, zeg!' Maar als Oom Henk 'een vertoornde blik' op de jongen werpt, loopt hij meteen door. En als Karel in zijn nieuwe klas komt, is de eerste opmerking: 'Jongens, kijk die bruine! Allemensen, wat een snoet, zeg!' De onderwijzer neemt het voor Karel op en verbiedt de jongens streng.

Er worden niet zoveel opmerkingen gemaakt over Karels huidskleur, maar elke keer dat het gebeurt, is er iemand die corrigeert. Bijvoorbeeld bij de fietsenmaker: '"Nou, jij mag ie ook wel es gaan wasse," zegt hij grappig, "je zie zo zwart as de kachel."Maar de jongen geeft hem goedmoedig een duw. 'Allé, hou ie grootje voor de gek en la dat fentjie met rust."'

Het 'grapje' is goedmoedig bedoeld, waarschijnlijk, maar er wordt wel wat van gezegd. Er zijn ook kleine kinderen die Karel aanspreken met 'Hei nikker'. Uit niets blijkt dat dat als scheldwoord is bedoeld en Karel vat dat ook niet als zodanig op. Maar Kees reageert meteen: 'Wat heb ie me vrind uit schelden, hè!'

In het begin loopt het niet goed tussen Karel en zijn oom en tante. Karel trekt zich terug en dat staat vooral oom niet aan: '"Je leert ze toch nooit kennen, die Indische mensen,"zegt oom Henk met zijn zware stem. "Zoals Karel nu, dat sluipt maar zo stil door het huis en geen boeh of bah krijg je uit hem. Nee hoor, dat zijn mijn mensen niet." ' Later mompelt hij ook nog iets over 'stiekem' en 'achterbaks'.

Oom heeft het idee dat Karel zich meer voelt dan oom en tante, maar het blijkt anders te liggen. '"Wàt dacht je? moedigt oom Henk aan. "Dat ik minder was, omdat u en tante Mies en Ansje en allemaal blank zijn en ik bruin."'

Het blijkt dus allemaal een misverstand te zijn. Maar oom Henk zoekt de schuld wel bij zichzelf: 'in ieder geval lag de fout bij ons, wij hebben gedacht dat een Indische jongen heel anders was dan een Hollandse jongen en dat moet hij hebben aangevoeld.'

Het is duidelijk dat in Een bruine jongen Betsy Buunk heeft willen laten zien dat de bruine jongen gelijkwaardig is aan de blanken om hem heen (en dat de achterbuurtjongen gelijkwaardig is aan de mensen uit een nette buurt).

Wel voelt Karel zich in een blanke omgeving onmiddellijk de mindere. De blanke handjes van Ansje komen hem aantrekkelijker voor dan die van hemzelf en ook later probeert hij door wassen zijn handen lichter te krijgen, wat me niet zo aannemelijk lijkt.

De bruine jongen deugt, zoveel is wel duidelijk. Maar dat de schrijfster dat de hele tijd moet benadrukken, geeft wel te denken.

Zwarte Piet racistisch? (Zwart en wit 1)

2011-12-14T10:03:00.004+01:00

Elk jaar wordt er in de Sinterklaastijd wel een beetje gemopperd over Zwarte Piet. Zo´n zwarte knecht van een witte klaas zou racistisch zijn. Dit jaar was voor mijn gevoel het debat veel heftiger dan in voorgaande jaren. Zo was er een uitzending van Debat op 2 waar de emoties hoog opliepen.

Nu de Sint weer naar Spanje vertrokken is en de gemoederen wellicht enigszins bedaard zijn, is het misschien tijd om in alle rust over deze zaak nog eens wat na te denken.

Tegenstanders van Zwarte Piet beroepen zich op de herkomst. Het lijkt wel duidelijk dat Zwarte Piet zijn uiterlijk gekregen heeft met als voorbeeld de moor, die we bijvoorbeeld ook nog als gaper tegenkomen bij drogisterijen. Gapers waren er al vanaf 1500.

J.A. Alberdingk Thijm schrijft in 1850 in een boekje dat hij Potgieter cadeau geeft een opdracht in de vorm van een dialoog tussen ‘St. Niklaas’ en ‘Pieter-mê-knecht’. Het is hetzelfde jaar dat Jan Schenkman het boek Sint Nicolaas en zijn knecht uitbrengt. Daarin heet de knecht overigens nog geen Piet.

Dezelfde Alberdingk Thijm schrijft in 1884 in het dagblad De Amsterdammer een jeugdherinnering: een strooiavond in 1828 waarbij ook ‘een kroesharige neger’ present is, die ook weer door Alberdingk Thijm ‘Pieter me knecht’ wordt genoemd. Deze gegevens ontleen ik aan een nieuwsbrief van het Meertens Instituut.

In een tijd waarin de slavernij in Nederland nog niet afgeschaft is, lijkt zo'n 'kroesharige neger' een stereotypering. Hij is de knecht, de ondergeschikte en sommigen zullen zelfs zeggen: de slaaf.

De voorstanders van Zwarte Piet halen hun schouders op over de herkomst. Die telt voor hen niet. Op dit moment heeft Piet voor hen niets met racisme te maken. Piet is niet meer een dom knechtje, maar een moderne manager, betogen ze, zonder wie de wat suffige Sint niets is. Volgens heeft het bestaan van Zwarte Piet absoluut geen kwetsende bedoeling.

Beide partijen hebben gelijk: niemand die nu het sinterklaasfeest viert heeft niet de bedoeling een vorm van racisme uit te dragen en tegelijkertijd zit er op zijn minst wat verdachts aan de herkomst van Zwarte Piet. Voorstanders en tegenstanders hebben het over verschillende zaken en zullen dus ook niet tot elkaar komen.

Je kunt je afvragen wat het zwaarst moet wegen, de herkomst of de bedoeling. Het is de discussie die ook opsteekt als het over vloeken gaat. Als iemand bewonderend zegt: ‘Jezus, wat mooi!’ moet hij dan gekapitteld worden omdat hij de naam van Jezus misbruikt, of gaat het om de intentie, die immers niet verkeerd is? En wat als hij niet letterlijk ‘Jezus’ zegt, maar ‘jemig’ of ‘jeetje’? Hoe verder het afdwaalt van de oorsprong, hoe lastiger het wordt om er een eventueel probleem in te zien.

En wat als je je nu nooit bewust bent geweest van de afkomst? Gesteld dat onze stropdas afkomstig zou zijn van het feit dat slaven met een strop om de nek moesten lopen, zodat ze gemakkelijk opgehangen zouden kunnen worden, zouden wij dan moeten weigeren een das te dragen?

Voor welk gezichtspunt je ook kiest (herkomst of intentie), feit blijft dat er blijkbaar mensen oprecht gekwetst zijn door het feit dat Zwarte Piet er is. Natuurlijk kun je zeggen dat die mensen niet zo gevoelig moeten zijn of niet zulke lange tenen moeten hebben. Maar in hoeverre is het een keuze om je gekwetst te voelen? En in hoeverre kun of moet je rekening houden met elkaar?

Ik hou van een lekker stukje vlees, maar als ik een vegetariër als gast aan tafel heb, hou ik daar natuurlijk rekening mee en serveer ik geen karbonaden. Het is ook heel gebruikelijk om te vragen of iemand bezwaar heeft, voordat er een sigaret opgestoken wordt. Geen probleem, kleine moeite. Maar ik drink wel koffie als ik een theedrinker te gast heb en schenk mezelf ook een glas wijn in als mijn gast om een sapje vraagt. Blijkbaar maak ik een afweging in wat vervelend is voor de gast en wat niet.

Toch zijn er heel wat mensen die zich bij Zwarte Piet niet afvragen of zijn optreden storend is voor anderen, maar verdedigen ze hem met hand en tand. Ik heb ook de neiging om in de zwarte knecht van Sinterklaas vooral iets onschuldigs te zien. Maar waarom eigenlijk.

Misschien wel omdat we met Zwarte Piet allemaal zijn opgegroeid, in alle onschuld, want in alle onwetendheid. We willen loyaal blijven aan het onschuldige kind dat we ooit waren en willen niet met terugwerkende kracht schuld laden op de schouders van dat kind of van onze ouders. Dat is begrijpelijk.

Maar zoals we onze eigen goede bedoelingen serieus nemen, zouden we ook de emoties van van tegenstanders serieus moeten nemen. Ook als we elkaars opvattingen niet delen, zouden we op zijn minst begrip kunnen hebben voor elkaar.

Het geluk van een tafel

2011-12-12T14:03:00.001+01:00

De gedichtenbundel Het geluk van een tafel, van Inge Boulonois bestaat uit twee delen: ‘Een schaal vol gedachten’ en ‘Uit de kunst’.

Een titel als ‘Een schaal vol gedachten’ doet denken aan een stilleven en eigenlijk doen veel gedichten van Boulonois daar ook aan denken. In veel gedichten staat de tijd stil: er gebeurt niets. Het gedicht neemt ons mee naar een plaats en laat ons vooral rondkijken en meedenken.

Dat visuele in de poëzie van Boulonois is wel te verklaren: ze is ook beeldend kunstenaar. Soms levert dat kijken van de dichter ook mooie beelden op: ‘licht gebogen / de stengel van haar lichaam’.

Eerlijk gezegd begon ik na een aantal gedichten wel eens te verlangen naar een verhaal, naar ontwikkelingen, naar vaart. Hoe vaardig sommige beschrijvingen ook zijn, ik had graag wat meer avontuur gewild dan een spinnetje dat zich laat zakken.

Ik heb ook het idee dat Boulonois meer oog heeft voor de afzonderlijke zinnen dan voor het hele gedicht. In ieder geval komt het vaker voor dat mij een regel treft of een beeld dan dat een heel gedicht mij meeneemt.

Maar in een gedicht als ‘Zichtkaart’ wil ik wel een heel eind meegaan:

Zichtkaart

Nu deze weken weer voorbij

ritselen in hun morsbruine jassen

en bomen oude briefjes sturen

naar de zakken zaad van distels,

mosterdplanten en de rest

en steeds op hoop

van minstens dertigvoudig vrucht,

nu mijn haren grijzer dan de mist

en alles anders sinds

ik me het eerste licht herinnerde,

schrijf ik een mondvol

ogenblikken op een blad

papier. Tijd is een hand

die strooit. Er is een palm

die wacht. En al die jaren

zocht ik maar in wat rondom verschijnt.

Vergeefs: wie nooit weg is, wordt niet gezien.

Meer over Inge Boulonois vindt u op haar site.

Inge Boulonois

Aan het woord

2011-12-11T19:54:00.002+01:00

Winnares Samantha Janssen

Meer dan honderd schrijvers hadden werk ingestuurd naar de schrijfwedstrijd Aan het woord, regio Arnhem en vanmiddag werd bekend gemaakt van wie de beste inzending was.

In Huis Oostpool lazen niet alleen de genomineerden eigen werk voor, maar ook Johanna Geels (tevens jurylid) en Ramsey Nasr, de dichter des vaderlands.

Ramsey Nasr

Johanna Geels

De drie genomineerden waren Samantha Janssen (‘Werkbezoek’), Carla Gerritsen (’15 denier’) en Ellen Kleinlein (‘Pakkiesdag’). Er waren verder eervolle vermeldingen voor Hans Kateman en Karin Schacknat.

De prijs van de jury ging naar Samantha Janssen. Uit het juryrapport:

De schrijfster van het winnende verhaal pakt de lezer meteen bij zijn kraag en sleurt hem met zich mee. Wij volgen de hoofdpersoon, die wankelt op haar hoge hakken, en zijn benieuwd waar we terechtkomen. In ons hoofd zeurt een liedje, dat we het hele verhaal lang niet meer kwijt zullen raken.

Wij hebben zo onze gedachten bij de man die ze ontmoet en bij de smoezelige omgeving waarin ze terechtkomt. We hebben ook heel wat vragen, die de schrijfster vakkundig heeft opgeroepen. Ze doseert de informatie precies goed: ze houdt genoeg achter om ons nieuwsgierig te houden, en ze vertelt genoeg om ons bij het verhaal te houden. Daarbij houdt ze een tempo van vertellen aan dat als heel natuurlijk overkomt.

Korte, puntige dialogen wisselt ze af met gedachten en beschrijvingen en het lijkt allemaal even moeiteloos, zodat de lezer soepel door het verhaal glijdt.

De jury was er dan ook al snel uit. De eerste prijs moet wel gaan naar ‘Werkbezoek’ van Samantha Janssen.

De publieksprijs ging naar Ellen Kleinlein.

Meer dan honderd inzendingen lezen is best een hoop werk. Maar wat slecht is, hoef je niet helemaal te lezen. Soms is al na een alinea duidelijk dat een verhaal niet meer te redden is.

Voor wie meer over deze schrijfwedstrijd wil lezen: klik!

Ellen Kleinlein (publieksprijs)

Carla Gerritsen

Juryvoorzitter Sanne Hogendam

Portret van een heer

2011-12-10T09:18:00.000+01:00

Egon Schiele, Portret van Dr. Victor Ritter von Bauer

Portret van een heer van Tommy Wieringa is een klein boekje, uit de reeks Literaire Juweeltjes. Er staan vier verhalen in, dacht ik aanvankelijk. Maar toen ik het uit had, las ik in de verantwoording dat de stukken van ´In Berlijn´ eerder in De Pers waren verschenen. In het boekje heet die afdeling overigens ´Een huis in Berlijn´ en de 'stukken' halen het niet bij In Berlijn van Armando.

Het beste uit het boekje van Wieringa is het titelverhaal. De aanleiding ervoor is het portret dat ook op de omslag van Portret van een heer staat. Het blijkt geschilderd door Egon Schiele en de afgebeelde heer is Victor Ritter von Bauer. Je zou zweren dat Wieringa op het schilderij staat. Wieringa zoekt uit wie die geschilderde heer was en belandt uiteindelijk ook op het slot dat Von Bauer ooit bezat. De beheerder kijkt Wieringa lang aan en zegt dan: ‘De kasteelheer is teruggekeerd.’

Het verhaal over de zoektocht naar Von Bauer is een prachtig verhaal. De andere komen niet verder dan ‘heel aardig’. Wieringa trekt erin naar verschillende streken, beziet zijn nieuwe omgeving, de mensen daarin en zichzelf nieuwsgierig en dat is aangenaam om te lezen. Aan zijn stijl ligt het ook niet, die is verzorgd en leest prettig.

En toch zal ik waarschijnlijk over een jaar mij alleen nog het verhaal over de geschilderde Von Bauer herinneren en over de kunstenaar die overal ‘Stolpersteine’ aanbrengt. Maar wat mankeert er aan de rest? Steunen de andere verhalen te veel op techniek en te weinig op Wieringa’s gedrevenheid. Misschien.

In ieder geval lukt het mij maar niet om ze ‘juweeltjes’ te vinden. Wel krijg ik zin om de reisverhalen van Nooteboom terug te lezen. Indertijd heb ik al die bundels als Een avond in Isfahan en Een nacht in Tunesië gelezen en ik heb er goede herinneringen aan. Maar ook hier: wat blijft erover? Sfeer, een herinnering aan een prachtige stijl, enkele beelden. Een geheugen is maar een cranc, onseker, broosch engien. Het mijne, althans.

Binnenskamers

2011-12-09T14:07:00.000+01:00

De beeldroman Binnenskamers van Tim Enthoven is al een half jaar uit, maar ik heb er nog niet zoveel over gelezen. Dat is vreemd, want het is op zijn minst een opmerkelijk debuut.

Enthoven tekent in een sobere, uitgebeende stijl die me wel wat deed denken aan de portretten die Rosemin Hendriks tekent. Maar Enthoven is nog strakker.

Nog opmerkelijker is het verhaal dat hij vertelt, over een student die zich niet meer laat zien op de academie, medestudenten ontloopt en het grootste deel van de dag op zijn kamer doorbrengt.

Deze persoon, die net als de auteur Tim heet, zou het liefst elke dag op dezelfde handelingen op dezelfde manier verrichten. Hij heeft daarin zeker wat geobsedeerds. Als hij bijvoorbeeld onder de douche staat, moet hij zijn hoofd honderd keer in een 8-vorm bewegen. De tekenaar volgt die obsessie door dan ook honderd keer een plaatje van de hoofdpersoon in de douchecabine te tekenen.

Alle ruimten in het boek zijn getekend als glazen bakken, zodat we de mens als een reptiel in zijn terrarium kunnen bekijken. Dat schept afstand, terwijl we tegelijkertijd toch dicht op de gedragingen van de hoofdpersoon zitten.

De in zichzelf gekeerde hoofdpersoon doet wel wat aan Jimmy Corrigan denken, uit het meesterwerk van Chris Ware. Maar vooral is het een creatie van Enthoven, die een boek gemaakt heeft zoals hij dat wilde maken en zich niets heeft aangetrokken van de conventies van een graphic novel en dat is maar goed ook.

Mensen als Enthoven zullen de beeldroman verder brengen. Kijk maar. Lees maar. Koop maar, dus.

Portret door Rosemin Hendriks

Staring

2011-12-09T09:18:00.004+01:00

Elke week luister ik naar de Eigenwijze 30, gepresenteerd door Joop Stroeve. Ik hoor daar muziek die ik maar op weinig andere plekken hoor. De presentator heeft de vreemde gewoonte om het te hebben over de Tivoli en de Paradiso (over het Carré heb ik hem nog niet gehoord), maar daar erger ik me niet aan. Het charmeert hem zelfs een beetje en dat is misschien wel tekenend voor de goodwill waarmee ik naar het programma luister.

Sinds een aantal weken staat in die eigenwijze lijst ook Cosmonautix, een groep die volgens de eigen site ‘Russian Balaika Speedfolk’ maakt. Dat zal wel, maar daar gaat het me niet om. Elke keer als ik hun vrolijke nummer Valenki hoor, versta ik ‘Starinkie’ en dan moet ik aan de dichter A.C.W. Staring denken.

Zo heel af en toe kom ik nog eens een leerling tegen die de Jaromircyclus op de lijst zet. Omdat die vrij kort is natuurlijk. En om diezelfde reden ben ik wel eens Marco op een boekenlijst tegengekomen. Maar verder? Leest iemand nog wel eens ‘De hoofdige boer’? Zegt iemand nog wel eens ‘Heeft aangebrand ook pootjes, moeder Aagt?’ Declameert iemand, al dan niet met een slok op, nog wel eens ‘Sikkels klinken, sikkels blinken’? Bijna niemand, vermoed ik.

En daarom doet het mij goed, dat Staring –onbedoeld, neem ik aan- langskomt in een Russisch stampliedje. Voor even zit Staring aan de stamtafel, waar hij een klap op zijn schouder krijgt, terwijl hem een glas wodka wordt toegeschoven: ‘Starinkie, drink eens uit.’

Laten wij daarom het glas heffen. Op Staring. En op Cosmonautix.

1767 - 1840

Beminde ongelovigen

2011-12-08T10:05:00.001+01:00

Er is iets vreemds aan de hand met de benaming ‘atheïst’. Die definieert namelijk in de eerste plaats wat iemand niet is. Niemand noemt zich een niet-bridgespeler, niet-bejaarde of niet-psycholoog, Maar mensen hebben er blijkbaar geen moeite mee om zich ongelovig te noemen.

Anne Provoost noemt haar werkje Beminde ongelovigen een atheïstisch sermoen, maar het is niet haar bedoeling zich als ongelovige af te zetten tegen gelovigen.

Allereerst pleit ze voor een religiometer, die laat zien hoe gelovig iemand is. Haar religiometer kent tien graden, waarbij bijvoorbeeld de agnosten ingedeeld worden bij de derde graad, de ietsisten bij de vierde en een gelovige van de achtste graad gelooft dat God niet alleen plannen met hemzelf heeft, maar ook met de wereld en met de andere mensen, of ze nu gelovig zijn of niet.

Verder benadrukt ze dat zowel gelovigen als ongelovigen (van welke graad dan ook) te maken hebben met wat zij kunnen bevatten en wat onbevattelijk is, met de zaken die niet op hun harde schijf passen en waarbij een computer een ERROR-melding zou geven. Dat gedeelte vullen gelovigen in met God.

Voor Provoost is dat het werk van de verbeelding, waarmee de keus om het onkenbare ‘God’ te noemen een literaire keuze wordt en religie een vorm van kunst.

Verder zegt Provoost dat gelovigen sommige begrippen (heil, redding, troost, hoop) hebben geannexeerd, terwijl ook de ongelovige ze nodig heeft. Naastenliefde is bijvoorbeeld misschien wel iets wat gelovigen bindt, maar het onderscheidt ze niet van de ongelovigen.

In het sermoen van Anne Provoost komt vooral naar voren hoeveel gelovigen en ongelovigen gemeen hebben en dat is na alle polariserende publicaties van militante atheïsten zeer verfrissend.

Bovendien is Beminde ongelovigen een helder en prettig lezend pamflet, met een heel stel mooie observaties, zoals deze: ‘Gelovig-zijn is een kwestie van opvoeding; als dat niet zo was zouden er in moslimgezinnen voortdurend christenkinderen geboren worden en omgekeerd.’

Het boekje is gratis te downloaden.

Herfst in het oosten

2011-12-06T17:05:00.001+01:00

Thomas Verbogt is nooit uitgegroeid tot een ‘grote’ schrijver, maar ik weet zeker dat er heel wat mensen zijn, die zijn werk graag lezen, wat hij ook schrijft. Die zullen ook zeker Herfst in het oosten met plezier tot zich nemen. Maar niet alleen zij.

Dit boek met herinneringen aan Nijmegen en Arnhem, met overpeinzingen, met fraaie anekdoten, laat misschien wel het beste van Verbogt zien. Een menselijke schrijver, betrokken bij zijn omgeving, die wat hij te zeggen heeft ook nog uitstekend kan verwoorden.

Het verhaal over de jonge Thomas die mee moest lopen met een drumband, heb ik hem ooit horen voorlezen, als ik mij goed herinner bij de presentatie van een bundel van Victor Vroomkoning. Het is een hilarisch verhaal, dat bij herlezing grappig blijft.

De hoogtepunten uit het boek zijn voor mij de hoofdstukken die iets met muziek te maken hebben, zoals ‘Always on my mind’ dat in Nijmegen speelt, vlak na de dood van Elvis Presley en ‘Onder de dekens’, over Long Tall Ernie & The Shakers en Hank The Knife & the Jets. Verbogt vertelt daarin op ingehouden toon, maar zonder meer ontroerend.

In de titel van het boek staat de herfst en dat is goed gevonden. Dit is zonder meer een herfstboek, met kruidige geuren, een donkere hemel, een heerlijke weemoed, een monter versterven. In de verschillende hoofdstukken loopt Verbogt door Nijmegen en Arnhem, de twee steden waarin hij niet meer woont en die toch altijd zijn steden zullen blijven. Er komt veel in voor dat voorbij en veel dat nooit voorbij zal gaan, ook als het er niet meer is.

Naar Nijmegen en Arnhem boffen enorm dat Thomas Verbogt ooit hun inwoner was en dat hij daar met zoveel liefde over kan schrijven. Wordt het in beide steden niet onderhand niet eens tijd om Verbogt een cultuurpenning of zo uit te reiken?

Geloven in Sinterklaas

2011-12-05T19:30:00.003+01:00

Er zijn mensen die alleen met Kerstmis naar de kerk gaan. Misschien gaan ze de rest van het jaar als ongelovigen of als nauwelijks-gelovigen door het leven, maar op zo’n moment willen ze bij de gemeenschap der gelovigen horen.

Of zou het alleen jeugdsentiment zijn? Veel mensen hebben herinneringen aan de kerstdagen uit hun jeugd: de boom, de lichtjes, de gezelligheid en ook de kerkdienst. Door nu met Kerst weer naar de kerk te gaan, proberen ze iets van dat gevoel naar zich toe te halen. Wellicht ook is het een manier om loyaal te blijven aan hun eigen verleden.

Met Sinterklaas is er iets soortgelijks aan de hand. Zo’n beetje alle mensen van boven de zes zijn ongelovig, maar rond deze tijd doet iedereen weer braaf mee aan de liturgie die bij de sinterklaasviering hoort. Voor even horen we allemaal weer bij de parochie van de heilige Nicolaas.

Er zijn mensen die beweren dat ze het geloof in God verloren toen bleek dat Sinterklaas niet bestond. Toen duidelijk werd dat de ouders over Sinterklaas gelogen hadden, konden de kinderen er ook niet meer van op aan dat over God wel de waarheid gesproken zou zijn. Die zou dus ook wel een verzinsel zijn.

Die redenering heb ik eigenlijk nooit zo serieus genomen, maar misschien zit er toch wat in. Er zijn namelijk nogal wat overeenkomsten tussen Sinterklaas en God. Als ik dat zeg, ga ik in gedachten terug naar de tijd dat ik nog onverkort in de goedheiligman geloofde.

Net als God, was Sinterklaas alwetend. Wat je ook gedaan had, het bleek allemaal in het Grote Boek van Sinterklaas te staan. Zelfs de dingen waarvan je dacht dat niemand ze kon weten, waren bekend bij de Sint. In een jaarlijks oordeel moest je daar rekenschap van afleggen. Ik rekende elk jaar wel weer op een beloning, maar ik wist dat je ook de roe kon krijgen en in het ergste geval moest je zelfs mee in de zak, naar Spanje. Wat je daar dan moest doen, was mij niet helemaal duidelijk. Pepernoten poetsen, dacht ik.

Met dat oordeel werd bij ons thuis ook wel gedreigd. Soms met een twinkeling in het oog, maar niet altijd. Als wij iets deden wat niet door de beugel kon (een brutaal antwoord geven, bijvoorbeeld) hief mijn moeder haar vinger en zei: ‘Ik zeg het tegen Sinterkloas, jungske.’

Het is niet zo moeilijk om in dit onderdeel van de Sintverering een variant van het laatste oordeel en van de hemel en de hel te ontdekken. Een milde variant natuurlijk. Pepernoten poetsen is heel wat minder afschrikwekkend dan branden in onuitblusbaar vuur.

Bij ons thuis werd veel gezongen. Mijn moeder zong tijdens het dweilen over Rocking Billy en ik zong op de fiets of tijdens het koeien melken. Maar samen zingen, dat deden we alleen in de kerk en bij het zetten van de schoen.

Misschien hoor samen zingen wel juist bij religieuze bijeenkomsten. Men hoort der vromen tent weergalmen en dat kunnen christelijke liederen zijn, maar ook ‘Zie de maan schijnt door de bomen’. En in stadions, bij voetbalwedstrijden of popconcerten, is er natuurlijk ook samenzang. Dat bewijst volgens mij dat er ook aan voetbal en popmuziek religieuze kanten zitten.

Iemand zal mogelijk tegenwerpen dat het Sinterklaasfeest niet te maken heeft met geloof, maar met traditie. Zoals we bij geboorten traditioneel beschuit met muisjes eten. In mijn jeugd waren dat, voor zover ik mij kan herinneren, altijd roze muisjes. Maar tegenwoordig eten we ook wel blauwe muisjes, bij de geboorte van een jongetje. Ik herinner mij niet dat daarover gediscussieerd is.

Maar over aanpassingen van het Sinterklaasfeest, zijn er zelfs debatprogramma’s op tv. Zaterdagavond nog zag ik mensen zeer verhit raken toen het ging over de mogelijke afschaffing van Zwarte Piet, of liever gezegd de vervanging van deze Piet door een blauwe, een groene of een paarse. De emoties liepen zo hoog op als in een kerkenraadsvergadering van een orthodoxe kerk waarin iemand voorstelt om opwekkingsliederen te gaan zingen.

Kijk, daar hebben we de werkelijk gelovige die zijn geloof, met al zijn onbegrijpelijkheden en misschien wel aberraties, wil verdedigen. Te vuur en te zwaard en niet eens altijd bij wijze van spreken.

En al die ex-gelovigen, halfgelovigen en gelovigen komen rond deze tijd samen voor de vieringen omtrent Sinterklaas. Niet een onbekende god, zoals Paulus predikte, maar een bekende god, die ons vertrouwd is. Een god die voor ons bereikbaar is. Weliswaar is hij alwetend, maar hij kan ook verstrooid zijn, hij kan struikelen als zijn voet in de zoom van de tabberd blijft hangen en als het later op de avond is, wordt hij soms net te vrolijk van de niet afgeslagen borreltjes.

Ook velen die niet of niet meer in de Sint geloven, zullen daarom toch met een zekere weemoed en vertedering aan hem denken. Mocht de Sint niet het eeuwige leven hebben, dan zal hij ongetwijfeld toch nog een hele tijd bestaan.

Blast 2

2011-12-04T21:03:00.000+01:00

Manu Larcenet liet ons in het eerste deel van Blast zien hoe Polza reageerde op de dood van zijn vader. De man met het zware lijf kreeg een visioen en ging zwerven. Uiteindelijk werd de clochard opgepakt en verhoord. In deel 2, De openbaring van Sint-Jacky, gaat het verhaal verder. Tijdens het verhoor vertelt Polza zijn verhalen en beetje bij beetje komen we erachter hoe het hem vergaan is.

Polza trok een tijdje op met de gewelddadige drugsdealer Sint-Jacky. Die openbaring uit de titel verwijst naar 'het berijden van de apocalyps', dat Polza ervaart als hij drugs gebruikt. Het hele boek is in zwart-wit weergegeven, maar juist deze passages zijn in kleur. Bovendien zijn hiervoor echter kindertekeningen gebruikt (van Lilie en Lenni).

Dit tweede deel van Blast is een fascinerend boek, waarbij je als lezer niet altijd meteen weet of iets werkelijkheid of verbeelding is. Als Polza bijvoorbeeld een olifant ziet, heb je het idee dat die natuurlijk alleen in zijn brein bestaat, maar het blijkt om een echte te gaan.

De openbaring van Sint-Jacky is een voorbeeldige beeldroman, die laat zien hoe je een lezer met weinig tekst en veel tekeningen kunt meeslepen een wereld in waarin hij zich niet altijd op zijn gemak zal voelen, maar die hij hoe dan ook wil leren kennen.

Wouter

2011-12-01T21:36:00.001+01:00

Dat dichters en beeldend kunstenaars samenwerken, is niet nieuw. Soms levert dat mooi werk op, waarbij gedichten en tekeningen elkaar versterken. In het bundeltje Wouter is dat wat minder het geval.

Wouter bestaat uit vijf gedichten van Tim Pardijs. De tekeningen van Annewietske Stavast zijn vooral illustraties bij de gedichten. Ze verraden een ironische kijk op de hoofdpersoon, Wouter.

Jammer genoeg mankeert er technisch wel wat aan de tekeningen. Stavast heeft Wouter vaak recht van achteren getekend, maar het lukt haar maar niet om hem op een natuurlijke manier te laten lopen. Ook klopt af en toe het perspectief niet. Wel gebruikt Stavast een lekker losse lijn om Wouter neer te zetten.

Pardol koos ervoor om Wouter te schetsen in vijf sonnetten, in proza-achtige taal. Dat lukt hem aardig, maar ik vroeg me wel af wat de vorm in dit geval toevoegde. Weinig, jammer genoeg.

Ook de taal zelf heeft weinig aandacht van de dichter. Soms schrijft hij fraaie zinnen, maar het lijkt hem meer te gaan om het portretteren van Wouter, een wat in zichzelf gekeerde man, niet onsympathiek, maar onbeduidend. Pardol krijgt het wel voor elkaar om bij de lezer sympathie voor Wouter op te roepen.

Eigenlijk is het wel mooi dat Wouter van de dichter aandacht krijgt. Andere personen zullen hem die niet geven. In het slotgedicht spreekt iemand Wouter aan: ‘Ik dacht even dat je iemand anders was.’

Voordat Wouter in de vergetelheid verdwijnt, heeft Pardol hem vastgelegd in woorden. Daardoor zal hij nog even blijven voortbestaan in onze hoofden.

Weerloos

2011-12-01T11:44:00.000+01:00

Van Frans Stüger las ik ooit De gedachte en misschien nog wel een boek, maar dat weet ik niet zeker. In mijn herinnering vond ik dat ‘wel mooi’. Nu heb ik Weerloos (2003) gelezen, omdat een leerling het op zijn lijst had gezet.

Stüger heeft een sobere stijl, waarbij hij niet meer vertelt dan nodig is. Alle krullendraaierij vermijdt hij. Dat is prettig. Je ziet hoe een schrijver efficiënt zo min mogelijk taal lijkt te gebruiken.

Het gevolg is ook, vind ik, dat Weerloos wel een heel tam boek geworden. Het kabbelt maar door, terwijl ik ook wel eens hoge golven wilde. De hoofdpersoon, René, is duidelijk een antiheld, die maar een enkele keer uit die rol weet te kruipen. Het is zo’n personage waartegen Jeroen Brouwers zich al decennia geleden afzette in zijn pamflet De nieuwe revisor, waarin hij de vloer aanveegde met de ‘jongetjesliteratuur’.

Na lezing van Weerloos kan ik daar wel inkomen. Het is helemaal geen slecht boek, maar toen ik halverwege was, begon ik wel erg te verlangen naar een auteur met een luidere stem, bredere gebaren en een wijdere blik.

Verder kijken dan je ogen zien

2011-12-01T11:34:00.001+01:00

Vorig weekend bezocht in Huis Kernhem in Ede de expositie Verder kijken dan je ogen zien, beeldend werk en gedichten van cliënten van ’s Heeren Loo en van de Stichting Momo Theaterwerkplaats in Ederveen.

Een fraaie expositie met veelsoortig werk, waarbij een mooi vormgegeven boekje verschenen is. Het kunstwerk op het omslag is van Aart Mulder, die stukjes fietsband op hout niette en daarnaa het hout beschilderde. Topstuk vond ik de 'Boom' van Kees van Hest.

In de gedichten staan verrassende zinnen. Jacco van Roekel schrijft over een kerk: ‘het was een zure kerk’ en in het titelgedicht schrijft Marliske ten Haken (over de Hoge Veluwe):

ik vind dat het een ander land is

maar dan anders

De kunstwerken zijn ook te koop, voor bijzonder schappelijke prijzen. De expositie is alleen dit weekend nog te zien, op zaterdag 3 en zondag 4 december van 12.00 tot 17.00 uur. Naar Huis Kernhem dus!

Gedoogde Sinterklaas

2011-11-24T21:00:00.003+01:00

Wie door de supermarkt loopt, kan er niet omheen: gevulde speculaas, marsepein, strooigoed, kruidnoten, al dan niet met chocoladejasje, sinten van chocola, letters van chocola, munten van chocola en er is vast nog veel meer lekkers wat je eigenlijk alleen in de laatste twee maanden van het jaar kunt kopen. Inderdaad: de heilige Nicolaas is weer in ons land.

Zoals u weet, is Sinterklaas allochtoon. Onder het huidige kabinet is hij waarschijnlijk de enige allochtoon die met gejuich, applaus en hoempamuziek wordt ingehaald. Het verbaast mij werkelijk dat er nog niet een kamerlid van de PVV-fractie is geweest, die met overslaande stem heeft geprotesteerd tegen het binnenhalen van iemand uit een land in de eurozone dat er economisch niet al te best voor staat en waar wij nu zo onderhand al genoeg stoomboten vol geld naar toe gevaren hebben. En – hierbij zou het kamerlid zijn vinger geheven hebben - dat zijn echt geen chocolademunten, maar keiharde euro’s, die de hardwerkende Nederlanders met hun eigen eeltige handen hebben verdiend.

Misschien is het protest uitgebleven, omdat Sinterklaas blank is. En een niet-moslim, natuurlijk. Vroeger was de bisschop zelfs zichtbaar katholiek, maar tegenwoordig is het kruis op de mijter vervangen door het gemeentewapen van Amsterdam. Echt nodig was dat niet, want de PVV heeft een behoorlijke aanhang in het Roomse Limburg en daarom zou Wilders toch niet gewaarschuwd hebben tegen de katholificering van Nederland of tegen een tsunami van papisme. Ook voor een kopdozentax voor alle mijterdragers hoeven we niet te vrezen.

Het is duidelijk: de PVV gedoogt niet alleen het kabinet, maar ook Sinterklaas. Dion Graus, de geestelijke en geestige vader van de dierenpolitie en de perspolitie, heeft nog geen voorstel ingediend voor een sintenpolitie, al moet het toch ook hem een doorn in het oog zijn dat iemand een arme schimmel bij nacht en ontij het dak op jaagt. En als het arme beestje niet wil, kan het ook nog een klap met de roe krijgen van de knollenpiet.

Wat de PVV’ers waarschijnlijk wel aanstaat, is dat de witte Sint de baas is over een stel zwarte knechten. Ik neem aan dat zij dat als de natuurlijk orde zullen zien. Een orde die trouwens authentiek Nederlands is, getuige ons koloniale verleden en de afbeeldingen op de gouden koets.

Natuurlijk zijn er mensen die dat willen wegpoetsen en die zeggen dat Zwarte Piet zwart is, doordat hij door de schoorsteen komt. Dat is soft geklets. In de meeste huizen staat al lang geen kachel meer en Piet is nog steeds zwart. Het is dus gewoon een niet-westerse allochtoon.

Maar Zwarte Piet is waarschijnlijk wel zo’n socialistische theedrinker, die het een beetje gezellig wil houden. Er hangen nog genoeg kut-Marokkaantjes rond in Veldhuizen en de Rietkampen en die worden vaak genoeg gewaarschuwd, maar je hoort nooit eens dat rond deze tijd een stel zwarte pieten daadwerkelijk ingrijpt en met de roe zo’n groepje afranselt. En daar is die roe toch voor.

En wanneer hebben we voor het laatst gehoord dat er een paar van die uitvreters in de zak gestopt werden en werden meegenomen naar Spanje? Ik kan het me niet heugen en je kunt dus wel merken uit welke hoek de wind waait: Sinterklaas is bisschop van de linkse kerk. Zijn intocht wordt uitgezonden door de linkse NOS en zijn tabberd is zo rood als de kam van de VARA-haan ooit was.

Er is dus reden genoeg voor de PVV om alle Henken en Ingrids op te roepen om te gaan protesteren tegen deze Nicolaas met het dubbele paspoort; om meteen een wetsvoorstel in te dienen dat de grenzen moet sluiten voor Pietermanknechten die niet geslaagd zijn voor het inburgeringsexamen; om keihard te roepen: ‘Geen cent voor de Sint!’

Maar het gebeurt niet. De PVV breekt in dit geval nergens zijn staf over, geeft niemand de zak, schuift niemand de zwarte piet toe. Wilders vindt het allemaal best.

En ook dat is wel te begrijpen. Sint is immers een allochtoon die uit zichzelf weer uit Nederland verdwijnt. Geert Wilders hoopt stilletjes dat velen een voorbeeld aan hem zullen nemen. En als iedereen wien Neerlands bloed niet door d’aadren vloeit, iedereen van wie het bloed niet van vreemde smetten vrij is, uiteindelijk verdwenen zal zijn, dan knielt Wilders bij zijn schoentje en roept uit: O, kom er eens kijken! Daarna zal hij uit volle borst zingen: Dank u, Sinterklaasje!

Grip

2011-11-20T16:15:00.003+01:00

Een groep vrienden maakt samen iets mee, ziet elkaar een tijd niet en komt daarna weer bij elkaar. Dat is niet nieuw in de literatuur. Ik denk daarbij aan De weg naar Caviano van Doeschka Meijsing en De dijk waarlangs wij lagen van Fleur Bourgonje. Bij Meijsing zat er vijf jaar tussen de laatste bijeenkomst en de hereniging, bij Fleur Bourgonje dertig.

Nu heeft ook Stephan Enter zo´n roman geschreven: Grip. Hier zijn het bergbeklimmers, die als twintigers een klimtocht in Noorwegen maakten. Twintig jaar later zullen ze elkaar weer treffen, thuis bij twee van de vier, die intussen getrouwd zijn. Het perspectief ligt afwisselend bij drie van de vier bergbeklimmers.

De vrienden (dat is eigenlijk te veel gezegd, maar ik noem ze maar even zo) zijn allemaal kijkers. Als Paul aan Lotte terugdenkt, krijgen we als lezer de beelden die hij bij haar heeft. We zijn haar lange, maar niet bijzonder elegante handen, haar steile donkerblonde haar, haar lach, haar tanden, haar frons. En Paul realiseert zich dat ze soms iets met haar kin deed: ‘Ze trok haar kin met een heerszuchtig rukje scheef, van je weg, en vervolgens kauwde ze op de binnenkant van haar wang.’

Kijken kunnen ze wel, die bergbeklimmers. Maar kennen ze elkaar ook? Uiteindelijk blijkt dat ze geen grip op elkaar hebben, evenmin als op zichzelf en ook helemaal niet op de tijd die maar doorgaat en zich niets aantrekt van de beelden van twintig jaar geleden die je zo zorgvuldig hebt vastgehouden.

Net op de dag dat het viertal weer herenigd zal zijn, staat er in de krant een artikel over onsterfelijkheid: wellicht is het mogelijk dat de wetenschap zo gevorderd is, dat we niet meer hoeven te sterven. Paul en Vincent zijn gefascineerd door het artikel en praten er met elkaar over.

Moet je dat wel willen, onsterfelijk zijn? En wat betekent het voor de religie als mensen een eventueel hiernamaals kunnen ontlopen? Zal er trouwens een tweedeling komen in de wereldbevolking tussen mensen die zich de onsterfelijkheid kunnen permitteren en zij voor wie dat niet is weggelegd?

Wie aan het bergbeklimmen is, moet zich juist zeer bewust zijn van zijn sterfelijkheid. Misschien is het aantrekkelijke van bergbeklimmen wel juist dat je in gevaar verkeert en dat het je leven kan kosten.

Ik aarzel te schrijven dat Enter ‘een ouderwetse roman’ heeft geschreven. Ik bedoel dat namelijk positief, waarbij ‘ouderwets’ staat voor de degelijkheid, het uitgebalanceerde, de verzorgde stijl. Vakwerk, waar je zeer van kunt genieten. Wie van literatuur houdt, moet wel van Enter houden, lijkt me.

(Gepikt van de site van Van Oorschot)

Stadsdichter (2)

2011-11-18T13:38:00.002+01:00

Een man merkt nooit iets, schreef Hans Ree al. Zo was het mij ontgaan dat in Edese Post van 16 november aandacht besteed was aan de mogelijke komst van een stadsdichter. Op 11 november stond het bericht al op internet. Ik knip het artikel even uit en plak het hier neer:

Komst stadsdichter lijkt dichtbij

EDE - Krijgt Ede een stadsdichter? Als het aan de PvdA en Gemeentebelangen ligt wel. Wethouder Van Milligen neemt het idee zeker mee.

Gemeentelogo

Rotterdam, Breda en Nijmegen hebben een stadsdichter. Den Haag, Den Helder, Hengelo en Emmen hebben een stadsdichter. Amsterdam heeft in de verschillende wijken wel een stuk of vijf stadsdichters. Ede niet. Dat stelde Teunis Bunt tijdens cultureel Café Dante in Cultura. Volgens Bunt is een stadsdichter iemand die een aantal keren per jaar een gedicht schrijft over de actualiteit in de gemeente. ‘‘Het spreekt vanzelf dat de dichter geen politiek moet bedrijven en dat hij mensen niet opzettelijk beledigen mag. Op deze manier wordt een stadsdichter een chroniqueur van de stad. Zijn gedichten worden een alternatief geschiedenisboekje. De stadsdichter kan gedichten op verzoek van de gemeente schrijven, maar natuurlijk ook op eigen initiatief.’’
Veel hoeft een stadsdichter niet te kosten. Bunt: ‘‘Rotterdam betaalt zijn dichter 65.000 euro per jaar en Den Haag 30.000 euro (getallen van drie jaar geleden), maar dat zijn uitzonderingen. In Helmond en Assen betaalt men bijvoorbeeld 5.000 euro per jaar en dat lijkt me voor de gemeente goed te doen.’’
Peter de Pater, fractievoorzitter van Gemeentebelangen sluit zich bij dit bedrag aan. ‘‘De gemeente mag een waarderingssubsidie geven van 5.000 euro.’’ Een zoektocht naar de stadsdichter hoeft er niet te komen. Bunt: ‘‘Ede heeft veel kwalitatief goede dichters binnen de gemeentegrenzen. Mij schieten nu de namen van Henk Knol, Hilbrand Rozema en Mart van der Hiele te binnen, maar er zullen er veel meer zijn.’’ Of wordt Peter de Pater de nieuwe dichter. In de gemeenteraad droeg hij dit gedicht voor:
‘‘Zolang de schelle gong van dorpsheraut in Ede op het pleinwordt overstemd door orgelman en kletsnat dweilorkest.
Zolang zijn wij in node van de dichter op rekwest.
Hij moet ernaast gaan staan: de meester van ‘t refrein.’’

Tsja, Peter de Pater zal het wel goed bedoelen en hij zal ongetwijfeld bijval oogsten als Tante Sjaan en Ome Henk veertig jaar getrouwd zijn, maar bij een stadsdichter stel ik me net iets anders voor.

Maar goed, genoeg gezeurd. Het is mooi dat politici welwillend reageren.

Deerlijk retour/Krombeke retour

2011-11-16T22:48:00.000+01:00

Deerlijk retour/Krombeke retour van Luuk Gruwez zijn twee boeken die met de achterkanten tegen elkaar geplakt lijken, zodat het één boek geworden is, dat je van twee kanten kunt lezen. In het ene boek (over Deerlijk) vertelt Gruwez over zijn voorouders van moeders kant, in het andere (over Krombeke dus) over die van vaders kant.

Het boek is nogal onevenwichtig van opbouw. Naast een verhaal van enkele pagina's is er een dagboek dat bijna de helft van het boek in beslag neemt. Moeders kant krijgt daardoor ook veel meer pagina's dan vaders kant.

Veel van wat in dit boek staat, stond ook al in vorige boeken van Gruwez, die ik overigens niet gelezen heb. Ik herinnerde mij hem alleen als dichter.

Het dagboek over de nadagen van zijn grootouders is fraai. En pijnlijk. Gruwez observeert hun aftakeling en spaart hen daarbij niet. Zichzelf trouwens ook niet. 'Als zij het geluk had een alom vereerd huisdier te zijn - laten wij zeggen: een hond of een kat - dan had zij nu uiteraard allang een spuitje gekregen.'

Verder valt het verhaal 'Fantoomzaad' op, een brief aan Regina, zijn betovergrootmoeder van vaders kant, over wie Gruwez nauwelijks wat weet, zodat hij de lege plekken met zijn verbeelding moet invullen. Ook aan de grootouders van moeders kant (over wie het dagboek gaat) schrijft hij een brief, na hun dood.

Deerlijk retour/Krombeke retour is een persoonlijk boek geworden en ik kan mij goed voorstellen dat Gruwez al die verhalen en levensberichten over zijn familie in één band wilde hebben. Als boek is het misschein niet helemaal geslaagd, maar veel mensen zullen het met empathie lezen, vermoed ik.

Tuffy heeft haast

2011-11-15T12:48:00.000+01:00

Als kind heb ik nooit iets van Jaap ter Haar gelezen. Later las ik wel Boris, dat ik overigens een mooi boek vond, maar daar bleef het dan ook bij. Nu heb ik Tuffy leren kennen.

Jaap ter Haar heeft heel wat boeken geschreven die eigenlijk als hoorspel bedoeld waren en ik heb begrepen dat ook Tuffy aanvankelijk de hoofdrol speelde in een hoorspel. Hij past helemaal in een tijd waarin de radio een modern medium was en waarin ook al voorzichtig de tv opkwam.

Tuffy is zo klein, dat je hem alleen kunt zien door een vergrootglas. Hij draagt een kastje op zijn rug en op zijn borst prijkt een grote T, zoals Superman de S draagt. Als ik het goed begrepen heb, reist Tuffy op geluidsgolven. Hij wekt met zijn kastje een hoge toon op en via die toon reist hij. Ik heb ook ergens gelezen dat hij door kabels kan, maar dat doet hij niet in Tuffy heeft haast.

Dat boek begint met een fietsenstalling bij een stadion, waarin een klein jongetje alle fietsen op slot heeft gezet, zodat iedereen moet zoeken naar zijn sleuteltje. Iedereen loopt een vertraging op. Dat is lastig voor iemand die al voor de voetbalwedstrijd het eten op het gas had gezet. Het was dus nog duidelijk de tijd van ‘slow cooking’, waarin een gerecht gerust enkele uren kon staan pruttelen.

De meeste problemen lost Tuffy op. Dat is niet allemaal even geloofwaardig, maar goed, dat is Tuffy ook al niet. Als je het bestaan voor het mannetje slikt, slik je ook wel andere zaken. Wel verbaasde het mij dat aan het eind van een boek een mol ineens kon praten en ook dat Tuffy met zijn kleine stembandjes wel een flink geluid kan voortbrengen. Maar wellicht versterkt hij zijn stem door het kastje op zijn rug.

Eigenlijk is het boek een verzameling verhaaltjes dat door een dun lijntje bijeen wordt gehouden. Onderhoudend, maar meer ook niet. Het zal in zijn tijd de weg naar de lezer wel hebben gevonden, al had ik nog nooit van Tuffy gehoord. Wel van Saskia en Jeroen en van Ernstjan en Snabbeltje, hoewel ik ook nooit een boek heb gelezen waarin die de hoofdpersoon waren. Wellicht is Tuffy ook in zijn tijd al een van de mindere helden geweest. Toch heeft hij het, getuige de stofomslag, minimaal zes delen volgehouden. Intussen is het stof over Tuffy neergedaald en dat is best.

F. Springer overleden

2011-11-09T08:41:00.004+01:00

Al eerder dit jaar ging Hella Haasse de weg van alle vlees. Nu is F. Springer die uit de tijd, waarin hij 79 jaar was. Minder groot oeuvre, kleiner publiek, maar wie van zijn boeken houdt, weet dat er veel bij Springer te genieten is. Hij had bijvoorbeeld een heerlijke stijl.

Misschien is zijn verscheiden een aanleiding om Springers boeken te gaan lezen of te gaan herlezen. Weemoed zal zich daarbij over je heen buigen. Het is een zoete pijn.

Lees Quissama en Bougainville, Kandy en Bandoeng-Bandung, Teheran, een zwanezang en dan het boekenweekgeschenk van zijn hand, Sterremeer of Tabee, New York. Er is keus. Zijn laatste boek, Quadriga is waarschijnlijk zijn minste werk, al is het goed dat het verschenen is.

Van mij mag Quissama volgend jaar herdrukt worden bij de actie Nederland leest.

Che

2011-11-08T14:57:00.000+01:00

Sid Jacobson en Ernie Colón kennen we van de getekende biografie van Anne Frank, een aardig boek, beetje houterig getekend. Nu hebben ze zich gewaagd aan de biografie van Che Guevara.

Ook dat is weer een aardig boek, zeker voor lezers die weinig over Che Guevara weten. Niet altijd weet Jacobson de vaart in het boek te houden. Een aantal bladzijden achter elkaar worden bijvoorbeeld zo’n beetje alle landen in Zuid-Amerika ‘behandeld’: Jacobson schetst van elk land een mini-geschiedenis, zonder dat op dat moment duidelijk is wat dat nu met de hoofdpersoon van het boek te maken heeft.

Hoewel ook het persoonlijke leven van Che Guevara wel aan de orde komt, heb je toch het idee dat het hele verhaal behoorlijk afstandelijk wordt verteld. Aan de ene kant is dat goed, omdat het boek op deze manier zakelijk blijft, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er meer te halen geweest was uit de vorm.

De plaatjes zijn meestal alleen maar illustratie bij de tekst en geven nauwelijks informatie die niet ook al in de tekst staat. Dat maakt Che tot niet meer dan een aardig boek. Wie wil weten hoe zo’n soort boek beter kan, hoeft alleen maar de biografie van Fidel Castro te lezen, zoals Reinhard Kleist die getekend en geschreven heeft. Dat niveau halen Jacobson en Colón niet.

Bittere bloemen

2011-11-08T10:47:00.001+01:00

Wat Jeroen Brouwers schrijft, lees ik altijd met plezier, of het nu zijn polemieken zijn of zijn romans of zijn necrologieën of wat dan ook. Natuurlijk is het ene boek geslaagder dan het andere, maar altijd weer neemt zijn stijl mij mee en wil ik alleen maar verder lezen tot het boek uit is. Dat overkwam mij ook bij Bittere bloemen.

Wel moet me van het hart dat het boek slordig geredigeerd is. Ik las de volgende zinsneden: ‘iets beangstigends, hij weet niet waarvoor’; ‘Niet van plan zijn pas te versnellen, vond er […] een explosie plaats’; ‘De werkster tastte deze op’; ‘je wil’; ‘de heuvel afrazen’. Een schrijver als Brouwers verdient een redacteur die dit soort fouten niet laat zitten.

Het verhaal is redelijk eenvoudig na te vertellen, al gaat het bij Brouwers nooit om enkel het verhaal en al is het verhaal eigenlijk niet te scheiden van de manier waarop het verteld wordt. De bejaarde Julius Hammer (oud-rechter, oud-senator, schrijver) maakt een cruise over de Middellandse Zee, zeer tegen zijn zin. Op het schip blijkt ook een jonge vrouw te zijn, Pearlene (Leentje), die Hammer zich nog herinnert van een schrijfcursus die hij ooit gaf.

Op bladzijde 88 staat dat Hammer toen ‘pas ergens over de helft van zestig’ was, toen hij de cursus gaf, wat niet kan kloppen. Ook hier had de redacteur zijn ogen niet open. De schrijfsels van Leentje stelden niet veel voor, maar Hammer viel indertijd al als blok voor haar.

Nu, oud, zwak van gezondheid, heeft Hammer in haar iemand die hem opvangt, als zijn lichaam niet meer wil. Met zeer warme gevoelens denkt Hammer aan haar, haar dusdanig idealiserend dat je al wel voelt aankomen dat het op een teleurstelling moet uitlopen. En dat gebeurt.

Brouwers vlecht allerlei tegenstellingen in het boek: de jonge Pearlene/de oude Hammer, de lieftallige Pearlene/Hammers drammerige dochter, de successen van Hammer/zijn gevoel van misluktheid. Ach, bij Brouwers zit het met de structuur altijd wel snor.

In dit boek geeft hij een prachtig beeld van de lichamelijke aftakeling van Hammer, zonder dat hij Hammer zielig laat worden. Als lezer wil je dat het goed komt met de oude Julius en tegelijkertijd weet je wel dat dat er niet in zit.

Tijdens het lezen resoneerden er andere Brouwersboeken in mijn hoofd. Winterlicht bijvoorbeeld, met daarin de schrijver Jacob Voorland, die ook al op leeftijd was en die ook op was naar een vrouw, wat op een teleurstelling uitliep. Later bleek dat Brouwers daarbij de uitgever Geert van Oorschot in gedachten had gehad. Maar ook moest ik denken aan Zonsopgangen boven zee, waarin de hoofdpersoon ook het meidertje waarmee hij zijn tijd door moet brengen aanbidt en idealiseert, althans in mijn herinnering. Zelfs de lemniscaat, die een leidmotief in dat boek is, duikt een keer op in Bittere bloemen.

Julius Hammer is de hoofdpersoon, maar hij is niet de verteller. Brouwers heeft gekozen voor een alwetende verteller en dat zie je niet zoveel meer tegenwoordig. Vaak is die verteller op de achtergrond en merk je niet veel van hem, maar soms is hij er ineens. Al in het begin van het boek (blz. 40) lezen we: ‘Het is dat hij zijn oogleden niet van elkaar krijgt […] anders zou hij zien dat ze haar blik abrupt afwendt.’

Soms gaat de verteller nadrukkelijk aan de kant van de lezer staan: ‘Tranen in zijn ogen, zijn ogen, Hammers ogen? Wij geloven de onze niet, bist du ein Weib geworden, Sjül?’

En altijd zijn er weer woorden en zinnen en vergelijkingen die alleen Brouwers kan maken en die soms ook ongemeen grappig zijn: ‘een niet precies te definiëren, toch opdringerige vrouwengeur, ongeveer zoals kippen ruiken als ze zijn natgeregend.’

Jacob Cats zou zeggen: ‘Wat dient er meer gezeid?’ Niets. Lezen, dat boek! Als je van Brouwers houdt. En anders ook.

Het lege nest

2011-11-06T21:24:00.000+01:00

Sigmund kennen we wel: dat is die psychiater die zich schaamteloos vermaakt ten koste van zijn patiënten; die soms ronduit sarcastisch is en die je af en toe ook een beetje zielig kunt vinden, wat ook weer grappig is.

Peter de Wit is de geestelijke vader van Sigmund. In Het lege nest raadpleegt Ben dokter Sigmund. Ben lijkt wel erg op Peter de Wit. Bovendien is Sigmund tegenover hem vriendelijk en behulpzaam.

Ben heeft last van het lege-nest-syndroom: de kinderen zijn het huis uit en hij mist ze. Zonder ironie wordt het probleem gesteld en je hebt als lezer ook helemaal niet de neiging om te lachen om Ben. Je voelt je bij hem betrokken en je hoopt dat hij zich over het lege gevoel heen kan zetten.

Het lege nest is bescheiden van opzet, maar in de nog geen honderd paginaatjes beschrijft De Wit prima het probleem en het verhaal zakt nergens in. Al met al is het een heel aardig boek geworden, over een onderwerp waarover ik nog niet eerder een strip had gelezen.

Hoe dicht Peter de Wit bij huis is gebleven, zie je ook op de website, waarop filmpjes staan met Peter de Wit in de hoofdrol. De filmpjes eindigen met een plaatje uit het boek.

Het leven is vurrukkulluk

2011-11-03T11:32:00.000+01:00

Zoals iedereen heb ik meer boeken niet gelezen dan wel. Maar ik heb ook een stel klassiekers uit de Nederlandse literatuur niet gelezen. Tot voor kort behoorde daar ook Het leven is vurrukkulluk toe.

Campert is een heerlijke schrijver en een prachtige dichter. Maar eerlijk gezegd viel het boekje dat nu verspreid is omdat ‘Nederland leest’ me wel wat tegen. Ik vond het wat onevenwichtig.

Zo komen er in het begin van het boek veel opmerkelijk gespelde woorden voor (Marie Johanna, Tsjoe-Win-k’um, rokkenrollen), maar verderop niet meer. Na een hoofdstuk of vijf, zes ging het tempo een beetje uit het verhaal en later kwam het weer terug. En in zijn geheel vond ik het boekje niet zoveel voorstellen.

Goed in zijn tijd mag het bijzonder geweest zijn en het is nog steeds heel aardig, maar stiekem had ik er meer van verwacht. Wel zijn er van tijd tot tijd zinnen die oplichten, zinnen die laten zien hoe goed Camperts stijl is.

Een voorbeeld: ‘De hitte bleef achter, broeierig als dikke en te lang gedragen kleren.’ Daar moeten we het dan maar mee doen.

Huid en haar

2011-11-02T15:26:00.001+01:00

Arnon Grunberg is een auteur wiens boeken gemakkelijk lezen: er sijpelt altijd wel ironie tussen de zinnen door, er staan veel dialogen in en je leest over mensen met wie je mee kunt leven, ook als je je niet in hen herkent. Aardige verhaaltjes, die niet vies zijn van het absurde, die net een stap verder gaan dan je prettig vindt.

Maar de boeken van Grunberg zijn meer. Onder de ‘verhaaltjes’ zit een ernstige laag. Die ernst blijft als een steen op je maag liggen wanneer je het boek uit hebt. Dat gebeurde mij in ieder geval bij Huid en haar.

De centrale figuur in deze roman is de econoom Roland Oberstein. In de economie draait het om schaarste, zegt Oberstein. ‘En wat brengt die schaarste voort, wat heeft die schaarste ten gevolge? Vraag en aanbod. Je moet het zien als een spel. Handel is spelen. Ik ben gekomen oom te handelen.’

Oberstein bekijkt het leven, de liefde, de holocaust zelfs, met de ogen van een econoom. Alles is handel, alles is spel. En dan niet een spel waardoor je je mee laat slepen, maar een dat je kunt spelen met in je achterhoofd de gedachte ‘Het is maar een spelletje’.

Naast Roland zijn er nog allerlei andere figuren in het boek, die richtingloos lijken of een nieuwe richting lijken te vinden, zoals de man van Lea, die verliefd wordt op de bezorger van UPS en hem tot seks dwingt, hem voorhoudend dat hij op die manier een ‘Green Card’ kan verdienen. Voor wat hoort wat, nietwaar.

In verschillende passages is Huid en haar een onverdraaglijk boek. Misschien wel omdat het ten dele waar is. Het ontkent de onbaatzuchtigheid, de belangeloze liefde. Ik wil niet zeggen dat Grunberg die ontkent, maar in zijn boek laat hij zien hoe de wereld eruitziet, als alleen de economische wetten gelden. Dat is niet bepaald een pretje.

Als je het leven als een spelletje ervaart, kun je je er niet echt betrokken bij voelen. Roland heeft sowieso moeite om ergens met emotie op te reageren. Als zijn vriendin vreemdgaat, voelt hij niets en als een vriendin sms’t dat haar man haar verkracht heeft, sms’t hij terug dat hij haar kokos-ijs erg lekker vond. Misschien is dat niet zo vreemd voor iemand die denkt dat empathie niet meer betekent dan dat je andere woorden kiest.

Als de markt regeert, houden de ideologieën op. Roland zegt van zichzelf dat hij als wetenschapper boven de partijen staat. ‘Ik kan me niet voorstellen dat je een serieuze wetenschapper bent en er in je vrije tijd ook nog een ideologie op na houdt. Je wetenschappelijke arbeid moet daar wel onder te lijden hebben.’

We leven in een maatschappij waarin de populistische partijen hoog scoren in de peilingen, waarin de traditionele partijen hun ideologische veren verloren hebben en waarin vooral kwantiteit lijkt te tellen (hoeveel zetels hebben we in de nieuwste peilingen). Huid en haar laat zien hoe beroerd zo’n maatschappij is.

Magnetofoon

2011-11-02T11:45:00.001+01:00

Er zijn weken bij dat het woord ‘bandrecorder’ niet in mijn gedachten komt en dat ik dus ook niet aan het ding terug moet denken. Maar nu moet ik het er even over hebben.

In mijn middelbare-schooltijd stond er in elk talenlokaal een bandrecorder, waarop wij zinnen in Frans, Duits en Engels hoorden, die wij moesten nazeggen. Later kregen we hele verhalen te horen in talen die heel anders waren dan het Betuws dat wij van huis uit spraken.

Nog steeds kan ik me moeiteloos het wat ritselende geluid herinneren dat er klonk wanneer een spoel helemaal leeg was en het uiteinde van de band nog even meegeslingerd werd door de andere spoel.

Dat missen de kindertjes van nu, merkte ik toen ik de uitzending van De andere wereld van afgelopen zondag beluisterde. Daarin gingen leerlingen van het Comenius College de wijk Slotervaart in om te praten met wijkbewoners. Een oude dame legde aan de leerlingen uit wat toch dat apparaat was dat zij in haar kamer had staan. Inderdaad, een bandrecorder.

Op dezelfde zondag werd het programma OVT uitgezonden, waarin een stukje te horen was van een verslag van het proces rond Adolf Eichmann in 1961. De verslaggever vertelde onder andere over een hoeveelheid ‘magnetofoonbanden’.

Magnetofoon – dat woord kende ik alleen in het Frans. Blijkbaar werd het in het Nederlands ook gebruikt. Nooit geweten. Tot nu.

Arm rijm

2011-10-28T12:04:00.002+02:00

Een mens hoort soms rare dingen. Gisteren hoorde ik een programma waarvan ik nu niet meer precies weet welk. Het zal wel Het Steenen Tijdperk of zo geweest zijn. Daarin werd een nummer van Johan Verminnen gedraaid: Ik voel me goed.

Het lied begint met een paar vreselijke rijmen: nodig / overbodig en liedje / melodietje. Het zijn rijmen die al lang door de poëziepolitie verboden zijn, omdat het verschrikkelijke clichérijmen zijn.

Poëzie zal wel een linkse hobby zijn en daarom heeft de PVV gekozen voor animal cops en niet voor poetry cops, maar anders was Verminnen er lelijk bij geweest.

Andere verboden rijmen:

water / geklater

te zeggen / uit te leggen

iets / niets

ik hou van jou / ik blijf je trouw
in je armen / wil ik me warmen

Het zijn rijmparen die al zo vaak gebruikt zijn, dat ze elkaar automatisch oproepen, terwijl tegelijkertijd de betekenissen van die woorden óf dicht bij elkaar liggen óf tegengesteld zijn aan elkaar. Als ze in een lied gebruikt worden, voegt de tweede regel niets toe aan de eerste.

Kijk maar naar de twee eerste regels van het Verminnenlied:

Ik heb geen nieuwsberichten nodig,
'k vind de kranten overbodig.

Als je dit soort arme rijmen eenmaal gesignaleerd hebt, blijven ze je opvallen en ze zorgen altijd voor ergernis. Bij mij, tenminste.

Nou ja, eventjes dan. Ik zal me er uiteindelijk wel bij moeten neerleggen dat in sinterklaasgedichten denken op schenken rijmt en dat in veel Engelstalige popliedjes sorrow op tomorrow rijmt.

Stadsdichter (1)

2011-10-28T00:16:00.002+02:00

Nu denkt u misschien dat een stadsdichter vooral iets is voor een grote stad en dat Ede toch meer een uit zijn krachten gegroeid dorp is.

Ten eerste denk ik dat niet iedereen het met u eens zal zijn. Velen vinden Ede wel degelijk een stad. Er is hier zelfs een huis-aan-huis-blad dat zich al zesendertig jaar Ede stad noemt.

Ten tweede zijn het niet alleen grote steden die een stadsdichter of een dorpsdichter hebben. Moet Ede onderdoen voor Renkum, Westervoort, Driebergen, Barneveld of Nunspeet? Waarom hebben wij geen stadsdichter en is er wel eentje in Urk, Heino, Akkrum, Ransdaal, Warmond, Niawier, Lutter, Beek, De Wolden, Gulpen, Vriezenveen, Leudal, Kethel, Achtkarspelen, Aa en Hunze, Borger-Odoorn en Arnhem-Zuid?

Onze wethouder, Evert van Milligen, is een man met hart voor de cultuur. Afgelopen zaterdag zag ik hem nog rondstappen op de expositie van Karel Lohman in Huis Kernhem. We moeten hem toch duidelijk kunnen maken dat Ede achterblijft, wanneer er geen stadsdichter komt? Ede past prima in een rijtje als Houten, Heerhugowaard, Zutphen, Deventer en Elburg, maar dan zouden we net als die plaatsen wel een stadsdichter moeten hebben.

Wat zo’n stadsdichter eigenlijk is? Een stadsdichter is iemand die een aantal keren per jaar een gedicht schrijft over de actualiteit in de gemeente. Het spreekt vanzelf dat de dichter geen politiek moet bedrijven en dat hij mensen niet opzettelijk beledigen mag.

Op deze manier wordt een stadsdichter een chroniqueur van de stad. Zijn gedichten worden een alternatief geschiedenisboekje. De stadsdichter kan gedichten op verzoek van de gemeente schrijven, maar natuurlijk ook op eigen initiatief.

In sommige steden wordt de stadsdichter ook ingezet bij de uitvaart van mensen die geen nabestaanden hebben. Zo spoelde in Nijmegen ooit het lichaam van een onbekende vrouw aan. Bij de begrafenis las de stadsdichter Victor Vroomkoning een ontroerend gedicht voor dat hij speciaal voor die gelegenheid geschreven had. Toen later wel identiteit van de vrouw bekend werd, was de familie dankbaar dat zij met zoveel respect begraven was.

Een stadsdichter zorgt sowieso voor publiciteit. Er zijn al verschillende sites waarop gedichten van stadsdichters opgenomen worden, sommige stadsdichters houden een eigen weblog bij en in Raalte werden de vierentwintig genomineerden voor het stadsdichterschap stuk voor stuk een half uur lang geïnterviewd op de plaatselijke tv-zender. Dat was dus in totaal goed voor twaalf uur televisie.

Ik kan mij voorstellen dat een stadsdichter ook af en toe een verzoek krijgt van de p.r.-commissie van de gemeente. Sommige stadsdichters hebben een eigen website, die niet alleen informatie geeft over de dichter, maar ook over wat er in de betreffende stad gebeurd is.

Van tijd tot tijd is er een bijeenkomst van stadsdichters, waarop de plaats Ede tot nu toe niet genoemd werd. En er zijn al verschillende bloemlezingen met stadsgedichten uitgegeven, en ook daarin komt Ede dus niet voor. Dat lijken me gemiste kansen.

Een stadsdichter heeft ook een sociale functie. Doordat hij over dingen schrijft die herkenbaar zijn voor alle Edenaren of voor alle inwoners van de gemeente Ede, kan hij bindend zijn. Op een bescheiden manier kan hij meehelpen om de boel bij elkaar te houden, zoals ooit een burgemeester van Amsterdam dat noemde.

Dat er veel voordelen aan het stadsdichterschap zitten, blijkt ook uit de sterke groei van het aantal stadsdichters. Bovendien duiken soortgelijke functies op andere plekken op. Verschillende universiteiten hebben een campusdichter, de Noordoostpolder heeft een polderdichter, de provincie Overijssel heeft een provinciedichter en we kennen al jaren een dichter des vaderlands.

Duur is het trouwens niet. Goed, Rotterdam betaalt zijn dichter 65.000 euro per jaar en Den Haag 30.000 (getallen van drie jaar geleden), maar dat zijn uitzonderingen. In Helmond en Assen betaalt men bijvoorbeeld 5.000 euro en dat lijkt me voor de gemeente goed te doen.

Op de website van de gemeente staat: ´De gemeente Ede geeft jaarlijks miljoenen euro`s aan subsidies voor activiteiten van ruim driehonderd organisaties en instellingen in de gemeente. Daarnaast worden ook miljoenen euro`s aan rijksgelden via de gemeente als subsidie doorbetaald.´ Dan kunnen die paar duizend euro er wel bij, lijkt me.

Bovendien heeft Ede veel kwalitatief goede dichters binnen de gemeentegrenzen. Mij schieten nu de namen van Henk Knol, Hilbrand Rozema en Mart van der Hiele te binnen, maar er zullen er veel meer zijn.

De gemeente kan een advertentie plaatsen waarop gereageerd kan worden. De dichters zouden dan bijvoorbeeld vijf gedichten op moeten sturen waarbij er minimaal eentje gaat over een locatie in de gemeente Ede. Er zijn natuurlijk ook andere mogelijkheden.

Wat mij betreft, komt die dichter er. Ik zal deze column naar de verschillende politieke partijen mailen en opsturen naar Ede stad en hopelijk komt er binnenkort een officieel voorstel in de gemeenteraad.

Wie weet, hebben we al binnen het jaar een stadsdichter. Die zal dan ongetwijfeld optreden in Dante.

(Column vandaag voorgelezen in cultureel café Dante)

Gran Café Boulevard

2011-10-25T22:43:00.000+02:00

Het is een vreemde gedachte: twee jaar geleden had ik nog bijna niets van Tomas Lieske gelezen. Een paar gedichten, dat was het wel. Intussen heb ik twee novellen (Mijn soevereine liefde uit 2005 en Een ijzersterke jeugd uit 2008) van Lieske gelezen, een roman (Alles kantelt, uit 2010) en een dichtbundel (Stripping en andere sterke verhalen uit 2002). En nu dus ook de roman Gran Café Boulevard uit 2003.
Het zal niet het laatste boek van Tomas Lieske zijn dat ik lees.

Voor mij behoort Lieske tot de top van de hedendaagse Nederlandse schrijvers. Hij neemt zijn lezers mee naar andere plaatsen en andere tijden, schrijft in een fraaie stijl, kan een boek degelijk in elkaar zetten en dat ook nog met een schijnbaar gemak.

In dit boek komt bijvoorbeeld een vervalser voor. Als lezer heb je het idee dat Lieske alles van vervalsingen weet. Achteloos strooit hij met details, alsof ze vanzelf spreken. Hij schrijft net zo gemakkelijk over een vervallen boerderij in Zuid-Holland als over een grand café in Bilbao.

Lieske is een vakman, zoals je er niet zoveel tegenkomt in de literatuur. Niet alleen zijn zijn boeken technisch goed, maar ze hebben ook iets bedwelmends. Ze zuigen je de wereld van het boek binnen en dat laat je graag gebeuren. Ik moet ook Dünya (2007) en Franklin (2000) maar eens gaan lezen.

Polderman tuigt af

2011-10-23T17:38:00.000+02:00

Vorige week bezocht ik in Friesland de voorstelling Polderman tuigt af, van Katinka Polderman. Die kende ik van haar liedjes in het radioprogramma Andermans veren dat toen nog twee uur duurde in plaats van de tien minuten die het tegenwoordig heeft.

Polderman is ook vooral bekend om haar liedjes en in haar voorstellingen worden haar liedjes ook steeds als iets positiefs genoemd. Daar zit wel wat in. Polderman kan namelijk bijzonder goed rijmen. Veel van haar rijmen zijn origineel en ook inhoudelijk maakt ze soms onverwachte gedachtesprongen, die je als luisteraar bij de les houden.

Wel merk je als toehoorder dat veel van haar liedjes volgens hetzelfde patroon zijn opgebouwd. Polderman houdt van opsommingen. Liedjes waarin opgesomd wordt, zijn vrij gemakkelijk te maken. Vaak kun je volstaan met het noemen van allerlei voorbeelden en dab maakt het meestal niet uit welke voorbeelden je kiest, zolang ze maar leuk zijn. Het is een beproefd procedé dat Toon Hermans bijvoorbeeld al in ´Vierentwintig rozen´ toepaste.

Maar als je een heel stel van dat soort opsommerige liedjes hebt gehoord, wil je er ook wel eens eentje met een kop en een staart. Zo eentje kregen we na de pauze: een liedje waarin Polderman vertelt hoe men op een dorp tegen een jongetje uit de stad aankijkt. Het liedje speelt zich enkele decennia geleden af, maar zonder dat het benoemd wordt, spelen hedendaagse integratieproblemen mee.

In het lied gebruikt Polderman in sommige zinnen het Zeeuwse dialect waarmee ze is opgegroeid. Ik had het idee dat de hele setting dicht bij Polderman zelf lag. Het deed, ondanks het escalerende verhaalverloop authentiek aan en ik denk dat ik het het hoogtepunt van de avond vond.

Verder blijkt Katinka Polderman prima een sfeer te kunnen creëren, die misschien niet intiem, maar wel huiselijk is. Daarin is het aangenaam vertoeven. Mede daardoor heb ik een genoeglijke avond beleefd, al heb ik best het een en ander aan te merken.

Het decor leek me niet altijd functioneel. Wat deed die motorzaag bijvoorbeeld op het toneel? En die konijntjes? Waren die er alleen maar met het oog op het pauzenummer?

Muzikaal zou er ook best wat mee afwisseling mogen zijn. Aardige liedjes, maar het zou niet gek zijn als een componist er nog eens goed naar keek. Ook had de voorstelling best wat strakker geregisseerd kunnen worden.

Polderman lijkt me nog lang niet op haar hoogtepunt en ze kan best wat. Na een grappig lied krijgt ze de zaal gemakkelijk stil met een bloedserieus lied, waar ze geen applaus voor krijgt, omdat het publiek de stilte niet wil doorbreken.

Als toegift zong Katinka Polderman haar bekendste lied, over pijpen, en het grappige lied ‘Was ik Ivo Niehe maar’. Dat staat niet op You Tube, maar wel hier.